Беларуская энцыклапедыя Т. 18
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 472с.
Мінск 2004
. 2.11.1911, г. Іракліян, Грэцыя), грэчаскі паэт. Дэбютаваў у 1930я г. (лірычны зб. «Арыентацыі»), У паэме «Належна ёсць» (1960), збках вершаў «Шэсць і яшчэ адно перажыванне ў нябёсах» (1960), «Святлодрэва і чатырнаццатая прыгажосць» (1971), «Манаграма» (1972), «Тры паэмы пад сцягам спрыяння» (1982), «Маленькі Наўцілус» (1985) і інш. філас. асэнсаванне рэчаіснасці, вера ў ідэалы справядлівасці. Аўтар кн. публіцыстыкі «Грамадскае і асабістае» (1990), літ. крытыкі, перакладаў. Нобелеўская прэмія 1979.
Тв:. Рус. пер. — у кн.: Западноевропейская поэзня XX века. М., 1977; У кн.: Геракл н мы. М., 1983.
^ЛІЯТ (Eliot) Томас Стэрнз (26.9.1888, г. СентЛуіс, 3LL1A — 4.1.1965), англа
ЭЛЬБА 111
амерыканскі паэт, крытык; прадстаўнік мадэрнізму. Скончыў Гарвардскі унт (1910), вучыўся ў Сарбоне, Марбургскім і Оксфардскім унтах. Працаваў выкладчыкам, літ. аглядальнікам, рэдактарам у перыяд. выданнях, дырэктарам выдавецтва. Дэбютаваў у 1915 як паэт. У збках вершаў «Пруфрак і іншыя назіранні» (1917) і «Вершы» (1919) расчараванне рэчаіснасйю. Паэма «Бясплодная зямля» (1922) вылучаецца багаццем алюзій і адлюстроўвае сумненні і расча
АЭлітыс. Т.С.Эліят.
раванні пасляваен. пакалення. Тэма дэградацыі і гібелі чалавека ў паэме «Пустыя людзі» (1925). Аўтар паэт. драм на рэліг. тэмы «Скала» (1934), «Забойства ў саборы» (1935), п’ес пра тагачаснае жыццё «Уз’яднанне сям’і» (1939), «Кактэйль» (1950), «Асабісты сакратар» (1954), збкаў эсэ «Свяшчэнны лес» (1920), «Пра паэтаў і паэзію» (1957) і інш. У паэт. цыкле «Чатыры квартэты» (1943) успаміны, разважанні пра час і гісторыю. На бел. мову яго творы перакладаў В.Валынскі. Нобелеўская прэмія 1948.
Тв:. Бел. пер. — Пустыя людзі // Далягляды, 85 Мн., 1985; Рус. пер. — Нзбр. поэзня. СПб., 1994; Назначенне поэзнп: Ст о лнтературе. Кмев; М., 1997
Ліш.: М о р т о н А.Л. От Мэлорп до Элмота: Пер. с англ. М., 1970. Г.М.Бутырчык.
taEP (Eller) Хейна Янавіч (7.3.1887, г. Тарту, Эстонія — 16.6.1970), эстонскі кампазітар, педагог; адзін з заснавальнікаў нац. стылю інстр. эст. музыкі. Нар. арт. СССР (1967). Скончыў Петраградскую кансерваторыю (1920). 3 1920 выкладаў у Вышэйшай муз. школе ў г. Тарту, з 1940 праф. Талінскай кансерваторыі. Сярод твораў: 3 сімфоніі (1936— 61), сімфаньета (1965), 8 сімф. паэм і сюіт, канцэрт для скрыпкі з арк. (1933; 2я рэд. 1964), камернаінстр. ансамблі, у т.л. 5 стр. квартэтаў (1925—59), больш за 200 твораў для фп. і інш. Дзярж. прэміі Эстоніі 1948, 1965
Літ.: Реммель Р., Хумал М. Х.Эллер: Жнзнь н творчество. Л., 1988.
Н. В. Сазановіч.
