• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 18

    Беларуская энцыклапедыя Т. 18


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 472с.
    Мінск 2004
    973.34 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    °і 1794 прадухіліў пагрозу заняцця Вільні рас. войскамі, якія 7.5.1794 пацярпелі паражэнне ад яго дывізіі каля в. Паляны (Ашмянскі рн). У 2й пал. мая дывізія Я. ўдзельнічала ў бітве пад Ліпнішкамі (каля Іўя). 4.6.1794 Т.Касцюшка адхіліў Я. ад кіраўніцтва паўстаннем у Літве і Беларусі як радыкала. Я. выехаў у Варшаву. 15.7.1794 прызначаны камандуючым войскам на мяжы з Жамойцю і ўздоўж ракі Нараў
    
    
    на Беласточчыне. Узнагароджаны Касцюшкам у Гродне пярсцёнкам «Айчына свайму абаронцу» і прызначаны камандзірам дывізіі ў войску ВКЛ. 3 20.10.1794 у Варшаве. Загінуў пры абароне Прагі (прадмесце Варшавы). Меў паэт. здольнасці. Творчасць напачатку развівалася пад уплывам сентыменталізму. У сярэдзіне 1780х г. звярнуўся да сац. тэматыкі, яго творы набылі паліт. характар. Аўтар «іроікамічнай» паэмы «Спрэчкі» (1788—92), паэмы «Цянця» (абедзве часткова апубл. ў «Тыгодніку Віленьскім» у 1819). Верш Я. «Аб сталасці: Да польскіх выгнаннікаў» выдадзены асобна ў Гродне (1793). Творы Я. выдадзены ў Кракаве (1869). А.Міцкевіч прысвяціў яму драму «Якуб Ясінскі».
      Літ.: Грыцкевіч А.П. Паўстанне 1794 г.: перадумовы, ход і вынікі // Бел. гіст. Bacon. 1994. № 1; Юхо Я., Емяльянчык У. «Нарадзіўся я ліцьвінам...»: Тадэвуш Касцюшка. Мн„ 1994; К е 1 е г I. Poezja Jakuba Jasihskiego Wroclaw, 1952. А.П.Грыцкевіч.
    
    ЯСКАВІЧЫ, вёска ў Салігорскім рне Мінскай вобл., на р. Морач. Цэнтр сельсавета і с.г. вытв. кааператыва. За 37 км на Пд ад горада і чыг. ст. Салігорск, 163 км ад Мінска, каля аўтадарогі Слуцк—Мікашэвічы (2 км). 465 ж., 195 двароў (2003). Ляснійтва. Сярэдняя школа, Дом культуры, бка, амбулаторыя, камбінат быт. абслугоўвання, аддз. сувязі. Брацкая магіла партызан і сав. воіна, магіла ахвяр фашызму.
    
    ЙСКАКІШЫНЁЎСКАЯ АПЕРАЦЫЯ 1944, стратэгічная наступальная аперацыя сав. войск 2га Укр. (камандуючы ген. арміі РЯ.Маліноўскі) і 3га Укр. (камандуючы ген. арміі Ф.І. Талбухін) франтоў ва ўзаемадзеянні з караблямі Чарнаморскага флоту, Дунайскай ваен. флатыліі ў Вял. Айч. вайну 20— 29.8.1944. Мэта аперацыі —акружыць і ліквідаваць у рне Ясы, Кішынёў, Бендэры ням.фаш. і рум. войскі групы армій «Паўд. Украіна» (камандуючы ген.палк. Г.Фрыснер). Для правядзення аперацыі з сав. боку прыцягвалася 1,25 млн. чал., 16 тыс. гармат і мінамётаў, 1870 танкаў і самаходных артыл. установак, 2200 баявых самалётаў (з улікам авіяцыі флоту). Ім процістаялі 900 тыс. чал., 7,6 тыс. гармат і мінамётаў, больш за 400 танкаў і штурмавых гармат пры падтрымцы 810 ням. і рум. самалётаў. У складзе сав. войск знаходзілася 1я рум. добраахвотніцкая пях. дывізія імя Т.Уладзімірэску. Дзеянні франтоў каардынаваў Маршал Сав. Саюза С.К.Цімашэнка. 20 жн. войскі 2га Укр. фронту з раёна на ПнЗ ад Ясаў, а войскі 3га Укр. фронту з раёна Ціраспаля пачалі наступленне. Да 23 жн. завершана аператыўнае акружэнне кішынёўскай групоўкі войск праціўніка (18 ням. дывізій) і 3й рум. арміі, якая на наступны дзень спыніла супраціўленне. 23 жн. пачалося Народнае ўзброенае паўстанне
    
