Беларуская энцыклапедыя Т. 18
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 472с.
Мінск 2004
кая канферэнцыя 1945.
ЙЛЦІНСКІ ЗАПАВЎДШК г о р н ал я с н ы. Размешчаны на Галоўнай градзе Крымскіх гор (Украіна). Засн. ў 1973 для захавання і вывучэння горналясных прыродных комплексаў Крыма. Пл. 14,6 тыс. га, у т.л. пад лесам каля 11 тыс. га. Выш. да 1545 м (г. Раман
Кош). Пераважаюць бурыя лясныя глебы. Лясы запаведніка размешчаны вузкай паласой на паўд. схілах гор. Ніжняя ч. ляснога пояса — кляновадубовыя лясы і хмызнякі, вышэй — лясы з хвоі Паласа (ці крымскай) з дамешкамі дуба пушыстага. Ў флоры больш за 1300 відаў, з іх 138 — рэдкія. Фауна небагатая, сустракаюцца крымскі падвід аленя высакароднага, барсук, фазан і інш. Ахоўваюцца таксама помнікі прыроды — пячора Іограф, вадаспад Учансу і інш.
ЯМ, на Русі з 13 ст., у Расіі з 16 ст. паселішча, пазней станцыя на паштовым тракце, дзе мянялі коней і дзяжурылі вознікі —ямшчыкі. 3 1782 наз. поштамі.
ЙМА, у старажытнаіндыйскай міфалогіі ўладар царства мёртвых, у індуізме і будызме бог смерці. Паводле ведаў быў першым чалавекам, які памёр і адкрыў шлях смерці для іншых. Паводле інш. міфаў, Я. сядзіць на троне ў сваёй падземнай сталіцы Ямапутры і вырашае лёс душ памерлых: душы праведнікаў накіроўвае ў рай продкаў, а душы грэшнікаў — у адзін з кругоў пекла.
«ЙМА», мемарыяльны комплекс у Мінску на ўшанаванне памяці ахвяр фашызму — масавых пагромаў яўрэяў у 1941—43 у мінскім гета (гл. Гета). Ў даваенныя часы каля перакрыжавання вуліц Ратамская (зараз Мельнікайтэ) і Заслаўская знаходзілася яма (кар’ер), дзе жыхары бралі пясок для буд. работ. У гады акупацыі Мінска ням. фашысты выкарыстоўвалі яму для пахавання шматлікіх ахвяр мінскага гета. У час пагрому ў гета 2.3.1942 на Юбілейнай плошчы і вакол яе было забіта шмат яўрэяў, якіх пад прымусам юдэнрата жыхары гета скідвалі ў гэтую яму. Калі ў 1942 у Мінск з інспекцыяй прыехаў чыноўнік імперскага ўпраўлення бяспекі А.Эйхман, мясц. фаш. ўлады арганізавалі паказальную акцыю. Паводле іх загаду дырэктар дзіцячага дома Флейшэр і ўрач Чэрнік прывялі ў юдэнрат больш як 40 дзяцей. Усе яны і работнікі дзіцячага дома пад наглядам гаўляйтэра В.Кубэ, Эйхмана і нач. паліцыі Э.Штраўха былі расстраляны. Частку дзяцей закапалі ў яме жывымі. У магіле пахавана прыблізна 500—600 чал. У 1947 на Marine ўстаноўлены абеліск з тэкстам на мове ідыш «Яўрэям — ахвярам нацызму». 10.7.2000 адкрыты мемарыял «Помнік ахвярам Халакоста. Мінскае гета» [арх. І.Дзятлаў, А.Капылоў, Л.Левін (аўтар ідэі), М.Самасюк, скулытгары Э.Полак, А.Фінскі, інж. У.Сусько]. Канцэпцыя мемарыяла — стварэнне сімвалічных зон, якія арх.маст., ландшафтнымі і дакумент. сродкамі ўвасабляюць тэму трагедыі. Кампазіцыйная і эмацыянальная дамінанта ансамбля — бронзавая скульпт. група «Апошні шлях» уздоўж спуску ў яму: 27 пераплеценых паміж сабой фігурценяў, якія ідуць на расстрэл (вышыня 2 м). У кампазіцыі адсутнічаюць скульпт. партрэты, толькі абагульненыя твары, што адпавя
ЯМАЙКА 263
дае яўр. традыцыі. Трапяткая, вібрыруючая скульпт. пластыка, камерны маштаб кампазіцыі садзейнічаюць эмацыянальнасці ўздзеяння тэмы мемарыяла, перадаюць настрой адчаю і жаху ахвяр трагедыі. Перад спускам у «Я». разбіты парк «Праведнікаў свету», дзе высаджваюць дрэвы ў гонар жыхароў Беларусі, якія ратавалі яўрэяў у гады Вял. Айч. вайны. На ўваходзе знак у выглядзе міноры — традыц. яўр. сямісвечніка з імёнамі тых, хто дапамагаў ва ўстаноўцы помнікамемарыяла.
