Беларуская энцыклапедыя Т. 18
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 472с.
Мінск 2004
а, 1997), «Ахвярапрынашэнне» (2001), серыі рэльефаў для фасада царквы Пакрова Прасвятой Багародзіцы ў с. Нядзельнае Калужскай вобл. (Расія, 2001), Дома міласэрнасці ў Мінску (2003).
АРАБЁЙ Сяргей Міхайлавіч (н. 14.2.1954, в. Вялікая Вобрына Карэліцкага рна Гродзенскай вобл.), бел. вучоны ў галіне малекулярнай спектраскапіі і фотахіміі. Др фіз.матэм. н. (2002). Скончыў БДУ (1976). 3 1976 у Інце фізію, з 1992 у Інце малекулярнай і атамнай фізікі Нац. АН Беларусі. Навук. працы па нізкатэмпературнай тонкаструктурнай спектраскапіі, люмінесцэнцыі і фотахіміі шмататамных арган. малекул. Распрацаваў метады вызначэння сіметрыі
нармальных ваганняў малекул, аптычнага запісу інфармацыі; вывучыў фотаізамерызацыю шэрагу прыродных злучэнняў.
Тв.: Полярнзацня спектральных провалов н оптмческая частотноселектнвная запясь ннформацнн (разам з К.М.Салаўёвым, С.Ф.Шкірманам) // Журн. прнкладной спектроскопян. 1991. Т. 54. № 1; Фотодеструкцня цннковых комплексов тетрабензопорфнрмнов в полнмерной матрвце н светочувствнтельные матерналы на нх основе // Там жа. 2001. Т. 68, № 3.
АРЖАХбЎСКІ (Арахоўскі) Ігнат (1803—1886), бел. ўрач. Др медыцыны (1830). Вучыўся ў Віленскім унue (з дазволу графа А.Храптовіча, прыгонным якога быў). Выкупіў сябе і ўсю сям’ю з прыгону. Працаваў урачом у Навагрудку.
АРЛбЎ Міхаіл Аляксандравіч (н. 16.3.1947, Мінск), бел. вучоны ў галіне вылічальнай тэхнікі, кіравання, інфарматыкі. Др тэхн. н. (1993). Скончыў Мінскі радыётэхн. інт (1971), дзе і працаваў. 3 1985 у НДІ ЭВМ. 3 1997 заг. кафедры, праф. Інта сучасных ведаў. Навук. працы і вынаходствы па тэхн. сродках ЭВМ, праграмаванні, кіраванні складанымі сістэмамі ў радыёэлектроніцы, авіяцыі і космасе. Распрацаваў мадэлі і алгарытмы комплексных сістэм аўтаматызаванага праектавання электроннавыліч. комплексаў на інтэгральных мікрасхемах. Аўтар падручнікаў і навуч. дапаможнікаў для ВНЎ па аўтаматызацыі канструявання, тэорыі рашэння вынаходніцкіх задач.
7в.: Протнворечме. Нзобретенне. Развнтяе: Нзбр. страннцы клас. ТРНЗ. Мн., 2001 (разам з А.М.Шырокавым); Inventive Thinking through TR1Z' Practical Guide. New York, 2003.
М.П.Савік.
АРЛОЎ Пётр Аляксандравіч (н. 4.6.1958, с. Леджан Сцепанаванеўскага рна, Арменія) бел. вучоны ў галіне генетыкі раслін. Др біял. н. (1996). Скончыў БДУ (1980). 3 1980 у Інце генетыкі і цыталогіі Нац. АН Беларусі (з 2000 заг. лабараторыі). Навук. працы па выву
336«АРММЯ»
чэнні ўзаемадзеяння ядзерных і цытаплазматычных генаў у ходзе індывід. развіцця, магчымасцей кіравання морфагенезам раслін. Дзярж. прэмія Беларусі 2002.
Тв.: Microsporogenesis irregularities in alloplasmic wheat lines differing in pollen embryogenesis induction // Current topics in plant cytogenetics related to plant improvement. Tulin, 1997; Взанмодействне ядерных н цнтоплазматнческнх генов в детермннацмн развнтня растеннй. Мн., 2001.
«АРМЙЯ», часопіс Узбр. Сіл Рэспублікі Беларусь. Заснавальнік — Мінва абароны Рэспублікі Беларусь. Выходзіць у Мінску з мая 1996 на бел. і рус. мовах 1 раз у 2 месяцы. Тыраж 3 тыс. экз. Распаўсюджваецца па падпісцы і ў розніцу. Мэтай часопіса з’яўляецца інфармаванне ваеннаслужачых і шырокага кола чытацкай аўдыторыі, выяўленне і фарміраванне грамадскага погляду па ўсім спектры грамадскага жыцця, нац. бяспекі і абарончых пытаннях. Асн. тэмы выдання: асвятленне пытанняў ваен. палітыкі, рэфармавання Узбр. Сіл Рэспублікі Беларусь, жыцця войск, ваен. гісторыі Айчыны, патрыятычнага выхавання моладзі, а таксама замежныя ваен. навіны і інш. 3 мая 2002 выдаецца ваен.тэарэт. дадатак да часопіса «Навука і ваенная бяспека» (першыя 2 нумары выйшлі да вер. 2002 пад назвай «Армія і сучаснасць»). У.Р.Заварошкін.
