Беларуская энцыклапедыя Т. 18
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 472с.
Мінск 2004
ублікі». Пасля ліквідацыі паўстання — у Вільні. У лют. 1922 у ліку 33 бел. і літ. нац. дзеячаў высланы польскімі ўладамі з Вільні ў Літ. Рэспубліку. 3 мая 1922 у Латвіі, выкладаў у Дзвінскай бел. гімназіі, удзельнічаў у працы мясц. бел. грамад
скіх аргцый, супрацоўнічаў з бел. музеем імя І.Луцкевіча ў Вільні. Быў абвінавачаны ў антыўрадавых дзеяннях у час суд. працэсаў над бел. нац. актывамі ў Латвіі, апраўданы судом. У час 2й сусв. вайны кіраваў Дзвінскім аддзяленнем Бел. нац. аб’яднання ў Латвіі. Пасля 1944 лёс невядомы. У.В.Ляхоўскі.
ЯКУБІСКА (Jakubisko) Юрай (к 30.4.1938, Койшава, Славакія), славацкі кінарэжысёр, сцэнарыст, аператар; адзін з прадстаўнікоў чэхаславацкай «новай хвалі». Скончыў Акадэмію прыгожых мастацтваў у Празе (1966). Першы паўнаметражны фільм — «Узрост Хрыста» (1967, прэмія Міжнар. кінафестывалю ў Мангейме). У фільмах «Дэзерціры і вандроўнікі» (1968), «Птушкі, сіроты і блажэнныя» (1969, з Францыяй), «Да сустрэчы ў пекле, сябры!» (1970, забаронены цэнзурай, выйшаў на экран праз 20 гадоў) экзістэнцыяльныя праблемы пошуку ўласнага «я» ўвасабляў у складаных шматстылявых маст. канструкцыях, імкнуўся да спалучэння мовы зах. кінаавангарда з разнастайнай культ. мовай Усх. Славакіі. У 1970я г. зняў шэраг дакумент. стужак («Будоўля веку», прэмія Міжнар. кінафестывалю кароткаметражных фільмаў у Будапешце; «Барабаншчык Чырвонага Крыжа», Залаты медаль Міжнар. кінафестывалю ў Варне, і інш.), якім уласцівы асацыятыўнасць апавядання, ужыванне элементаў сюррэалізму. Лепшая работа — гіст. сага «Тысячагадовая пчала» (1983, прэмія Міжнар. кінафестывалю ў Венецыі) — арганічна спалучае трагедыю, паэзію, фальклор, вытанчаную візуальную стыхію і філас. асэнсаванне гіст. падзей. Сярод інш. фільмаў: «Пабудуй дом, пасадзі дрэва» (1979), «Цётка Франкенштэйна» (1985), «Я сяджу на галіне, і мне добра» (1989), «Лепш быць багатым і здаровым, чым бедным і хворым» (1992), «Няясная вестка пра канец свету» (1997) і інш. Г.У.Шур.
ЯКУБОВІЧ Анатоль Іванавіч (28.6.1938, г.п. Рудзенск Пухавіцкага рна Мінскай вобл.), бел. вучоны ў галіне трактарнага машынабудавання. Др тэхн. н. (1994). Скончыў БПІ (1966). 3 1966 на Мінскім трактарным здзе (з 1975 нач. КБ). 3 1998 заг. лабараторыі ў Навук. цэнтры праблем механікі машын нац. АН Беларусі, з 2000 праф. Бел. аграрнага тэхн. унта. Навук. працы па канструяванні і даследаванні трактароў маркі «Беларус», рухавіках унутр. згарання і іх цеплавым рэжыме. Прымаў удзел у распрацоўцы трактароў МТЗ80, МТЗ100, МТЗ82К, МТЗ220 і інш.
Тв.: Колесные тракторы для работы на склонах. М., 1978 (у сааўт.); Воздушные тракты моторных установок сельскохозяйственных тракторов н направлення нх усовершенствовання. М., 1991 (разам з П.А.Амельчанкам, М.П.Цаюном).
ЯКУБ6ВІЧ Леанід Яўгенавіч (21.3.1948, в. Радкава Салігорскага рна Мінскай вобл. — 8.6.1970), бел. паэт. Вучыўся ў БДУ. Працаваў на Салігорскім калій
ным камбінаце (1965—67 і 1969—70), у рэдакцыі раённай газ. «Шахцёр» (1967— 69). Друкаваўся з 1965. Вершы ў калект. збках «Рунь» (1970) і «Універсітэт паэтычны» (1971). Аўтар кнігі паэзіі «Я з вамі, вёсны...» (1979). Яго паэзія вызначаецца любоўю да чалавека, адчуваннем уласнай адказнасці перад Радзімай.
