Беларуская энцыклапедыя Т. 18
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 472с.
Мінск 2004
°сціц або цел). Колькасна характарызуецца сілай току і шчыльнасцю электрычнага току. За напрамак Э.т. прыняты напрамак руху дадатных зарадаў. З’яўляецца крыніцай магнітнага поля. Абазначаецца I. Адзінка вымярэння — ампер.
Паводле фіз. прыроды адрозніваюць Э.т.: праводнасці — рух свабодных электронаў у металах, іонаў у электралітах, электронаў і т.зв. дзірак у паўправадніках, электронаў і іонаў у газах і вакууме; найб. пашыраныя токі праводнасці — пастаянны ток і пераменны ток; канвекцыйны — рух зараджаных макраскапічных цел і часціц у вакууме або ў асяроддзі без эл. праводнасці,
ні Пастаянныток
t
Амплітуднамадуляваны ток
Графікі электрычных токаў: пастаяннага, пераменнага і амплітуднамадуляванага: і — ток; / — час.
г.зн. абумоўлены пераносам (канвекцыяй) эл. зарадаў пры перамяшчэнні самога зараджанага цела; п а л я р ы з а ц ы і — рух звязаных зараджаных часціц у дыэлектрыку пры змене палярызацыі дыэлектрыка. Э.т. лічыцца і ток зрушэння, які не звязаны з перамяшчэннем зарадаў, а выклікаецца ў вакууме зменаю ў часе напружанасці эд. поля, у дыэлектрыках — зрухам эл. дыполяў. Пры праходжанні току праз рэчыва (па электрычным супраціўленні) на ўчастку электрычнага ланцуга вылучаецца цеплата адпаведна Джоўля—Ленца закону, а ў выпадку пераменнага току ў асяроддзі і вакууме таксама выпраменьваюцца і эл.магн. хвалі. Разлік велічынь Э.т. робіцца на аснове Кірхгофа правіл і Ома закону. Энергія Э.т. выкарыстоўваецца ў электрычных прыводах машын і механізмаў, для электролізу, у гальванатэхніцы, эл. печах, электранагравальных прыладах, лямпах напальвання і інш.
У.М.Сацута.
ЭЛЕКТРЫЧНЫХ ВЕЛІЧЬІНЬ МІРЫ, сродкі вымярэнняў (мерыў якія ўзнаўляюць зададзеныя памеры эл. велічынь.
Бываюць адна і шматзначныя (рэгулюемыя), узорныя і рабочыя, розных класаў дакладнасці.
Да адназначных адносяцца вымяральныя рэзістары, эл. кандэнсатары, меры эрс (нармальныя элементыў да шматзначных — радыётэхн. варыёметры, кандэнсатары пераменнай ёмістасці. Э.в.м. камплектуюць наборы, іх аб’ядноўваюць у вымяральныя магазіны эл. супраціўленняў, ёмістасцей, індуктыўнасцей. Звычайна выкарыстоўваюцца ў маставых (гл. Мост вымяральны) або кампенсацыйных (гл. Кампенсацыйны метад вымярэнняў) вымяральных устаноўках. Пашыраны ў вымяральнай тэхніцы, электроніцы, метралогіі і інш.
ЭЛЕКТРЫЧНЫЯ ВАГАННІ, электрамагнітныя ваганні ў квазістацыянарных ланцугах, памеры якіх малыя ў параўнанні з даўжынёй эл.магн. хвалі. Гэта дазваляе не ўлічваць хвалевага характару працэсаў у навакольным асяроддзі і апісваць Э.в. як ваганні эл. зарадаў (у ёмістасных элементах эл. ланцуга) і токаў (у індуктыўных і дысіпатыўных элементах).
ЭЛЕКТРЬІЧНЫЯ бРГАНЫ, парныя ўтварэнні ў некат. рыб, здольныя генерыраваць эл. разрады. Існавалі ў выкапнёвых рыб і бяссківічных. Вядомы ў больш як 300 відаў сучасных рыб: электрычнага вугра, электрычных скатаў, некат. самоў, акунепадобных і інш. Служаць для абароны, пошуку здабычы, нападу, арыенціроўкі і сігналізацыі.
Размяшчэнне, форма і будова ў розных відаў неаднолькавыя. Кожны Э.о. складаецна са шматлікіх, сабраных у слупкі эл. пласцінак — відазмененых мышачных, нерв. або залозістых клетак, у мембране якіх у выніку хім. рэакцый ажыццяўляецца раздзяленне эл. зарадаў (у эл. ската каля 500 слупкоў у выглядзе пчаліных сот па 400 пласцінак у кожным). Э.о. дзейнічаюць рэфлекторна паводле прынцыпу электрахім. генератара.
