Беларуская энцыклапедыя Т. 18
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 472с.
Мінск 2004
у Клампенбергу, будынкі фірм Стэлінг (1937) і Есперсен (1955), авіякампаніі «САС» (1959—61), Hau. банка Даніі (1971) у Капенгагене, ратушы ў Орхусе, Рэдаўрэ (1954—56), Сёлерадзе (1942), жылы комплекс для маласямейных у Гентафце (1947—49). Дызайнер мэблі («Лебядзінае крэсла», 1958). Іл. гл. ў арт. Данія.
ЯКАБСбН Еўна, гадзіннікавы майстар і механік 18 ст. Мяркуецца, што Я. быў адным з рамеснікаў, запрошаных у Нясвіж Міхалам Казімірам Радзівілам. У 1760я г. вынайшаў і сканструяваў лічыльную машыну — першае з вядомых на тэр. б. СССР выліч. прыстасаванне. Машына мела лічыльны механізм, прызначаны для складання і аднімання лікаў ад 1 да 10⁹, прынцып дзеяння якога заснаваны на класічнай схеме зубчастых перадач, а таксама лічбавыя шкалы і надпісы на ням. і польскай мовах. Множанне ажыццяўлялася паслядоўнымі складання.мі лікаў, дзяленне (з астаткам ці без) — паслядоўнымі адніманнямі. Выкарыстоўваліся арыгінальныя спосабы набору (уводу) лікаў з дапамогай спец. ключоў і фіксацыі прамежкавых вынікаў вылічэнняў. Экзэмпляр машыны Я. захоўваецца ў калекцыі навук. інструментаў Музея імя М.В.Ламаносава ў С.Пецярбургу.
Літ.'. Майстров Л.Е., Ченакал В.Л. Старейшая счетная машнна // Вопр. нсторйй естествознанмя н техннкн. 1969. Вып. 1 (26); Апокнн Й.А., Майстров Л.Е. Развнтме вычмслвтельных машнн. М., 1974; Гутер Р.С., Полунов Ю.П. От абака до компьютера. М., 1975. М.М.Касцюковіч.
ЯКАБСбН Леанід Веньямінавіч (15.1.1904, С.Пецярбург — 17.10.1975),
250 ЯКАБСОН
расійскі артыст балета, балетмайстар. Засл. дз. маст. Расіі (1957). Скончыў Ленінградскае харэаграфічнае вучылішча (1926). У 1926—33, 1942—50 і 1955—75 артыст і балетмайстар Ленінградскага тра оперы і балета, у 1933— 42 — Вял. тра ў Маскве. 3 1969 арганізатар і маст. кіраўнік ансамбля «Харэаграфічныя мініяцюры». Харэографнаватар. Паслядоўнік ідэй М.Фокіна. Пашырыў выразныя магчымасці танц. пластыкі ў розных жанрах. Паставіў балеты «Шурале» Ф.Яруліна (1950), «Спартак» А.Хачатурана (1956), «Клоп» Ф.Атказава і Р.Фірціча (1962), «Дванаццаць» Б.Цішчанкі (1964), харэаграфічныя мініяцюры, а таксама аб’яднаныя ў цыклы, спектакль «Харэаграфічныя мініяцюры» (1958; у 1960 экранізаваны) і інш. Дзярж. прэмія СССР 1951.
Літ.: Л.Якобсон. Л.; М., 1965; [Якобсон М.Д., Зайдельсон В.| Беседы о Л.Якобсоне. СПб., 1993.
ЯКАБСбН Раман Восіпавіч (23.10.1896, Масква — 18.7.1982), расійскі і амер. мова і літаратуразнавец; адзін з заснавальнікаў структурнай лінгвістыкі. Скончыў Лазараўскі інт усх. моў (1914), Маскоўскі унт (1918). 3 1921 жыў за мяжой. 3 1943 праф. Калумбійскага, з 1949 Гарвардскага унтаў, з 1957 Масачусецкага тэхнал. інта. Даследаваў раннеслав. паэзію і эпас, слав. міфалогію, рытуалы, творы стараж.рус. лры, асаблівасці мовы і стылю рус. пісьменнікаў 19—20 ст., а таксама Дантэ, У.Шэкспіра, М.Эмінеску, Б.Брэхта і інш. Навук. працы па тэарэт. лінгвістыцы («Да характарыстыкі еўразійскага моўнага саюза», 1931; «Асновы мовы», 1956, з М.Хале; «Асноўныя шляхі развіцця семіётыкі», 1975), па слав. мовах і паэтыцы («Пра чэшскі верш пераважна ў параўнанні з рускім», ч. 1, 1923; «Даследаванне рускай эпічнай паэмы», 1949, з М.Шэфтэлем; «Пытанні паэтыкі», 1973).
