• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 18

    Беларуская энцыклапедыя Т. 18


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 472с.
    Мінск 2004
    973.34 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    ‹ вызначаюцца яркай вобразнасцю, этнагр. і сац.быт. дакладнасцю. Аформіў спектаклі: «Беласнежка і сем гномаў» Л.Усцінава (1963), «Платон Крэчат» А.Карнейчука (1967), «Прынцэса Турандот» К.Гоцы (1969), «Навальніца» А.Астроўскага, «Казкі старога Арбата» А.Арбузава (абодва 1971), «Трывога» (1975) і «Францыск Скарына» («Напісанае застаецца», 1978) А.Петрашкевіча, «Тэмп1929» паводле М.Пагодзіна (1976), «Каліна чырвоная» паводле В.Шукшына (1981), «Вечна жывыя» В.Розава (1983) і інш. Працаваў таксама ў жывапісе. Л.Ф.Салавей.
    
    9. Зак. 111.
    
    М.Якунін Макет да спектакля «Тэмп1929» паводле М.Пагодзіна. 1976.
    
    258            якунька
    
    ЙКУНЬКА, рака ў Іўеўскім рне Гродзенскай вобл., левы прыток р. Гаўя (бас. р. Нёман). Даўж. 21 км. Пл. вадазбору 96,2 км². Пачынаецца на ПнУ ад в. Брагі, цячэ ў межах Лідскай раўніны, упадае ў Гаўю за 1 км на 3 ад в. Васілевічы. На працягу 16,4 км (ад вытоку да в. Васілевічы) каналізаваная. Каля в. Чарнелі створана сажалка (пл. 0,21 км²).
    
    ЯКЎПАЎ Харыс Абдрахманавіч (н. 23.12.1919, Казань, Татарстан), татарскі жывапісец. Нар. маст Расіі (1963). Нар. маст. СССР (1980). Правадз. чл. Рас. AM (1997). Скончыў Казанскае маст. вучылішча (1939), вучыўся ў Цэнтр. студыі ў Маскве (1946). У 1948—52 выкладаў у Казанскім маст. вучылішчы, з 1976 кіраўнік Творчай майстэрні жывапісу Pac. AM. Стварае гіст. і жанравыя карціны, партрэты, пейзажы, якія вылучаюцца яркасцю каларыту, свабоднай жывапіснай манерай: «Падпісанне У.І.Леніным дэкрэта аб утварэнні Татарскай АССР» (з Л.Фатахавым, 1950), «Пралог» (1970), «Чэлнінскія прыгажуні» (1975), «Золата Татарыі» (1976), «Казанскія студэнты» (1980), «Мае шалінцы» (1985), «Мастакі. Франтавыя дарогі...» (1986), «Мая аднапалчанка М.Шчарбак» (1990), «Памяці паэта Г.Тукая» (1995). Аўтар ілюстрацый да кніг. Дзярж. прэмія СССР 1951. Дзярж. прэмія Расіі імя І.Рэпіна 1976. Дзярж. прэмія Татарстана імя Г.Тукая 1995.
      Тв.: Жнвопнсь — любовь моя..! Казань, 2000; Память. Казань, 2003.
    
    ЯКУСЕВІЧ Анатоль Міхайлавіч (н. 26.8.1933, в. Стральцы Гродзенскага рна), бел. вучоны ў галіне жывёлагадоўлі. Др с.г. н. (1993). Скончыў Маскоўскую с.г. акадэмію імя Ціміразева (1959). 3 1975 у Бел. НДІ жывёлагадоўлі Нац. АН Беларусі. Навук. працы па распрацоўцы метадаў скрыжавання парод буйн. par. жывёлы, прынцыпаў падбору і адбору жывёл, спосабаў фарміравання генеалагічнай структуры пароды і інш. Сааўтар бел. чорнапярэстай пароды буйн. par. жывёлы.
      Тв.: Созданне скота чернопестрой породы молочного тнпа (разам з М.П.Грынем) // Жнвотноводство. 1983. №3; Повышенне племенных н продуктнвных качеств молочного скота. Мн., 1989 (разам з М.П Грынем); Формнрованне генеалогнческой я заводской структуры в белорусской чернопестрой породе крупного рогатого скота (разам з Н В.Клімец) // Зоотехн. наука Белоруссня. 1997. Т. 33.
    