ЭЛЕКТРЫЧНЫЯ РАЗРАДЫ Ў ГАЗАХ, праходжанне эл. току праз іанізаваныя газы; узнікненне і падтрыманне іанізаванага стану пад уздзеяннем эл. поля. Адрозніваюць разрады несамаст. і самастойныя. Від разрадаў залежыць ад характару прыкладзенага эл. поля (пастаяннае, пераменнае, імпульснае і інш.), ціску газу, формы, размяшчэння электродаў і інш.
У звычайных умовах газ з’яўляецца ізалятарам. Несамастойныя Э.р. ў г. адбываюцца пры наяўнасці знешніх фактараў, напр., электроннай эмісіі з катода ці іанізавальнага выпрамянення (несамаст. ціхі разрад). Пры павелічэнні міжэлектроднага напружання носьбіты зараду выклікаюць дадатковую іанізацыю газу і эл. ток рэзка нарастае (несамаст. лавінны разрад). Значэнне напружання, пры якім адбываецца пераход ад ціхага да лавіннага разраду, залежыць ад віду газу і яго ціску, а таксама формы, памераў і адлегласці паміж электродамі. Дадатковая іанізацыя выклікае разаграванне катода (тэрмаэлектронную эмісію) за кошт энерріі дадатных іонаў, што падаюць на яго. У выніку адбываецца пераход да самастойнага Э.р. ў г., які можа існаваць без знешніх крыніц іанізацыі. Для яго характэрна, што ўвесь аб’ём разраднага прамежку (за выключэннем тонкіх прыэлектродных слаёў) запоўнены плазмай, у выніку чаго асн. частка напружання падае на
прыэлектродных абласцях. Сярод самастойных Э р. ў г. адрозніваюць тлеючы (з халодным катодам) і дугавы (катод разаграваецца моцным токам; гл. Электрычная дуга) разрады Пры ціску газу, блізкім да атмасфернага, у газах назіраецца і с к р а в ы paspa д — шэраг яркіх зігзагападобных каналаў, што хутка ўзнікаюць і прападаюць. Разнавіднасць такіх разрадаў — маланка. У выпадку вял. неаднароднасці эл. поля каля аднаго з электродаў зза малога радыуса яго крывізны ўзнікае каронны разрад, для якога характэрны малы разрадны ток. Высокачастотныя Э.р. ў г. падтрымліваюцца за кошт пераменнага эл. поля і могуць існаваць без электродаў. Э.р. ў г. выкарыстоўваюцца ў газаразрадных прыладах (газатронах, тыратронах, разрадніках і інш.), газаразрадных крыніцах святла, газавых лазерах, плазматронах і інш.
Літ.: Грановскмй В.Л. Электрнческнй ток в газе. Установмвшнйся ток. М., 1971; X о в а т с о н А.М Введенне в теорню газового разряда: Пер. с англ. М., 1980; Райзер ЮП Фнзнка газового разряда. 2 нзд. М., 1992. М.С.Хандогін.
Вольтамперная характарыстыка электрычных разрадаў у газах: АВ — несамастойны разрад; ВС — цёмны таўндсенаўскі; DE — нармальны тлеючы. EF— анамальны тлеючы; EG — пераход у дугавы; GH — дугавы; еЕ — нагрузачная прамая; V — напружанне; і — сіла току.
ЭЛЕКТРЫЧНЫЯ СКАТЫ (Torpediniformes), атрад рыб надатр. скаты. 2 сям.; гнюсавыя (Torpedinidae) і наркавыя (Narkidae). 13 родаў, каля 40 відаў. Пашыраны ў трапічных і субтрапічных морах. Жывуць на мелкаводдзі, некат. віды — на глыб. да 1000 м. Найб. вядомыя Э.с.: звычайны (Torpedo marmorata), Морсбі (Benthobatis moresbyi), сляпы (Typhlonarke aysoni).
Даўж. да 1,8 м, маса да 90 кг. Цела пляскатае, амаль круглае, тоўстае і мясістае; па баках ёсць электрычныя органы (даюць разрад да 300 В), маса якіх дасягае каля 1/6 масы цела. Размнажаюцца яйцажыванараджэннем. Кормяцца беспазваночнымі і рыбай. Іл. гл. да арт. Скаты.
ЭЛЕКТР^ТЫ, рэчывы (дыэлектрыкі), здольныя працяглы час знаходзіцца ў наэлектрызаваным стане пасля зняцця знешняга ўздзеяння, якое выклікала палярызацыю (гл. Палярызацыя дыэлектрыкаў), і ўтвараць вакол сябе эл. поле; эл. аналагі пастаянных магнітаў.