Тв.: Рус. пер. — йзбр. работы. М.,1985; Обшее языкознанме: Хрестоматчя. Мн., 1987.
ЯКАБСбНАЎ 6РГАН, адасоблены аддзел органаў нюху ў наземных пазваночных. Назва ад імя дацкага анатама і фізіёлага Л.Якабсона, які адкрыў яго ў 1811. Ёсць у большасці земнаводных, паўзуноў і млекакормячых. Адсутнічае ў кракадзілаў і птушак. Рудыментарны або адсутнічае ў ластаногіх, некат. рукакрылых, вузканосых малпаў і чалавека. Знаходзіцца каля асновы насавой перагародкі ў выглядзе 2 парных тонкіх трубак, пярэдні канец якіх адкрываецца ў паднябеннанасавы канал або ў насавую поласць. Мяркуюць, што Я.о. прыстасаваны да ўспрымання пахаў корму, а ў млекакормячых і палавых ферамонаў.
ЯКАВЁНКА Васіль Цімафеевіч (н. 5.5.1936, в. Пажыхар Светлагорскага рна
Гомельскай вобл.), бел. пісьменнік. Скончыў Бел. індустрыяльны тэхнікум (1956), БДУ (1966). Працаваў геолагам. 3 1972 у час. «Полымя», у 1977—78 адказны сакратар праўлення Саюза кінематаграфістаў Беларусі. 3 1991 гал. рэдактар міжрэсп. сац.экалагічнага штотыднёвіка «Набат». Друкуецца з 1962. Піша на бел. і рус. мовах. Першая кніга нарысаў «Зямля, адкрьггая намі» (1971) пра геолагаў. У кнігах нарысаў «Пробны камень» (1974), аповесцей і нарысаў «Дайсці да ладу» (1985), эсэ «Вясковыя дыспуты» (1987) і інш. надзённыя праблемы маралі, ладу, жыцця грамадства і сучаснай вёскі. Аўтар гіст. рамана «Надлом» (2003), п’есы «Персона нон грата» (з М.Місюком, паст. 1982).
Тв.'. Прнрученме землй. М , 1975; Пакуль сонца ў зеніце: Аповесць у нарысах. Мн., 1977; Через гать. М., 1982; Другой зямлі не будзе: Нарысы. Мн., 1989; На что нам жйзнь дана: Повеста, очеркм. М.,1991; Смяльчак Лузь: Казкі. Мн., 1995; Чорная ружа: Казкі. Мн., 1996; Сказ пра беларусаў (з Л.Эмілітам). Мн., 2000; Крушэнне на ростані: Эсэ, артыкулы, гутаркі. Мн., 2002.
ЯКАВЁНКА Сяргей Яўгенавіч (н. 7.5.1958, Мінск), бел. фізік. Др фіз,матэм. н. (2000). Скончыў БДУ (1980). 3 1980 у НДІ прыкладных фіз. праблем БДУ. Навук. працы па малекулярным рассейванні святла ў нематычных вадкіх крышталях. Распрацаваў метады даследавання міжмалекулярных узаемадзеянняў у вадкіх крышталях, тэхналогіі стварэння ўстройстваў адлюстравання інфармацыі з выкарыстаннем вадкакрышт. матэрыялаў.
Тв: Электрооптаческне эффекты для жйдкокрйсталлйческнх дясплеев (у сааўт.) // Выбр. навук. працы БДУ. Мн., 2001. Т. 4; Нндуцнрованное межмолекулярнымм взанмодействмямн рассеянне света в растворах мезогенов (разам з А.А.МІнько) // Спектроскопмя н люмннесценцйя молекулярных смстем. Мн., 2002.
ЯКАВЁНКА Уладзімір Андрэевіч (н. 8.10.1938, в. Чырыны Дубровенскага рна Віцебскай вобл.), бел. фізік і педагог. Канд. фіз.матэм. н. (1972), праф. (1993). Засл. работнік нар. адукацыі Беларусі (1989). Скончыў Мінскі пед. інт (1962). 3 1962 у Бел. пед. унце (у 1974—2003 дэкан фта). Навук. працы па люмінесцэнцыі і лазернай спектраскапіі. Аўтар першага на бел. мове «Курса агульнай фізікі: Механіка» (1995; з Г.А.Забароўскім, А.В.Раўковым), інш. навуч. дапаможнікаў для школ і ВНУ.
