• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 18

    Беларуская энцыклапедыя Т. 18


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 472с.
    Мінск 2004
    973.34 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    €амсці краіны: рысаачышчальная, лесапільная, харчасмакавая, тэкст., фармацэўтычная, джутавая, нафтаперапр., сталепракатная, аўтазборачная; суднабудаванне і суднарамонт. Вытвсць традыц. маст. вырабаў і інш. промыслы. Унт. Школа прыгожых мастацтваў. Музей. Нац. бібліятэка. Культавы будыйскі комплекс Шуэдагоўн (цэнтр. ступа засн. ў 5 ст. да н.э., перабудоўвалася ў 14—18 ст.; прылеглыя пабудовы 19—20 ст.).
    
    
      Паводле пісьмовых крыніц, у 5 ст. да н.э. на тэр. Я. існавала паселішча Акала, у сярэднія вякі — вёска Дагон. У 1755 бірманскі правіцель Алаўнпая перайменаваў Дагон у Рангун (Янгон) і на яго месцы засн. горал як гал. порт бірманскага каралеўства. У 1ю англабірманскую вайну 1824—26 (гл. Англабірманскія войны) горал быў асн. арэнай баёў. У 1852 у выніку 2й англабірманскай вайны анексіраваны Вялікабрытаніяй. У 1862 пераўтвораны ў адм. цэнтр англ. уладанняў у Бірме. У 1886—1947 адм. цэнтр англ. калоніі Бірма (уваходзіла да 1937 як правінцыя ў англ. калонію Індыя). У 1942 акупіраваны яп. войскамі. У маі 1945 вызвалены бірманскімі і англ. войскамі. Пасля 2й сусв. вайны Рангун — цэнтр нац.вызв. руху. 3 1948 сталіца незалежнай Бірмы (з 1989 М’янмы). 3 1989 назва горада стала пісацца ў замежных мовах (у т.л. бел. і рускай) як Я.
    
    ЯНІВІЧ Фелікс (1762, г. Вільня — 21.5.1848), кампазітар, скрыпачвіртуоз, дырыжор, педагог, муз. дзеяч. Мяркуюць, што з 1777 працаваў у капэле караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага ў Варшаве. 3 1784 гастраліраваў па Еўропе, працаваў у капэле герцага Арлеанскага, адначасова ўдасканальваўся ў І.Гайдна, П.Нардзіні, Г.Пуньяні. 3 1792 у Вялікабрытаніі, выступаў як скрыпачканцэртант і кіраўнік аркестра. У 1803 адкрыў краму нот і муз. інструментаў у Ліверпулі. 3 1815 працаваў у Шатландыі. Прадстаўнік еўрап. муз. класіцызму. Выкананню ўласцівы эмацыянальнасць, спеўнасць, чысціня інтанацыі, дасканалая тэхніка. Аўтар канцэртаў, у т.л. 5 для скрыпкі, для фп. з аркестрам, смычковых дывертысментаў, трыо, дуэтаў, санат і інш. Адзін з заснавальнікаў (1813) і капельмайстар (1813—15) Лонданскага філарманічнага тва. В.А.Моцарт прысвяціў Я. «Andante» для скр. з аркестрам. На Беларусі творы Я. прапагандуюць «Беларуская капэла», ансамбль «КласікАвангард». А.В.Фрамў.
    