У якасці Э. выкарыстоўваюць монакрышт. (напр., галагеніды шчолачных металаў, сера) і полікрышт. (напр., фарфор, кераміка, шкло, сіталы) дыэлектрыкі, палімеры, воскі (напр..
106 ЭЛЕМЕНТ
пчаліны) і прыродныя смолы. У залежнасці ад спосабу палярызацыі адрозніваюць т э р маэлектрэты (палярызуюцца пры награванні), электраэлектрэты (змяшчэнне дыэлектрыкаў у моцнае эл. поле), р а д ы я ц ы й н ы я Э. (апрамяненне пучком зараджаных часціц), фотаэлектрэт ы (спалучанае ўздзеянне эл. поля і электрамагн. выпрамянення). Пры адсутнасці знешняга эл. поля Э. атрымліваюць мех. дэфармацыяй палімераў (механаэлектрэты), трэннем (т р ы б а э л е к т р э т ы) і інш. Выкарыстоўваюць Э. ў якасці крыніц пастаяннага эл. поля ў электрэтных мікрафонах і тэлефонах, вібраметрах, датчыках ціску, фільтрах, дазіметрах; фотаэлектрэты выкарыстоўваюць у электрафатаграфіі.
Літ:. Электреты: Пер. с англ. М., 1983; Лушейкнн Г.А. Полнмерные электреты. 2 нзд. М., 1984. Т.І.Жукоўская.
ЭЛЕМЁНТ ХІМІЧНЫ, сукупнасць атамаў з аднолькавым зарадам ядра. Вядома 109 Э.х. Найб. пашыраныя з іх кісларод, крэмній, алюміній, жалеза. Формы існавання ў прыродзе — простыя рэчывы, якія падзяляюцца на металы і неметалы. Пашыранасць на Зямлі вызначаецца кларкамі элементаў. Узаемасувязі паміж Э.х. адлюстроўвае перыядычная сістэма элементаў Мендзялеева. Кожны Э.х. характарызуецца ступенямі акіслення, якія могуць праяўляць атамы гэтага элемента ў хім. злучэннях. У хім. рэакцыях Э.х. захоўваюцца (адбываецца толькі пераразмеркаванне электронаў вонкавых электронных абалонак атамаў, а ядры застаюцца нязменнымі). Э.х. вывучае неарганічная хімія. Гл. таксама Алатропія, Полімарфізм.
Літ. Открытне хммнческнх элементов: Спецнфнка н методы открытвя. М., 1980; Популярная бнблнотека хвмнческнх элементов. Кн. 1—2. 3 нзд. М., 1983.
ЭЛЕМЕНТААРГАНІЧНЫЯ ЗЛУЧОІЬ Ш, арганічныя злучэнні, якія маюць хім. сувязь вуглярод—элемент. Звычайна да іх не адносяць арган. злучэнні, у якіх ёсць сувязь вугляроду з азотам, кіслародам, серай і галагенамі. У прыродзе сустракаюцца рэдка; большасць з іх сінтэзавана. Хімія Э.з. узнікла і развіваецца на мяжы арган. і неарган. хіміі. Асн. група Э.з. — металаарганічныя злучэнні. Гл. таксама Борарганічныя злучэнні, Крэмнійарганічныя злучэнні.
ЭЛЕМЕНТААРГАНІЧНЫЯ ПАЛІМЁРЫ, сінтэтычныя палімеры, макрамалекулы якіх маюць неарган. фрагменты. Паводле хім. складу ланцугоў адрозніваюць групы Э.п.: з неарган. асн. ланцугамі, якія акружаны арган. групамі (напр., поліалкаксіфасфазены [—P(OR2)=N—]„); з асн. ланцугамі, у якіх чаргуюцца атамы вугляроду і інш. элементаў (напр., полікарбасіланы [—Si(R)2—СНг—]я); з арган. асн. ланцугамі, якія акружаны элементаарган. групамі (напр., полі1трыалкілсілілэтылены [—СНг—CH(SiR3)—]л) Вядомы Э.п. для элементаў усіх груп перы
яд. сістэмы. Найб. шматлікія і пашыраныя борарган., фосфарарган. і крэмнійарганічныя палімеры.
ЭЛЕМЕНТАРНАЯ МАТЭМАТЫКА, сукупность матэм. дысцыплін, якія вывучаюць у сярэдняй агульнаадук. школе. Ахоплівае сукупнасць раздзелаў, задач і метадаў матэматыкі, дзе карыстаюцца тымі агульнымі матэм. паняццямі (абстракцыямі), якія склаліся да з’яўлення матэм. аналізу.
Асн. раздзелы Э.м.: арыфметыка, элементарная тэорыя лікаў, элементарная алгебра, элементарная геаметрыя, трыганаметрыя. Паняццямі лімітÑ