ЭЛбРА, Элур, Элура, населены пункт у зах. ч. Індыі, штат Махараштра. за 15 км ад г. Аўрангабад. Паблізу Э. 34 высечаныя ў скале будыйскія, брахманскія і джайнскія храмы (6—13 ст.), у
т.л. грандыёзны маналітны храм Кайласанатха (8 ст.). Месца рэліг. паломніцтва і міжнар. турызму. Храмы ў Э. ўключаны ЮНЕСКА у спіс Сусветнай спадчыны.
^ЛСМІР (Ellesmere), востраў на ПнУ Канадскага Арктычнага архіпелага; тэр. Канады. Пл. каля 203 тыс. км². Выш. да 2926 м. Каля 1/3 тэр. ўкрыта ледавікамі. На Пн — шэльфавыя ледавікі, ад якіх адколваюцца айсбергі. Шматлікія фіёрды падзяляюць востраў на адасобленыя часткі —землі (Гранта, Грынела, Свердрупа, Элсмір). Арктычныя пустыні, тундра. Населеныя пункты: Алерт, Юрыка.
ЙЛСУЭРТ (Ellsworth Mountains), горы ў Зах. Антарктыдзе, у паўд. ч. Элсуэрта Зямлі. Даўж. каля 700 км. Выш. да 5140 м (масіў Вінсан у гарах Сентынел, самы высокі ў Антарктыдзе). Складзены з гліністых сланцаў, філітаў, пясчанікаў, кварцытаў і кангламератаў. Радовішчы каменнага вугалю. Адкрыты ў 1935 з самалёта амер. палярным даследчыкам лётчыкам Л.Элсуэртам.
^ЛСУЭРТА ЗЯМЛЯ (Ellsworth Land), частка тэр. Зах. Антарктыды на ПдЗ Антарктычнага пва. Абмываецца на Пн м. Белінсгаўзена. Тоўшча ледавіковага покрыва да 3000 м. У паўд. ч. над паверхняй узвышаюцца горы Элсуэрт. На 3 у Э.З. ўдаецца шэльфавы ледавік Фільхнера. Адкрыта ў 1935 з самалёта Л.Элсуэртам; названа ім у гонар бацькі — Дж.Элсуэрта.
ЙЛТАН ДЖОН (Elton John; сапр. Д у а й т (Dwight) Рэджыналд Кенэці; н. 25.3.1947, Пінер, Вялікабрытанія], англійскі рокмузыкант, спявак, піяніст. Вучыўся ў Каралеўскай акадэміі музыкі ў Лондане. Набыў вял. папулярнасць у 1970я г. У рэпертуары пераважаюць меладрам. балады і творы ў стылі рокнрола. Аўтар попоперы «Аіда» (2000). Актыўна гастраліруе.
Н В. Сазановіч.
ЭЛЎРУ, горад на Пд Індыі, на суднаходным канале паміж р. Гадавары і Крышна, штат АндхраПрадэш. 213 тыс. ж. (1991) Прамсць: тэкст., гарбарная, тытунёвая, джутавая, вытвсць электратавараў. Дывановае ткацтва.
ЭЛЬАБЁЙД, горад у цэнтр. ч. Судана. Адм. ц. рэгіёна Кардафан. 140 тыс. ж. (1983). Трансп. вузел Цэнтр с.г. раёна (авечкі. козы, вярблюды). Гандаль гуміарабікам. Прамсць: аўтарамонтная, мылаварная.
ЭЛЬАБ’ЙД Э н г е л а, мыс на ўзбярэжжы Міжземнага м., у Тунісе. Самы паўн. пункт Афрыкі (37°21’ паўн. ш. і 9°45' усх. д.).
ЭЛЬАЛАМЁЙН, населены пункт у Егіпце на 3 ад г Александрыя. У час 2й
сусв. вайны (23.10.—4.11.1942) у раёне Э.А. 8я англ. армія ген. Б.Мантгомеры нанесла паражэнне італагерм. войскам, што стала пераломным момантам у ходзе вайны ў Афрыцы. (гл. ЭльАламейнская аперацыя 1942).