    ЯКЎТ (сапр. Абрамовіч) Усевалад Сямёнавіч (12.2.1912, г. Бадайбо Іркуцкай вобл., Расія — 3.3.1991), расійскі акцёр. Нар. арт. Расіі (1959). Нар. арт. СССР (1980). У 1931—34 і з 1938 акцёр Маскоўскага тра імя М.Ярмолавай, у 1934—37 — Тра Чырв. Арміі ў Ташкенце. У 1964—68 выкладаў у Дзярж. інце тэатр. мастацтва імя А.Луначар
    
    
    скага. Рознахарактарны акцёр, творчасці якога ўласцівы глыбіня трактоўкі ролі, імкненне да завершанасці сцэн. формы, лаканізм выразных сродкаў. Сярод роляў: Раскольнікаў («Злачынства і Kapa» паводле Ф.Дастаеўскага), Кучумаў («Шалёныя грошы» А.Астроўскага), Пушкін («Пушкін» А.Глобы), Прэйн («Горнае гняздо» паводле Дз.МамінаСібірака), сэр Джон («Касцюмер» Р.Харвуда), Жак («Як вам гэта спадабаецца» У.Шэкспіра), Шура Зайцаў («Старыя сябры» Л.Малюгіна) і інш. 3 1955 здымаўся ў кіно. Дзярж. прэмія СССР 1946.
    
    ЯКУТАЎ Уладзімір Дзмітрыевіч (н. 5.11.1926, в. Рацькава Ушацкага рна Віцебскай вобл.), бел. пісьменнік. Канд. гіст. н. (1967). Скончыў Вільнюскі унт (1954). У 1945—61 на камсам. і парт. рабоце ў Літве. 3 1961 у Мінску. 3 1963 у Інце гісторыі партыі пры ЦК КПБ, у 1973—90 у Інце гісторыі АН Беларусі. Друкуецца з 1962. Піша на рус. і бел. мовах. Аўтар кніг пра бел. парт. і дзярж. дзеячаў: «А.І.Чарвякоў: старонкі біяграфіі» (1978), «М.М.Галадзед: Старонкі біяграфіі» (1981), «Аляксандр Чарвякоў» (1986), «Сяргей Прытыцкі: Старонкі біяграфіі» (1991), «Пётр Машэраў» (1992), «Аляксандр Лукашэнка» (2000) і інш. Піша аповесці («Янаўская элегія», 1993), апавяданні, эсэ, нарысы і інш. Творы Я. засн. пераважна на дакументах і фактычным матэрыяле.
       Тв:. Железнодорожная магнстраль Белорусснн. Мн., 1971; Віхурны досвітак: Дакум. аповесці. Мн., 1983; Вровень с веком: Страннцы бмогр. о Н.М.Голодеде. Мн., 1989; Прнговор века: Мст.докум. повестн. Мн., 1990; Академнческая сюнта: Повеста. Мн., 1992.
    
    ЯКЎТЫ (саманазва с а х а), народ у Рас. Федэрацыі, асн. насельніцтва Рэспублікі Саха (Якуція; 330,3 тыс. чал., 2000). Агульная колькасць 382 тыс. чал. (1995). Гавораць на якуцкай мове. Вернікі — пераважна праваслаўныя.
    
    ЯКЎЦІЯ, другая назва Рэспублікі Саха (Якуція) у Расійскай Федэрацыі. Гл. Саха (Якуція).
    