7в: Практнкум по методнке решенмя фйзнческнх задач. Мн., 1983 (у сааўт.); Задачн по фйзмке с технйческмм содержанйем. Мн.,1986 (разам з В.А.Бондарам, Дз.І.Кульбіцкім); ФйЗйка: Теоряя й технологмя решенйя задач. Мн., 2003 (у сааўт.). АЛ.Болсун.
ЯКАННЕ, вымаўленне ў першым пераднаціскным складзе пасля мяккіх зычных галосных «о», «е» як «а», якое на пісьме перадаецца літарай «я». Характэрная асаблівасць бел. мовы. Напр., «лес — лясь'і — лесавік». «кймень — камяні — каменялбмны», «вёзці —
вёз — вязў», «вёсны — вяснА — веснавь'і». У бел. літ. мове Я. абмяжоўваецца гіст. чаргаваннем «е» з «і» [напр., «церйі — заціраць», «адперці — адпіраць», «свет — світанне» (але «святло»), «смех — усмі.хайца» (але «смяяцца»), «ветлівы — вітаць»] і захаваннем «е» ў першым пераднаціскным складзе ў адносна новых запазычаных словах («герой», «камендант», «медаль», «мелодыя», «сезон», «семестр» і інш.). Асн. тыпы Я. ў бел. гаворках — дысімілятыўнае і недысімілятыўнае. Пры дысімілятыўным (пашырана на ПнУ ад лініі Гомель — Мінск — Смаргонь) на месцы «э», «о», «а» ў першым складзе перад усімі ненаціскнымі галоснымі, акрамя «а», вымаўляецца «а»: «в’асны», «з’амл’у», «п’ац’і»; перад складам з націскам на «а» ўтвараецца «і»: «в’існа», «з’імла», «п’іта». Пры недысімілятыўным (гаворкі Гродзенскай, паўд. часткі Мінскай, 3 Магілёўскай, Пн Брэсцкай і цэнтр. часткі Гомельскай абл.) ненаціскныя «э», «о», «а» ў першым складзе перад націскам заўсёды супадаюць у гуку «а»; «в’асна — в’асну», «з’амл’а — з’амл’і», «п’ата — п’аты». Да Я. не адносіцца захаванне ў некат. словах незалежна ад месца націску карэннага «я»: «цйжка», «цяжйр», «цяжкавйта»; «сябрбўства», «сйбар», «сябравйць»; «свйта», «святбчны», «святкавйць».
Літ:. Гл. да арт. Аканне. А.Я.Міхневіч.
ЯКАНЫ (Jacanae), падатрад птушак сям. сеўцападобных; зрэдку па інш. класіфікацыі сям. ў падатр. кулікоў. 1
сям., 6 родаў, 7 відаў. Пашыраны ў тропіках і субтропіках. Жывуць на зарослых вадаёмах. Найб. вядомыя Я.: амерыканская (Jacana spinosa), аўстралійская (Irediparra gallinacea), афрыканская (Actophilornis africanus) і інш.
Даўж. цела 16—53 см. Афарбоўка апярэння рыжая або бронзавакарычневая. Крылы шырокія, на згібе крыла рагавая шпора. Ногі з вельмі доўгімі кіпцюрамі і пальцамі, якія дазваляюць лёгка бегаць па лісці водных раслін. Нясуць 3—6 яец. Кормяцца парасткамі, насеннем, насякомымі, малюскамі.