Вокладка часопіса «Армня».
АРТАМбНАЎ Ігар Аляксеевіч (н. 31.12.1975, Мінск), бел. артыст балета. Засл. арт. Беларусі (2003). Скончыў Бел. харэаграфічны каледж (1994). 3 1994 артыст балета, з 2002 вядучы майстар сцэны Нац. акад. тра балета Беларусі. Яго мастацтву ўласціва ўнугр. стрыманасць,
пластычная выразнасць, дакладная перадача псіхалагічнага стану персанажа. Сярод партый: Рамэо («Рамэо і Джульета» С.Пракоф’ева), Дэзірэ, Прынц, Зігфрыд («Спячая прыгажуня», «Шчаўкунок», «Лебядзінае возера» П.Чайкоўскага), Базіль («Дон Кіхот» Л.Мінкуса), Грэнгуар («Эсмеральда» Ц.Пуні), Кален («Марная засцярога» Л.Герольда), Крас («Спартак» А.Хачатурана) і інш.
X АртэгаіГасет
АРТг)ГАІГАСЁТ (Ortega у Gasset) Хасе (9.5.1883, Мадрыд — 8.10.1955), іспанскі філосаф, культуролаг; прадстаўнік філасофіі жыцця і філасофскай антрапалогіі. Скончыў Мадрыдскі унт са ступенню дра філасофіі (1904), вучыўся ва унтах Лейпцыга, Берліна і Марбурга. У 1910—36 узначальваў кафедру метафізікі Мадрыдскага унта. У 1931—33 дэпутат рэсп. картэсаў, адзін з арганізатараў «Саюза абароны рэспублікі». 3 1936 у эміграцыі. У 1948 заснаваў у Мадрыдзе Інт гуманіт. навук. Паводле А.іГ., працэс жыцця — гэта своеасаблівая энергія космасу, сканцэнтраваная ў пэўных рэчах і ў чалавеку ў выглядзе аўтаномнага «ідэальнага праекта»; кожны чалавек займае пэўнае месца ў гіст. «перспектыве», якая залежыць ад вынікаў творчай актыўнасці людзей і ў той жа час сама вызначае розныя тыпы іх светапоглядаў, ідэалаў і перакананняў («Ідэі і вераванні», 1934; «Гісторыя як сістэма», 1941). Упершыню ў зах. філасофіі абгрунтаваў асн. прынцыпы масавага грамадства канцэпцыі. У такім грамадстве, на яго думку, гаспадаром жыцця становіцца «чалавек натоўпу», у культуры, мастацтве, палітыцы пачынае дамінаваць усярэднены стандарт і прымітывізм мыслення, парушаюцца асновы законнасці, адкрываецца прамы шлях да аўтарытарызму і ўзнікнення дэструктыўных масавых рухаў (нацыяналсацыялізм, фашызм і да т.п.). Выхад з «тупіка» масавага грамадства бачыў у захаванні такіх найважнейшых каштоўнасцей цывілізацыі, як лібералізм, паліт. дэмакратыя, парламентарызм, свабода асобы і інш., у перадачы ўлады «абранай меншасці» — духоўнай эліце, якая творыць і захоўвае культуру («Паўстанне мас», 1929—30). У эст. творах («Дэгуманізацыя мастацтва», 1925; «У пошуках Гётэ», 1932) сцвярджаў, што «новае мастацтва» пач. 20 ст. вызначаецца няўхільным выцясненнем чалавечых элементаў і захаваннем толькі чыста мастацкай матэрыі, яно звяр
таецца да выяўлення свету ідэй, суб’ектыўных схем, стварэння ідэальных вобразаў і даступнае толькі выбраным маст. натурам. Пры гэтым А.іГ. заклікаў абараняць яе ад масы, ад рэв. пачатку, што нясе з сабой канфлікт паміж «розумам мас» і «духам эліты».
Т« ■ Рус. пер. — Что такое фнлософня? М., 1991; Эстетнка. Фплософня культуры. М., 1991; Восстанне масс. М., 2002.
Э. С.Дубянецкі.