    ЯКЎЦК, горад, сталіца Рэспублікі Саха (Якуція), у Расіі. Засн. ў 1632 як Якуцкі (Ленскі) астрог, з 1643 на сучасным месцы. 3 1851 адм. цэнтр Якуцкай вобл. У 1922—90 сталіца Якуцкай АССР. 196 тыс. ж. (1998). Порт на р. Лена. Вузел аўтадарог. Злучаны АмураЯкуйкай аўтамагістраллю з чыг. ст. Беркакіт. Аэрапорт. Прамысл., навук. і культ. цэнтр рэспублікі. Прамсць; лёгкая (швейная, вытвсць сувеніраў), харч. (малочная, рыбная, лікёрагарэлачная), мэблевая, вытвсць буд. матэрыялаў, суднарамонт. Кангаласкі вугальны разрэз. ДРЭС. Навук. цэнтр Сіб. аддз. Pac. АН. Унт, с.г. інт. 3 тэатры. Філармонія. 6 музеяў. Нац. бка. Бат. сад. Арх. помнікі: вежа Якуцкага астрога (1685), будынкі Спаскага манастыра (1664), Нікольская царква (1852).
      У 1632 атрал енісейскіх казакоў пад кіраў
    
    
    Да арт. Якуцк. Інстытут мерзлатазнаўства.
    
    ніцтвам П.Бекетава засн. на правым беразе Лены астрог Якуцкі, або Ленскі (у 1642—43 перанесены на левы бераг). У 1680я г. на 3 ад астрога пабудавана драўляная крэпасць і засн. горад. У 17 — 1й пал. 18 ст. Я. — ваен.адм, і гандл. цэнтр асваення Расіяй Усх. Сібіры і Д. Усходу. У насельніцтве Я. пераважалі рускія і якуты (у канцы 19 ст. складалі каля 35%). 3 1708 Я. у Сібірскай, з канца 18 ст. — у Іркуцкай губернях. 3 1851 цэнтр Якуцкай вобл. У 1922—90 Я — сталіца Якуцкай АССР, з 1991 — Рэспублікі Саха (Якуція).
    
    ЯКЎЦКАЯ МбВА, мова якутаў, адна з цюркскіх моў (усх. галіна, уйгураагузская група). Пашырана ў Рэспубліцы Саха (Якуціяў часткова ў Амурскай, Магаданскай, Сахалінскай абл., Таймырскай і Эвенкійскай аўт. акругах Расіі. Вылучаюць 4 групы гаворак: цэнтр., вілюйская, паўн.зах., таймырская. Я.м. ўласцівы: у фанетыцы — паслядоўны сінгарманізм; у марфалогіі — аглюцінацыя, выкарыстанне асабовых займеннікаў 1й і 2й асобы адз. л. толькі ў асн. склоне, існаванне (акрамя 6 асн. склонаў, агульных з інш. цюрк. мовамі) прыватнага, творнага, сумеснага, вінавальнага зборнага і 2 параўнальных склонаў; сінтаксіс пераважна тыпова цюркскі, у лексіцы шмат запазычанняў з манг., эвенкійскай і рус. моў. Першы тэкст на Я.м. (пераклады малітвы) выдадзены ў 1705 у Амстэрдаме. Агульнанар. пісьменнасць з 1922 (алфавіт С.А.Наўгародава), з 1929 алфавіт заменены на лацінку, з .1939 — на аснове рус. графікі. Літ. мова развілася на базе размоўнай мовы цэнтр. раёнаў Якуціі. Адзін з аўтараў «Слоўніка якуцкай мовы» (вып. 1—13, 1907—30) — Э.К.Лякарскі.
      Літ:. Убрятова Е.й. Якутскнй язык // Языкн народов СССР. М., 1966. Т. 2; Дьячковскнй Н.Д. Звуковой строй якугского языка. Ч 1—2. Якутск, 1971—77.
    
    ЯКЎША Васіль Фёдаравіч (н. 30.6.1958, с. Зазім’е Кіеўскай вобл., Украіна), бел. спартсмен (веславанне акадэмічнае). Майстар спорту СССР міжнар. кл. (1979). Засл. майстар спорту СССР (1984). Скончыў школу трэнераў пры
    
    
    ЯЛАНСКАЯ 259
    
    ваен. інце фізкультуры (1984, Ленінград). У 1992—97 гал. трэнер па акад. веславанні Спартклуба арміі (Мінск). Сярэбраны прызёр XXII Алімп. гульняў (1980, Масква), бронз. прызёр XXIV Алім. гульняў (1988, Сеул). Сярэбраны прызёр чэмпіянату свету (1982, г. Люцэрн, Швейцарыя), бронз. прызёр (1986, г. Нотынгем, Вялікабрытанія). Пераможца турніру «Дружба84» (Масква). Пераможца Гульняў добрай волі (1986, Масква). Пераможца Спартакіяды народаў СССР (1983, 1986). 11разовы чэмпіён СССР.
    