ЯКАСЦЬ 251
ЯКАНЙК Вадзім Лявонцьевіч (н. 22.3.1946, г. Гродна), бел. вучоны ў галіне педагогікі, музыказнавец. Др пед. н. (1995), праф. (1992). Акад. Бел. акадэміі адукацыі (1998) і Міжнар. АН вышэйшай школы (1997). Скончыў Бел. кансерваторыю (1969). 3 1969 у Мазырскім муз. вучылішчы. 3 1972 у Мінскім пед. інце імя М.Горкага (у 1975—83 заг. кафедры фартэпіяна). 3 1983 прарэктар Бел. акадэміі музыкі, адначасова ў 1986—96 заг. кафедры муз. педагогікі, гісторыі і тэорыі выканальніцкага мастацтва. Навук. працы па праблемах метадалогіі прафес. муз. дзейнасці, рэформы муз. адукацыі ў кантэксце еўрап. інтэграцыі, методыкі выкладання муз. дысцыплін. Аўгар нотных выданняў «Я іграю на раялі. Альбом 1—2» (1994, 1996; з Г.М.Вагнерам), «Спадчына: 100 урокаў піяністапачаткоўца. Сш. 1—2» (1994). Распрацаваў канцэпцыю прафес. адукацыі ў галіне мастацтва ў Рэспубліцы Беларусь (1999). Навук. кіраўнік Дзярж. навук.тэхн. праграмы «Культура» (з 1997). Прэзідэнт Бел. і віцэпрэзідэнт Еўрап. асацыяцыі педагогаў фартэпіяна. Гал. рэд. час. «Весці Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі» (з 2001). Ген. дырэктар 1га міжнар. конкурсу піяністаў «Мінск96», чл. журы міжнар. конкурсаў выканаўцаў у Мінску, Рызе, Кішынёве, Варшаве, Нікасіі і інш. Аўтар тэле і радыёперадач пра бел. кампазітараў М Аладава, Г.Вагнера, Я.Глебава, Г.Лукшу, П.Падкавырава, Я.Цікоцкага, М.Чуркіна і інш., сцэнарыя мюзікла «МесМенд» паводле аднайм. рамана М.ІПагінян (муз. А.Мдывані).
Тв.: Развнтне ннтереса к профессям учнтеля музыкн. Мн., 1979; Развмваюшее обученне в классе фортепмано. Мн., 1985; Музыкант. Потребность. Деятельность. Мн., 1993; Рэформа вышэйшай музычнай адукацыі як навуковая праблема // Весці Бел. дзярж. пед. унта. 1995. № 1; Проблемы глобалнзацнн музыкального образовання: Взгляд в XXI век // Музычная і тэатральная адукацыя: Праблемы выкладання. Мн., 2002.
ЯКАПІН (Jakopin) Франц (29.9.1921, с. Драмлі, Славенія — 2003), славенскі філолагславіст. Чл.кар. Славенскай акадэміі навук і мастацтваў (1985), др філал. н. (1978), праф. (1979). Скончыў Люблянскі унт, чытаў у ім курс лекйый «Фарміраванне беларускай літаратурнай мовы». У 1969 і 1978 працаваў у БДУ. 3 1982 дырэктар Інта славенскай мовы Славенскай акадэміі навук і мастацтваў. Аўтар манаграфіі «Граматыка рускай літаратурнай мовы» (1968), артыкулаў па бел. мове і мовазнаўстве, у т.л. «Праблемы беларускай мовы і мовазнаўства» (1969—70), « Вывучэнне прыназоўнікаў у беларускай мове» (1970—71), «3 галіны беларускага мовазнаўства» (1971—72; 1976—77), «Новы мовазнаўчы часопіс» (пра час. «Беларуская лінгвістыка»; 1972—73), «Манаграфіі пра словаспалучэнні ў беларускай мове» (1972—73), «Беларускі тлумачальны слоўнік» (1980—81), рэ
цэнзіі на кн. М.Г.Булахава «Усходнеславянскія мовазнаўцы» (1978) і інш.
В.У.Мартынаў.
ЯКАР с у д н а в ы, прыстасаванне для ўтрымання на месцы на адкрытай вадзе суднаў або інш. плывучых сродкаў. Робіцца ў выглядзе метал. стрыжня з лапамі і рагамі, якія зачэпліваюцца за грунт або лёд. Злучаецца з суднам якарным ланцугом.
Сучасны адміралцейскі якар суднавы: 1 — шток; 2 — лапа; 3 — рог; 4 — трэнд (ніжняя частка верацяна); 5 ¹— шэйма (верхняя частка верацяна).
Якары суднавыя: 1 — Хола з вярчальнымі лапамі без штока; 2 — Марціна з вярчальнымі лапамі і са штокам; 3 — Баерса; 4 — мёртвы якар — вінт Мітчэла; 5 16 — якары спецыяльнага прызначэння (лядовы і «кошка»).
Бываюць суднавыя і спец. прызначэння; двухрогія, аднарогія (лядовыя), бязрогія (у т.л. мёртвыя, Я. ў выглядзе пірамід, сегментныя, грыбападобныя, вінтавыя); з нерухомымі Ñ