    
    310              ЯСКЕВІЧ
    
      Ў Румыніі 1944. Румынія выйшла з вайны на баку фаш. блока і 24 жн. абвясціла вайну Германіі. Працягваючы настушіенне, сав. войскі да 29 жн. разграмілі 22 ням. дывізіі. У выніку Я.К.а. вызвалена ўся Малдавія, Румынія выступіла на баку саюзнікаў па антыгітлераўскім блоку; настаў крах ням. абароны на паўд. крыле сав.герм. фронту, карэнным чынам змянілася ваен.паліт. становішча на Балканах на карысць саюзнікаў. За гераізм у час аперацыі ў ліку іншых ураджэнцам Беларусі А.В.ТТетрушэўскаму прысвоена званне Героя Сав. Саюза, а С.Ф.Шутаў стаў Героем Сав. Саюза ў другі раз.
        Літ.: йсторня второй мнровой войны, 1939—1945. М„ 1978. Т. 9. С. 97—100; ЯсскоКншнневскне Канны. М., 1964; Антосяк А.В..В боях за свободу Румыннн. М., 1974; йсторня войн. Ростов н/Д; М., 1997 Т. 3. С. 176.                В.А.Юшкевіч.
    
    ЯСКЁВІЧ Алена Аляксандраўна (н. 10.6.1967, Мінск), бел. філолаг, журналіст, пісьменніца. Дачка А.Яскевіча Др філал. н. (2003), Скончыла БДУ (1989). 3 1990 у Інце лры Нац. АН Беларусі. Даследуе традыцыі бел. і слав. гуманітывістыкі. Аўтар манаграфій «Творы Францыска Скарыны; Жанравая структура, філасофскія погляды, мастацтва слова» (1995), «Старабеларускія граматыкі: Да праблемы агульнафілалагічнай цэласнасці» (1996), «Абранне Вечнасці: Універсалізм традыцый і гістарызм сучаснасці» (1999), «Спрадвечная Ахоўніца Беларусі: Духоўныя пошукі старабеларускага этнасу ў гістарычных даляглядах» (2000), «Падзвіжнікі і іх святыні: Духоўная культура старажытнай Беларусі» (2001) і інш. Піша вершы.
       7в.: Старабеларускія лексіконы: «Лекснсь сі толкованіемь словенскіх мові просто», «Лекснс...» Л.Зізанія, «Снноннма славеноросская». Мн., 1992; Словам скароны свет. Мн., 1995; Праблема цэласнасці старабеларускай філалогіі XVI—XVII стагоддзяў: адзінства экзэгезы і герменеўтыкі. Мн., 1996; Спадчына Івана Ужэвіча і славянскія літаратуры Мн 1998.
    