    ЙКУПІАЎ Анатоль Паўлавіч (н. 25.5.1947, г. Адэса, Украіна), бел. вучоны ў галіне
    
    
    ВФЯкуша. БІЯкушаў
    
    ядз. энергетыкі. Др тэхн. н. (1992). Скончыў Адэскі тэхнал. інт (1970). 3 1970 у Аб’яднаным інце энергет. і ядз. даследаванняў «Сосны» Hau. AH Беларусі (з 1988 заг. аддзела Інта ядз. энергетыкі, з 1992 нам. дырэктара Інта праблем энергетыкі). Навук. працы па матэм. мадэліраванні працэсаў цепла і масапераносу ў каналах ядз. рэактараў, па аналізе энергет. сістэм і планавнні іх развіцця. Распрацаваў лікавыя метады і камп’ютэрныя праграмы для рашэння задач рэактарнай цеплафізікі і для аптымальнага планавання развіцця энергет. сістэм.
       Тв.: Теплофнзнческне расчеты реакторов с днссоцннруюшнм теплоноснтелем. Мн., 1989 (разам з Б.Я.Цвяркоўкіным); Будушее электроэнергетнкя Республнкн Беларусь (разам з А.А.Міхалевічам, Б.І.Паповым) // Энергня, экономнка, эколопія. 2001. №4.
    
    ЙКУІПАЎ Барыс Іванавіч (н. 2.2.1932, Мінск), бел. вучоны ў галіне экалогіі і радыеэкалогіі раслін. Чл.кар. Нац. АН Беларусі (1994), др біял. н. (1980), праф. (2002). Засл. дз. нав. Беларусі (2002). Скончыў БДУ (1956). 3 1961 у Інue біялогіі АН БССР. 3 1963 у Інце эксперым. батанікі Hau. АН Беларусі (з 1978 заг. лабараторыі). Навук. працы па пытаннях рэакцыі расл. арганізмаў на біятычныя і абіятычныя фактары навакольнага асяроддзя, узаемаадносінах дрэвавай і травяністай расліннасці ў фітацэнозах, заканамернасцях назапашвання радыенуклідаў у расл. тканках.
       Тв.: Мсследованне растеннй н почв: Экологофнзнол. мстоды. Мн., 1988; Радвоактнвное загрязненне растнтельностн Беларусн (в свя
    
    
    зн с аварней на Чернобыльской АЭС). Мн., 1995 (у сааўт.). Экологнческне, меднкобнолошческне н соцнальноэкономнческне последствня катастрофы на ЧАЭС в Беларусн. Мн., 1996 (у сааўт.); Наука народному хозяйству. Мн., 2002 (у сааўт.).
    
    ЯКЎШКА Вольга Піліпаўна (н. 18.3.1921, Мінск), бел. географ, геамарфолаг, лімнолаг. Др геагр. н. (1970), праф. (1972). Засл. дз. нав. Беларусі (1980). Скончыла БДУ (1945). 3 1948 у БДУ. Навук. працы па геамарфалогіі, эрадзіраванасці лёсападобных парод, ландшафтах Бел. Паазер’я, фізікагеагр. раянаванні, азёрах Беларусі і гісторыі іх развіцця ў галацэне. Аўтар падручнікаў для ВНУ і сярэдніх школ, навук.папулярных кніг па прыродзе Беларусі. Дзярж. прэмія Беларусі 1986.
       Тв.: Белорусское Поозерье: йсторяя развнтня н современное состоянне озер Северной Белорусснв Мн., 1971; Озероведенне: Географня озер Белорусснн. Мн., 1981;