ЯКУБбвіЧ Пётр Піліпавіч (псеўд. Л.Мельшын і інш.; 3.11.1860, с. Ісаева Наўгародскай вобл., Расія — 30.3.1911), дзеяч рэв. руху ў Расіі, пісьменнік. Скончыў Пецярбургскі унт (1882). 3 1878 супрацоўнік дэмакр. час. «Дело», «Слово», «Отечественные запйскй». 3 1882 чл. «Народнай волі», з 1883 адзін з яе кіраўнікоў. У 1884 арыштаваны, у 1887 асуджаны на 18 гадоў катаргі, якую адбываў у Забайкаллі. 3 1895 на пасяленні ў г. Курган, у 1899 атрымаў дазвол на вяртанне ў Еўрап. Расію. Супрацоўнічаў у час. «Русское богатство». Аўтар вершаў, у якіх працягваў традыцыі грамадз. лірыкі МА. Някрасава, аўтабіягр. нарысаў аб Акатуйскай катарзе «У свеце адрынутых» (1895—98), апавяданняў, прац па гісторыі рус. лры і рэв. руху.
Тв:. Шлнссельбургскне мученнкн. СПб., 1906; Н.А.Некрасов: Его жмзнь н лнт. деятельность. СПб., 1907; Очеркн русской поэзнн. 2 нзд. СПб., 1911; Пасынкн жнзнн: Рассказы. 4 пзд. М.. 1918; Стнхотворення. Л.. 1960; В ммре отверженных. Т. 1—2. М.; Л., 1964.
ЯКУБбНІС (Jokubonis) Гедзімінас Альбіна (н. 8.3.1927, г. Купішкіс, Літва), літоўскі скульптар. Засл. дз. маст. Літвы (1965). Нар. маст. СССР (1987). Пра
Г Якубоніс Маці. Мадэль фігуры да помніка ахвярам фашызму ў в. Пірчупіс. 1960.
якунін 257
вадз. чл. AM СССР (1983). Скончыў Маст. інт Літвы ў Вільнюсе (1951). 3 1964 выкладае ў Літ. AM (з 1974 праф.). Працуе ў манум. і станковай скульптуры. Творы вызначаюцца нац.рамант. пафасам, абагульненасцю форм, энергічным выяўленнем пластычнай структуры аб’ёму: партрэты Й.Янулёніса (1962), Ю.Венажынскіса (1964), помнікі ахвярам фашызму ў в. Пірчупіс (1960), У.Леніну ў Маскве (1967), Майронісу ў Каўнасе (1977), А.Міцкевічу ў Вільнюсе (1984), князю Вітаўту для касцёла ў Каўнасе (1991) і ў г. Пірштонас (1997), А.Баранаўскасу ў г. Сейны (Польшча, 1999) і інш. Дзярж. прэмія Літвы 1960. Ленінская прэмія 1963.
ЯКУБбЎСКІ Іван Ігнатавіч (7.1.1912, в. Зайцава Горацкага рна Магілёўскай вобл. — 30.11.1976), савецкі ваен. дзеяч. Маршал Сав. Саюза (1967). Двойчы
I I Якубоўскі.
Герой Сав. Саюза (студз., вер. 1944), report Чэхаславакіі (1970). Скончыў Аб’яднаную Бел. ваен. школу імя ЦВК БССР (1934), Ленінградскія бранятанк. курсы ўдасканалення каманднага саставу (1935), Ваен. акадэмію Генштаба (1943). У Чырв. Арміі з 1932. 3 1934 на камандных пасадах у войску, быў выкладчыкам у Пухавіцкім пях. вучылішчы, камандзірам вучэбнага батальёна. Удзельнік паходу Чырв. Арміі восенню 1939 у Зах. Беларусь і Зах. Украіну, сав.фінл. вайны 1939—40. У Вял. Айч. вайну з 1941 на Зах., Паўд., Паўд.Зах., Сталінградскім, Данскім, Бранскім, Цэнтр., Варонежскім і 1м Укр. франтах: камандзір танк. батальёна, палка, брыгады, нам. камандзіра танк. корпуса. Удзельнік абарончых баёў пад Мінскам, Магілёвам, Тулай, Харкавам, Варонежам, Сталінградскай і Курскай бітваў, вызвалення Украіны, Польшчы, ЛьвоўскаСандамірскай, СандамірскаСілезскай, ВіслаОдэрскай, Берлінскай і Пражскай аперацый. Танк. брыгада на чале з палк. Я. вызначылася ў вер. 1943 пры фарсіраванні р. Дняпро каля с. Вял. Букрын, пры вызваленні Кіева і Фастава; у ліп. 1944 ён умела кіраваў перадавымі часцямі танк. корпуса пры фарсіраванні р. Вісла, захопе, утрыманні і пашырэнні Сандамірскага плацдарма. Пасля вайны Я. камандаваў танк. дывізіяй, бранятанк. і механіз. войскамі ў Ленінградскай і Прыкарпацкай ваен. акругах і танк. арміяй. 3 1957 1ы нам. і Галоўнакамандуючы Групай сав. войск у Германіі, з 1965 камандуючы войскамі
Кіеўскай ваен. акругі. 3 1967 1ы нам. міністра абароны СССР і Галоўнакамандуючы Аб’яднанымі ўзбр. сіламі краін — удзельніц Варшаўскага дагавора. Дэп. Вярх. Савета СССР у 1961—76. Аўтар кніг «Баявая садружнасць» (1971), «Зямля ў агні» (1975) і інш. У г. Горкі бюст Я., на будынку Аршанскага пед. вучылішча дзе ён у 1930—32 вучыўся, устаноўлена мемарыяльная дошка.