    ЯНІЙ Яўген Яўгенавіч (9.6.1890, г. Ернут, Румынія —6.6.1971), расійскі мастак кіно. Нар. арт. СССР (1969). Вучыўся на арх. фце Політэхн. унта і ў Будапешцкай AM. У кіно з 1924. У творчасці выкарыстоўваў рамант. і рэаліст. традыцыі жывапісу, памайстэрску перадаваў святло. Мастакпастаноўшчык фільмаў: «Юнацтва Максіма» (1935), «Вяртанне Максіма» (1937), «Пірагоў» (з С.Малкіным, 1947), «Акадэмік Іван Паўлаў» (з А.Векслерам, 1949), «Дон Кіхот» (1957), «Гамлет» (1964) і інш. Дзярж. прэмія СССР 1948.
      Літ:. Кузнецова В. Е.Еней. [Л.; М., 1966],
    
    ЙНЕЛІ, возера ў Браслаўскім рне Віцебскай вобл., у бас. р. Друйка, на Пд ад в. Войса, за 27 км на ПнУ ад г. Браслаў. Пл. 0,2 км², даўж. 700 м, найб. шыр. 380 м, найб. глыб. 4,2 м. Пл. вадазбору 1,4 км². Катлавіна тэрмакарставага тыпу, лопасцевай формы, выцягнутая з ПнЗ на ПдУ. Схілы катлавіны выш. 15—17 м, стромкія, у ніжняй ч. задзернаваныя, у верхняй — разараныя. Берагі нізкія, пясчаныя або затарфаваныя, на ПдУ і ПдЗ месцамі сплавінныя,
    
    
    на Пд і 3 укрыты хмызняком. На Пд і ПдЗ забалочаная пойма шыр. да 250 м. Дно да глыб. 1—1,5 м выслана пяском і апясчаненым ілам, ніжэй сапрапелістае. Зарастае каля 15% пл. возера, шыр. паласы 5—25 м. На ПнУ упадае ручай, на ПдЗ выцякаюць 2 ручаі.
    
    ЙНІН Валянцін Лаўрэнцьевіч (н. 6.2.1929, г. Кіраў, Расія), расійскі гісторык і археолаг. Акад. AH СССР (1990; чл.кар. з 1966), праф. (1964). Асн. праны па слав. археалогіі і гісторыі Расіі феад. перыяду. Адзін з кіраўнікоў Наўгародскай археал. экспедыцыі. Ленінская прэмія 1984. Дзярж. прэмія СССР 1970. Дзярж. прэмія Расійскай Федэрацыі 1996.
      Літ.: Денежновесовые снстемы рўсского средневековья: Домонгольскмй пернод. М., 1956; Актовые печатн древней Pycn X—XV вв. Т. 1—2. М., 1970; Новгородскне грамоты на бересте (нз раскопок 1962—76 гг.). М., 1978 (разам з А.У.Арціхоўскім).
    
    ЙНІНГС (Jannings) Эміль (23.7.1884, г. Роршах, Швейцарыя — 2.1.1950), нямецкі акцёр. Працаваў у трах Германіі (з 1914 у Ням. тры М.Райнгарта ў Берліне). Яго мастацтву ўласцівы праўдзівасць, пластычная і мімічная выразнасць, экспрэсіўнасць, імкненне да тонкай псіхал. дэталізацыі і філас. абагульнення. Сярод роляў; Мефістофель («Фауст» І.В Гётэ), Геншэль («Возчык Геншэль» Г.Гаўптмана), Атэла («Атэла» У.Шэкспіра) і інш. Адначасова здымаўся ў кіно (у 1927—29 у Галівудзе); «Апошні чалавек» (1925), «Тарцюф», «Фауст» (абодва 1926), «Апошні загад», «Шлях усякай плоці» (абодва 1927; за абодва прэміі «Оскар»), «Блакітны анёл» (1930), «Уладар» (1938, прэмія" Міжнар. кінафестывалю ў Венецыі) і інш.
    