АРХЕАГРАФІЧНАЯ КАМІСІЯ К а м і тэта па архівах і с п р а в a водстве Рэспублікі Белар у с ь, ведамасны каардынацыйны, навук.метадычны і публікатарскі цэнтр у галіне археаграфіі. Створана паводле пастановы Дзярж. кта па архівах і справаводстве Рэспублікі Беларусь ад 28.10.1999. Камісія прадаўжае традыцыі арганізацыі археагр. працы Віленскай археаграфічнай камісіі (1864—1915), Віцебскай вучонай архіўнай камісіі (1909—19), Археагр. камісіі Інбелкульта (1920я г.)’ Базавая ўстанова камісіі — Беларускі навуковадаследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы (БелНДІ ДАС). У склад камісіі ўваходзяць прадстаўнікі дзярж., н.д. устаноў, ВНУ, архіваў, музеяў, бібліятэк, грамадскіх аргцый (усяго 49 чал., у т.л. 11 дроў і 22 канд. навук). Дзейнасцю яе кіруе бюро з 5 чал., у 1999—2001 старшыня Р.П.Платонаў. Пад грыфам А.к. і БелНДІ ДАС выдадзены шэраг навук. прац, з 2000 выдаецца «Беларускі археаграфічны штогоднік» (гл. Дадатак).
Р.П.Платонаў.
«АРХІВЫ I СПРАВАВбДСТВА», навуковапрактычны часопіс. Выдаецца з 1999 у Мінску на бел. і рус. мовах 6 разоў на год, ілюстраваны. Засн. Дзярж. ктам па архівах і справаводстве Рэспублікі Беларусь, Інтам гісторыі Нац. АН Беларусі і Бел. НДІ дакументазнаўства і архіўнай справы. Асвятляе пытанні бел. гісторыі, архівазнаўства, археаграфіі, гістарыяграфіі, іканаграфіі, гісторыі справаводства, дзейнасці бел. і замежных архіўных устаноў. Друкуе агляды замежных архівазнаўчых часопісаў, новай гістарычнай, краязнаўчай, архівазнаўчай і справаводчай лры, кандыдацкіх і доктарскіх дысертацый, абароненых па гіст. навуках, архіўныя дакументы. Асн. рубрыкі: «Архівазнаўства», «Архівы», «Дакументы», «Фонды», «Іканаграфія», «Беларусіка», «Геральдыка», «Генеалогія», «Навука», «Кнігарня», «Археатэка», . «Хроніка», «Каляндар», «Справаводства». І.У.Саламевіч.
АРЦЁМ’ЕЎ Уладзімір Андрэевіч (6.7.1885, С.Пецярбург, Расія — 11.9.1962), расійскі канструктар у галіне ракетнай тэхнікі; адзін са стваральнікаў рэактыўнай артылерыі. Скончыў Аляксееўскае ваен. вучылішча ў Маскве (1911). 3 1921 у спец. НДІ Масквы і Ленінграда, з 1945 канструктар шэрагу н.д. і праектных інтаў, распрацоўшчык новых узораў ракетных снарадаў. Прапанаваў новы састаў бяздымнага пораху для ру
АСТАХАВА 337
хавікоў ракет (1924), ажыццявіў запуск першай сав. ракеты на бяздымным пораху (1928). Прымаў удзел у распрацоўцы ракетных снарадаў для мінамётаў «Кацюша», самалётных пускавых установак, глыбінных бомбаў для барацьбы з падводнымі лодкамі. Дзярж. прэміі СССР 1941, 1943. Яго імем названы кратэр на адваротным баку Месяца.
Літ.: Экономов Л.А. Повелнтелн огненных стрел. М., 1964; Голованов Я. Дорога на космодром. М., 1982; Г л у ш к о В.П. Развнтне ракетостроення н космонавтнкм в СССР. 3 нзд. М., 1987.
М.М.Касцюковіч.
АРЦЮШКЁВН Аляксандр Сяргеевіч (н. 31.1.1947, г. Барань Аршанскага рна Віцебскай вобл.), бел. вучоны ў галіне хірург. стаматалогіі. Др мед. н. (1995), праф. (1996). Скончыў Смаленскі мед. інт (1970). У 1973—75 у Мінскім мед. інце, з 1978 у Бел. мед. акадэміі паслядыпломнай адукацыі (з 1992 заг. кафедры). Навук. працы па траўматалогіі і прыроджанай паталогіі сківічнатваравай вобласці, паталогіі перыядонту.
7в.: Травмы головы н шен. Мн., 1999 (у сааўт.); Руководство по стоматологвн. Ростов н/Д , 2000 (разам з І.К.Луцкай); Клнннческая пернодонтологня. Мн_, 2002 (раза.м з А.К.Трафімавай, С.В.Латышавай).
АРПІАНСКІ МЕХАНІКАЭКАНАМІЧ
НЫ КАЛЁДЖ. Засн. ў 1954 у г. Орша Віцебскай вобл. як вячэрні тэкстыльны тэхнікум. У 1973 пераўтвораны ў механікатэхнал. тэхнікум. Сучасная назва з 2002. Навучанне дзённае і завочнае. ПрымÐ