    
    ЯСКЁВІЧ Алесь (Аляксандр Сямёнавіч; н. 12.6.1934, в. Ушакі Чэрыкаўскага рна Магілёўскай вобл.), бел. літаратуразнавец, біблеіст. Др філал. н. (1992). Скончыў БДУ (1958). У 1958—60 журналіст. 3 1964 у Інце лры Нац. АН Беларусі. Даследуе маст.філас. аспект творчасці бел. пісьменнікаў, сувязі фальклору і лры, структуру маст. твора, рытму мовы, прозы і верша, псіхалогію творчасці і індывідуальнасць пісьменніка, праблемы творчага метаду, жанру і стылю, літ. і біблейскага перакладу, пытанні скарыназнаўства, «нашаніўскага» адраджэння і інш. Аўтар манаграфій і літ.крыт. кн. «Карані маладога дрэва» (1967), «Ад слова — да вобраза» (1968), «Грані майстэрства» (1974), «У свеце мастацкага твора» (1977), «Выхад за круг» (1985), «Станаў
    
    
    ленне беларускай мастацкай традыцыі» (1987), «Сумежжа» (1994), «Біблейскі пераклад: Аб духоўнай паэзіі» (1998), «Прырода ў святле Бібліі» (на рус. мове, 2003). Адзін з аўтараў кн. «Шляхі развіцця беларускай савецкай прозы» (1972, з В.Каваленкам, М.Мушынскім), «Пытанні паэтыкі» (1974, з В.Жураўлёвым, I Шпакоўскім), «Нараджэнне новага мастацтва» (1980, з Л.Гараніным, А.Матрунёнкам), «Гісторыя беларускай літаратуры 20 ст.» (т. 3—4, 2001—2002).
       Тв.: Рнтмнческая органнзацня художественного текста. Мн„ 1991; Бнблня: переводы, язык. Мн., 1999. І.П.Чыгрын. ЯСКЁВІЧ Уладзімір Мікалаевіч (н. 1.9.1949, в. Сабалі Брагінскага рна Гомельскай вобл.), бел. спявак (барытон). Нар. арт. Беларусі (1991). Скончыў Веймарскую кансерваторыю (Германія, 1975). 3 1970 саліст ансамбля песні і танца Групы сав. войск у Германіі, з 1976 — Ансамбля песні і танца Узбр. сіл Беларусі, з 1991 — Ансамбля песні і танца Паўн. групы войск (у Польшчы), з 1992 — узорнапаказальнага аркестра Узбр. Сіл Расіі ў Зах. групе войск. 3 1994 саліст Гал. ваен. аркестра Узбр. Сіл Беларусі. Валодае голасам прыгожага тэмбру шырокага дыяпазону. У рэпертуары нар. бел. і рус. песні, класічныя творы, творы бел. і інш. кампазітараў.
    
    ЯСКЁВІЧ Ядвіга Станіславаўна (н. 26.9.1949, г. Барысаў Мінскай вобл ), бел. філосаф, педагог. Др філас. н. (1992), праф. (1994). Чл.кар. Акадэміі адукацыі (1999). Скончыла БДУ (1974), дзе і працуе з 1979 (з 1998 у Рэсп. інце Вышэйшай школы БДУ: заг. кафедры, з 2001 адначасова прарэктар). Навук. працы па філасофіі і метадалогіі паліт. навукі, сац. і паліт. філасофіі. Адзін з
    
    Ясколка. 1 — звычайная; 2 — альпійская; 3 — Біберштэйна.
    
    аўтараў падручнікаў і навуч. дапаможнікаў па сац. філасофіі, сацыялогіі, логіцы, правах чалавека, этыцы, рэлігіязнаўстве і інш.
        Тв:. Определення н нх роль в научном познаннн. М., 1986; В понсках ндеала строгого мышлення Мн., 1989; Аргументацня в науке. Мн., 1992; Полнтнческнй рнск в контексте глобалнзацнн мнровой нсторнн. Мн., 2001; Постнженме нсторнн: онтологнческнй й гносеолошческнй подходы. Мн., 2003 (у сааўт.); Человек. Обшество. Государство. Мн., 2003; Біюмедншінская этнка. Мн., 2003 (у сааўт.); Современная наука: ценностные орнентнры. 2 нзд. Мн., 2003 (у сааўт.).
    