Літ:. Ботвннннк М, Памятнмкм геноцнда евреев Беларусн. Мн., 2000; С м о л я р Г. Мінскае гета. Мн., 2002.
М.Б.Батвіннік, А.С.Шамрук.
ЯМАДА Касаку (9.6.1886, Токіо — 29.12.1965), японскі кампазітар, дырыжор. Чл. Яп. AM (1942). Вучыўся ў Імператарскай муз. акадэміі ў Токіо (1904—08), у Вышэйшай школе ў Берліне (1908—13). У 1914 заснаваў Такійскі філарманічны аркестр. У творчасці развіваў еўрап. муз. традыцыі. Сярод твораў: оперы «Паўшая нябесная фея» (паст. 1929), «Чорныя караблі» (паст. 1939); араторыі, кантаты, сімфоніі; сімф. паэмы (у т.л. з хорам), сюіты; камернаінстр. творы, хоры, песні і інш. Аўтар муз.тэарэт. прац, у т.л. «Вучэнне пра гармонію і кампазіцыю» (1937).
ЯМАЙКА (Jamaica), дзяржава ў ВестІндыі, на аднайм. востраве і прылеглых дробных астравах у Карыбскім моры. Пл. 10,99 тыс. кмг. Нас. 2680 тыс. чал. (2002). Афіц. мова — англійская, выкарыстоўваецца крэольская (ямайскі дыялект на аснове англ. мовы). Сталіца — г. Кінгстан. Краіна падзяляецца на 14 акруг. Нац. свята — Дзень незалежнасці (1ы панядзелак жніўня).
Дзяржаўны лад. Я. — дзяржава ў складзе брытанскай Садружнасці. Паводле канстытуцыі 1962 кіраўніком дзяржавы з’яўляецца каралева Вялікабрытаніі, прадстаўленая ген.губернатарам. Заканад. ўлада належыць двухпалатнаму парламенту, які складаецца з
Герб і сцяг Ямайкі.
сената (21 член, якія назначаюцца) і палаты прадстаўнікоў (60 дэпутатаў, якіх выбіраюць усеагульным галасаваннем на 5 гадоў). Выканаўчую ўладу ажыццяўляе кабінет міністраў на чале з прэм’ерміністрам.
Прырода. Большую ч. вострава (2/3) займае вапняковае нагор’е з карставымі
формамі рэльефу, ва ўсх. частцы — горы БлуМаўнтын (выш. да 2256 м). Уздоўж берагоў цягнуцца вузкія перарывістыя раўніны. Частыя землетрасенні (катастрафічныя ў 1692 і 1907). Карысныя выкапні: баксіты (запасы каля 2 млрд. т, адно з першых месцаў у свеце), медзь, свінец, кобальт, жал. руды, гіпс, мармур. Клімат трапічны пасатны. Сярэдняя тра студз. 24,3 °C, ліп. 27,6 °C. Паўн.ўсх. пасаты прыносяць спорныя дажджы. На большай ч. вострава за год выпадае 1800—2000 мм ападкаў, на паўн. наветраных схілах гор БлуМаўнтын — да 5000 мм. Рачная сетка густая. Найб. рака — РыоГрандэ (100 км), суднаходная — БлэкРывер (на 40 км). Пад лесам каля 16% тэрыторыі. Вечназялёныя трапічныя лясы пашыраны ў цэнтр. ч. вострава і на паўн ўсх. схілах гор, саванны — на 3 і Пд. Жывёльны свет збеднены. Дзікіх млекакормячых на востраве амаль няма. Шмат птушак і кажанаў. Трапляюцца чарапахі, некалькі відаў неядавітых змей, кракадзілы, яшчаркі ігуаны. Фауністычны рэзерват ХелтшырХілс, ландшафтныя і лясныя заказнікі; 2 марскія паркі.
Насельніцтва. Асн. насельніцтва — ямайцы (76% негры і 15% мулаты — нашчадкі рабоў, завезеных на востраў у 17—18 ст., і еўрапейцаў, пераважна англічан). Жывуць таксама індыйцы, кітайцы, еўрапейцы і інш. Вернікі ў асн. хрысціяне (пратэстанты 56%, католікі 5%); ёсць мусульмане, індуісты, прыхільнікі афр. культаў. Сярэднегадавы натуральны прырост 1,23% (2002). Сярэдняя шчыльнасць 244 чал. на 1 км². Каля 1/3 усіх ямайцаў жыве за мяжой, пераважна ў Вялікабрытаніі, ЗША, Нікарагуа, КостаРыцы. Гар. насельніцтва 56%. У г. Кінгстан 672 тыс. ж. (2002), у гарадах СпанішТаўн, МантэгаБей, ПортМарыя каля 100 тыс. ж. У прамсці занята 23,2% эканамічна актыўнага насельніцтва, у сельскай гаспадарцы —
«Яма». Помнік ахвярам Халакоста ў Мінску.