    ЯНІНСКАЯ КАРДбННАЯ ФАБРЫКА Засн. ў 1899 ва ўрочышчы Яніна каля маёнтка Новыя Увалокі Ігуменскага пав. (цяпер в. Светлы Бор Пухавіцкага рна Мінскай вобл.). Вырабляла жоўты кардон. У 1913 мела паравы і 2 вадзяныя рухавікі, працавалі 44 чал., выраблена кардону на 60 тыс. руб. У 1920 нацыяналізавана і набыла назву Кардонная фка імя У.І.Леніна. У Вял. Айч. вайну спалена. Адноўлена ў 1947. У 1964 праведзена рэканструкцыя фкі, пабудаваны адміністрацыйны корпус і кацельня. 3 1993 адкрытае акц. тва «Пухавіцкая кардонная фабрыка». Асн. прадукцыя (2003): кардон для паліграфіі, мэблевы, каробачны для тары.
    
    ЯНІСЛАВІЦКАЯ КУЛЬТЎРА, археалагічная культура познамезалітьгчных плямён, якія ў 6—5м тыс. да н.э. жылі на тэр. ад цэнтр. Польшчы да зах. Літвы, Беларусі і паўн.зах. Украіны. Уплывы культуры распаўсюджваліся і на суседнія раёны. Насельніцтва Я.к. займалася паляваннем, у меншай ступені — рыбалоўствам і збіральніцтвам; мела лапланоіднае аблічча; жыло па бе
    
    
    янка 271
    
    рагах вадаёмаў у наземных жытлах, якія абаграваліся агнішчамікастрышчамі. Памерлых хавалі ў магільных ямах з ужываннем вохры. Для крамянёвага інвентару Я.к. характэрны ланцэтападобныя вастрыі, доўгія трохвугольнікі са стромкай рэтушшу, рознафігурныя скрабкі на адшчэпах. Сустракаюцца касцяныя прылады працы і падвескі з зубоў жывёл. На Беларусі найб. значныя помнікі са знаходкамі Я.к. — стаянкі Беліца2 (Лідскі рн) і Лічыцы2 (Ваўкавыскі рн) у Гродзенскай вобл.
    М. М. Чарняўскі.
    
    ЯНІЦКАЯ Мая Міхайлаўна (н. 22.5.1931, б. хутар Валянцінава Лагойскага рна Мінскай вобл.), бел. мастацтвазнавец. Канд. мастацтвазнаўства (1974). Скончыла Усесаюзны завочны інт сав. гандлю (1955). 3 1958 працавала ў выдвах «Звязда» і «Беларуская Савецкая Энцыклапедыя» (1974—77, у 1975—76 заг. рэдакцыі), Мінве мясц. прамсці і быт. абслугоўвання насельніцтва Беларусі, у 1971—74, 1977—91 у Інце мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН Беларусі, у 1991—94 у Нац. навук.асветніцкім цэнтры імя Ф.Скарыны, з 1997 у Бел. дзярж. інце праблем культуры. Даследуе гісторыю бел. культуры, у т.л. гісторыю маст. шкла, творчасць мастакоў дэкар.прыкладнога мастацтва, праблемы сучаснага бел. мастацтва. Аўтар раздзелаў па дэкар.прыкладным мастацтве ў «Гісторыі беларускага мастацтва» (т. 1—6, 1987—94); аўтар прадмовы і складальнік раздзелаў па шкле, фарфоры, фаянсе і металапластыцы ў каталогу выстаўкі «Мадэрн са збораў беларускіх музеяў» (1990, г. Плоцк, Польшча); складальнік раздзела па дэкар.прыкладным мастацтве ў альбомекаталогу «Беларускае мастацтва XX стагоддзя» (2003) рэсп. выстаўкі «Беларусь — трэцяму тысячагоддзю» і інш. Адзін з аўтараў і навук. рэдактар «Збору помнікаў гісторыі і культуры Беларусі» (т. 1—7, 1984—88), серыйнага навук. выдання «Вяртанне» (1992—97), першага мультымедыйнага выдання «Беларуская культура. Лепшыя старонкі: Іканапіс. Традыцыйны касйюм. Архітэктура. 100 рарытэтаў з музеяў Беларусі» (2000).
       Тв:. Беларускае мастацкае шкло XVI— XVIII стст. Мн., 1977; Вытокі шкларобства Беларусі. Мн., 1980; Беларускае мастацкае шкло, XIX — пачатак XX стагоддзя. Мн., 1984; Гісторыя шкляной вясёлкі. Мн., 1986; Художественное стекло Советской Белорусснн. Мн., 1989. Л.Ф.Салавей.
    