    ЯСКІ МІРНЫ ДАГАВбР 1791, дагавор, які завяршыў рус.тур. вайну 1787—91 (гл. Рускатурэцкія войны 17— 19 cm.). Папярэднія перагаворы ўзначальвалі з рас. боку РА.Пацёмкін, потым А.А.Безбародка, з турэцкага — вял. візір Юсуфпаша. Падпісаны 29.12.1791 (9.1.1792) у г. Ясы. Паводле дагавора Турцыя прызнала далучэнне да Расіі Крыма (абвешчана рас. урадам у 1783), адмовілася ад прэтэнзій на Грузію. Да Рас. імперыі адышлі землі паміж Паўд. Бугам і Днястром, па якім прайшла мяжа; на Каўказе адноўлена мяжа па р. Кубань. Дагавор замацаваў за Рас. імперыяй усё Паўн. Прычарнамор’е, садзейнічаў узмацненню яе паліт. пазіцый на Каўказе і Балканах.
      Літ:. Андреев А. йсторня Крыма. М., 2000.
    
    ЯСКбЛКА, вагавінка (Cerastium), род кветкавых раслін сям. гваздзіковых. Каля 100 відаў. Пашыраны ў Еўразіі і Паўн. Амерыцы. На Беларусі 3 віды Я : звычайная (С. holosteoides), палявая (С. arvense), пяцітычынкавая (С. semidecandrum). Трапляюцца каля жылля, уздоўж дарог, у пасевах. Інтрадукаваны Я.: альпійская (С. alpinum), Біберштэй
    
    
    ЯСПЕРС 311
    
    на (С. biebersteinii), буйнакветная (С. grandiflorum), лямцавая (С. tomentosum), пурпурная (С. purpurescens).
      Адна і шматгадовыя травяністыя, пераважна апушаныя расліны выш. да 40 см. Сцёблы сцелістыя. Лісце суцэльнае, ланцэтапалобнае. Кветкі белыя, сабраныя ў паўпарасонік, радзей адзіночныя. Плод — каробачка. Дэкар. расліны, некат. — пустазелле.
    
    ЙСНА, Я з н а, возера ва Ушацкім рне Віцебскай вобл., у бас. р. Ушача, каля в. Пад’язна, за 6 км на ПдЗ ад г.п. Ушачы. Пл. 0,73 км², даўж. 2,5 км, найб. шыр. 530 м, найб. глыб. 9,7 м, даўж. берагавой лініі 8,8 км. Пл. вадазбору 35,3 км². Катлавіна складанага тыпу, выцягнутая з ПдЗ на ПнУ; яе схілы выш. 10—12 м, на 3 стромкія, астатнія спадзістыя, пясчаныя, пад лесам, месцамі разараныя. Абразійны уступ выш. 1,5—з м. Берагавая лінія ўтварае паўд., паўд.зах. і паўн.ўсх. плёсы. Берагі выш. 0,3—0,6 м, пясчаныя, параслі хмызняком, на ПдЗ зліваюцца са схіламі. Мелкаводная зона вузкая, пясчаная і ілістая, глыбакаводная сапрапелістая, мае некалькі ўпадзін. Найб. глыбіні ў паўн.ўсх. плёсе. У паўд.зах. плёсе востраў пл. 1 га. Слаба зарастае, шыр. паласы зарастання да 60 м. Злучана ручаямі з азёрамі Белае і Малая Бароніца.
    
    
    ЯСНбТКА (Lamium), род кветкавых раслін сям. ясноткавых (губакветных). Каля 40 відаў. Пашыраны ва ўмеранай зоне Паўн. паўшар’я. На Беларусі 5 відаў Я.: белая, або глухая крапіва (L. album; нар. назвы белая крапіва, мядоўнік, шанта), гібрыдная (L. hybridum), сцёблаабдымная (L. amplexicaule), плямістая (L. maculatum), пурпурная (L. purpureum; нар. назва шанта чырвоная). Трапляюцца каля жылля, у садах, парках, на пустках, сметніках.
    
    
      Адна, двух і шматгадовыя травяністыя расліны выш. да 100 см. Маюць доўгія паўзучыя кÐ