264 ЯМАКАПАЛЬНІК
24,8 %, у абслуговых галінах — 52% (2000).
Гісторыя. Стараж. насельніцтва Я — плямёны індзейцаўаравакаў. Ваў Ямайка адкрыты Х.Калумбам у 1494. У выніку ісп. каланізацыі (з 1509) амаль усе індзейцы знішчаны (да 1611 заставалася 74 чал.). Для работы. на плантацыях з 1513 пачаўся ўвоз неграўнявольнікаў з Афрыкі. У 1655 Я. захапіла Англія (у 1670 замацавана за ёй афіцыйна). Да 1692, калі землетрасенне разбурыла на Я. пірацкую сталіцу ПортРоял, востраў быў цэнтрам пірацтва ў Карыбскім бас. 3 канца 17 ст. павялічылася вытвсць цукровага трыснягу (Я. стала адным з асн. яго вытворцаў), што стымулявала ўзмоцнены ўвоз нявольнікаў (да 1830х г. на Я. прададзена каля 1 млн. нявольнікаў з Афрыкі). У 1833 рабства скасавана, б.ч. былых нявольнікаў занялася дробнай сял. гаспадаркай. Абураныя ўціскам з боку калан. улад яны ў 1865 узнялі паўстанне, задушанае брыт. войскамі. У 1866 на Я. створаны Заканад. савет, з 1884 ч. яго членаў выбіралася насельніцтвам. У 1938 створана Нар. нац. партыя (ННП), у 1943 —Лейбарысцкая партыя Я. (ЛПЯ). У 1943 уведзена ўсеагульнае выбарчае права, у 1944 створаны 1ы ўрад Я. У 1958—61 Я. — чл. ВестІндскай Федэрацыі, у 1959 атрымала ўнутр. самакіраванне. 6.8.1962 абвешчана незалежнасць Я. Паліт. жыццё краіны характарызуецца сапернійтвам ННП і ЛПЯ (у 1962—72 і 1980—89 улада належала ЛПЯ, у 1972—80 і з 1989 — ННП). У 1970я г. ўрад ННП на чале з М.Мэнлі здзейсніў шэраг сац. рэформ. У 1992 урал Я. ўзначаліў П.Патэрсан. Я — чл ААН (з 1962), Аргцыі амер. дзяржаў (з 1969), Лац.амер. эканам. сістэмы (з 1975), інш. міжнар. аргцый. Дыпламат. адносіны з Рэспублікай Беларусь устаноўлены 6.6.1994.
Гаспадарка. Я. — аграрнаіндустр. краіна з гаспадаркай, для якой характэрна многаўкладнасць, вузкая спецыялізацыя і залежнасць ад замежнага капіталу. Валавы ўнутр. прадукт (ВУП) у 2000 склаў 9,7 млрд. дол. (3,7 тыс. дол. на душу насельніцтва). Аснова эканомікі — баксітнагліназёмная прамсць, турызм і сельская гаспадарка, якія даюць 95% валютных паступленняў. Штогадовая здабыча баксітаў каля 12 млн. т (3е месца ў свеце пасля Аўстраліі і Гвінеі), вытвсць гліназёму каля 3,5 млн. т (3е месца ў свеце пасля Аўстраліі і ЗША). Асн. цэнтры: Маготы, ПортКайзер, Юартан. Пануе замежны (аме
Да арт. Ямайка. Курорт ОчаРыяс.
рыканскі і канадскі) капітал. Здабыча гіпсу (каля пас. БафБей) пераважна на экспарт у ЗША, часткова на вытвсць цэменту на здзе каля Кінгстана. Вытвсць электраэнергіі 6,74 млрд. кВтгадз (1999) у асноўным на ЦЭС, што працуюць на прывазным мазуце, і невял. ГЭС на рэках РыоКобрэ, БлэкРывер і Раарынг. Адна са старэйшых галін апрацоўчай прамсці — цукровая, найб. прадпрыемствы якой належаць англ. капіталу. 3 цукр. трыснягу вырабляюць таксама патакумелес і ром. Большая ч. прадукцыі экспартуецца ў Вялікабрытанію, ЗША, Канаду. Прадпрыемствы харч., тытунёвай, дрэваапр., хім., фармацэўтычнай прамсці, вытвсць баваўняных тканін, нафтаперапрацоўка імпартуемай нафты, зборка апаратуры, у т.л. электронікі. Асн. ч. прадпрыемстваў размешчана ў Кінгстане і яго прыгарадах. У сельскай гаспадарцы псраважае раслінаводства. Ворныя землі займаюць 19% тэр., пад лугамі і пашай 18%. Разам з буйнымі плантацыйнымі гаспадаркамі існуюць і дробныя сялянскія ўладанні (65% усіх гаспадарак). Асн. экспартная культура — цукр. трыснёг — вырошчваюць на буйных плантайыях з цукр. здамі (сентралямі). На экспарт вырошчваюць таксама бананы, цытрусавыя, каву, Ð