    ЯНІШЧЫЦ Яўгенія Іосіфаўна (20.11.1948, в. Рудка Пінскага рна Брэсцкай вобл. — 25.11.1988), бел. паэтэса. Скончыла БДУ (1971). 3 1976 літ. кансультант у «Сельской газете», з 1983 заг. аддзела паэзіі час. «Маладосць». Друкавалася з 1964. У кнігах паэзіі «Снежныя грамніцы» (1970), «Дзень вечаровы» (1974), «Ясельда» (1978), «На беразе пляча» (1980), «Пара любові і жалю» (1983, Дзярж. прэмія Беларусі імя Я.Купалы 1986), «Каліна зімы» (1987) глыбокі і самабытны роздум пра жыццё,
    
    
    бацькоўскі край, гераічнае мінулае і сучаснасць, тэмы сяброўства, кахання, мацярынства. Справы вясковых працаўнікоў у паэме «Ягадны хутар» (1980), якая вызначаецца спалучэннем верша і вершаванай прозы. Паэзіі Я. уласцівы акрэсленасць думкі, шматзначнасць вобраза, выкарыстанне прыёмаў і сродкаў нар. вуснапаэт. творчасці, тэмперамент. Аўтар паэм «Акно ў дождж» (1980), «Галалёд» (незавершана, выд. ў 1993), апавяданняў, літ.крытычных ар
    
    
    М.К.Янгель
    
    Я.І.Янішчыц.
    
    
    тыкулаў, рэцэнзій і інш. Перакладала на бел. мову з рус. і ўкр. моў. Асобныя вершы Я. пакладзены на музыку. Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі 1978.
      Тв.: У шуме жытняга святла. Мн., 1988; Выбранае. Мн.. 2000.
      Літ.: Бугаёў Дз.Я. Усхваляванае слова паэтэсы // Бугаёў Дз. Талент і праца. Мн., 1979; Семашкевіч Р. Выпрабаваннелюбоўю // Семашкевіч Р. Выпрабаванне любоўю. Мн., 1982. Л.М.Гарэлік.
    
    
    ЙНКА, рака ў Браслаўскім і Шаркаўшчынскім рнах Віцебскай вобл., левы прыток р. Дзісна (бас. р. Зах. Дзвіна). Даўж. 48 км. Пл. вадазбору 564 км . Выцякае. з Багданаўскага возера на Пд, за 500 м на ПдЗ ад в. Багданова Браслаўскага рна, цячэ праз воз. Янка, у межах паўд.зах. ч. Полацкай нізіны па лясістай забалочанай мясцовасці, вусце на ўсх. ускраіне г.п. Шаркаўшчына. Асн. прытокі — рэкі Янка (справа) і Кулажка (злева). Даліна трапецападобная (шыр. 100—350 м), у верхнім цячэнні невыразная. Схілы спадзістыя, у сярэднім і ніжнім цячэнні часам стромкія, выш. 7—13 м. Пойма ў верхнім цячэнні вузкая, перарывістая (шыр. 50— 100 м), у нізоўі амаль адсутнічае. Берагі пераважна нізкія, выш. да 1 м, у ніжнім цячэнні месцамі да 7—9 м. Рэчышча на працягу 39 км ад вусця каналізаванае.
    А.А.Макарэвіч.
    
    ЙНКА, рака ў Браслаўскім рне Віцебскай вобл., правы прыток р. Янка (бас. р. Зах. Дзвіна). Даўж. 24 км. Пл. вадазбору 105 км². Пачынаецца за 700 м на ПдУ ад в. Дамашы