Літ:. Герон Советского Союза — могнлевчане. Мн., 1965; Людн бессмертного подвмга. Кн. 2. 4 нзд. М., 1975; Первенцев А.А Часовые стоят на посту. М., 1977; Абрамов А.С. У Кремлевской стены. 5 нзд. М., 1983.
ЯКУБбЎСКІ Міраслаў Віктаравіч (н. 10.1.1938, г. Сквіра Кіеўскай вобл., Украіна), бел. вучоны ў галіне ветэрынарыі. Др вет. н. (1987), праф. (1991). Чл.кар. Arp. АН Беларусі (1994). Скончыў Белацаркоўскі с.r. інт (1961). У 1971—97 і з 2002 у Бел. НДІ эксперым. ветэрынарыі імя Вышалескага Нац. АН Беларусі. У 1997—2002 гал. вучоны сакратар Arp. АН Беларусі. Навук. працы па эпізааталогіі, патагенезе, мерах барацьбы і прафілактыцы паразітарных хвароб жывёл; па эканоміцы вет. мерапрыемстваў. Распрацоўвае хіміятэрапеўт. і біял. прэпараты, імунамадулятары.
Тв:. Экономнческая эффектмвность ветермнарных меропрнятнй. Мн.,1981 (у сааўт.); Бнологнческн актнвные вешества н растення в профмлактнке паразнтозов. Мн.,1986 (разам з І.С.Жарыкавым, С.С.Ліпніцкім); Паразітарныя і інвазійныя захворванні жывёл. Мн., 1998 (разам з А.І.Ятусевічам, М.П.Карасёвым); Днагностнка, терапня н профнлакткка паразнтарных болезней жнвотных. Мн., 2001 (разам з М.П.Карасёвым).
ЯКУБбЎСКІ Якуб (Якаў Адамавіч; 4.4.1932, в. Камаі Пастаўскага рна Віцебскай вобл. — 14.9.1998), бел географ і гісторык. Скончыў БДУ (1962), Мінскі пед. інт (1982, 1989). 3 1962 у НДІ глебазнаўства. У 1967—92 у выдве «Беларуская Энцыклапедыя» (у 1972— 88 заг. рэд. геаграфіі, геалогіі і геафізікі). Даследаваў пытанні культ.нац. развіцця тат. і бел. народаў, гісторыю шляхецкіх тат. родаў на Беларусі. Распраца
ваў канцэпцыю і рыхтаваў матэрыялы да энцыклапедыі «Татары Беларусі, Літвы і Польшчы». Ініцыятар стварэння час. «Байрам» (у 1991—98 гал. рэдактар), дзе змяшчаліся матэрыялы па гісторыі і культуры татараў на Беларусі з 14 ст., гісторыі іх шляхецкіх родаў, удзел у барацьбе супраць ням.фаш. захопнікаў, звесткі пра дзеячаў навукі, культуры, мастацтва тат. паходжання і г.д. Аўтар гімна бел. татараў «Мы з іманам жывём на зямлі Беларусі» (муз. Дз.Мазітавай). Дзярж. прэмія Беларусі 1976 за ўдзел у выданні «Беларускай Савецкай Энцыклапедыі» ў 12 тамах.
Тв:. Разважанне пра даведнік аб татарах // Байрам. 1992. № 2; Першыя крокі // Там жа. № 3; Я так думаю // Там жа. 2002. Вып. 42; Мы з іманам жывём на зямлі Беларусі // Там жа.
Літ.: Л ы ч Л. Дзейнасць Якуба Якубоўскага ў люстэрку нацыянальнакультурнага адраджэння татараў Беларусі // Байрам. 2002. Вып. 42; Якубоўская Т. Да 70годдзя Якуба Адамавіча Якубоўскага // Там жа; Афнагель I. Мой старэйшы сябра — энцыклапедыст Якуб Адамавіч Якубоўскі // Там Жа. І.У.Саламевіч.
ЯКЎНІН Мікалай Міхайлавіч (15.10.1924, с. Ябланавец Пятроўскага рна Тамбоўскай вобл., Расія — 26.4.1985), расійскі і бел. тэатральны мастак. Скончыў Саратаўскае маст. вучылішча (1957). 3 1957 працаваў у расійскіх тэатрах. У 1960—64, 1966—84 гал. мастак Гродзенскага абл. драм. тра. Яго работÑ