ЭЛЬАЛАМЁЙНСКАЯ АПЕРАЦЫЯ 1942, наступальныя дзеянні брыт. войск у Егіпце і Лівіі ў 2ю сусв. вайну; частка ПаўночнаАфрыканскай аперацыі 1940— 43. Мэта аперацыі — разгром італаням. арміі «Афрыка». Ажыццёўлена 23.10—4.11.1942 8й брыт. арміяй (230 тыс. чал., 1440 танкаў, больш за 2,3 тыс. гармат і мінамётаў, каля 1,5 тыс. самалётаў; камандуючы ген.лейт. Б.Л.Л/а«тгомеры). Ёй супрацьстаялі італаням. войскі (каля 80 тыс. чал., 540 танкаў, больш за 1,2 тыс. гармат і мінамётаў, 350 самалётаў; камандуючы герм. ген,фельдмаршал Э.Ромель). Нягледзячы на значную перавагу ў сілах і сродках, скрытную падрыхтоўку, якая дала магчымасць увесці праціўніка ў зман адносна пачатку наступлення і напрамку гал. ўдару, брыт. войскі ў першыя дні дасягнулі нязначных поспехаў (да 27 кастр. прасунуліся на 7 км). Аднак да 2 ліст. пры падтрымцы карабельнай артылерыі яны прарвалі абарону праціўніка, 4 ліст. іх рухомыя групы развілі наступленне ў Зах. і Паўд.Зах. напрамках, чым стварылі пагрозу ахопу італаням. войск. 3 рэшткамі сіл Ромель адступіў у Лівію (Трыпалітанію). Італаням. армія страціла каля 55 тыс. чал., 320 танкаў і каля 1 тыс. гармат; саюзнікі страцілі 13 тыс. чал., пашкоджаны 432 танкі. Э.А.а. — значны поспех брыт. арміі, яна стала пераломнай у Паўн.Афр. аперацыі на карысць саюзнікаў.
Літ.: Мсторня второй ммровой войны, 1939—1945. т. 6. М., 1976; Мстормя войн. Ростов н/Д; М., 1997 Т. 3. С. 127—128; Playfair I.S.O., М о I о n у C.J.C. The Miditerranean and Middle East. Vol. 4. London, 1966. В.А.Юшкевіч.
ЭЛЬАСІ, НахрэльАсі (ант. Аронт), рака ў Ліване, Сірыі і Турцыі. Даўж. 571 км, пл. бас. 22,5 тыс. кмг. Вытокі ў даліне Бекаа, цячэ праз воз. Хомс і па днішчы грабена ЭльГаб, упадае ў заліў Антак’я Міжземнага мора. Сярэдні расход вады ў сярэднім цячэнні 80 м³/с, павышаная воднасць зімой. Выкарыстоўваецца для арашэння; вадасховішчы. У даліне Э. гарады Хомс, Хама (Сірыя), Антак’я (Турцыя).
ЭЛЬАЮН, горад у Зах. Сахары, на Атлантычным узбярэжжы, у аазісе на левым беразе уэда Хамра. 94 тыс. ж. (1982). Гандл. цэнтр. Паблізу Э.А. — порт па вывазе фасфарытаў з радовішча БуКраа (за 100 км на ПдУ ад Э.А.).
ЙЛЬБА, Л а б а (ням. Elbe, чэш. Labe), рака ў Чэхіі і Германіі. Даўж. 1165 км, пл. бас. 148 тыс. км². Пачынаецца ў га
112 ЭЛЬБА
pax Крконаша (сістэма Судэтаў), цячэ ў цяснінах цераз адгор’і Рудных гор і гор Саксонскай Швейцарыі. У ніжнім цячэнні перасякае Паўн.Германскую нізіну, упадае ў Паўночнае м., утварае эстуарый (даўж. каля 100 км). Гал. прытокі: ШварцэЭльстэр, Гафель (справа), Влтава, Мульдэ, Заале (злева). Веснавое разводдзе, летняя межань з асобнымі дажджавымі паводкамі. Сярэдні расход вады каля 920 м³/с. У нізоўях — уплыў марскіх прыліваў. Суднаходная ад вярхоўяў; злучана каналамі з рэкамі Везер, Эмс, Рэйн, Одра; эстуарый — Кільскім каналам з Балтыйскім морам. На Э. гарады ГрадзецКралаве, Пардубіцы, Усці (Чэхія), Дрэздэн, Магдэбург (Германія); марскі порт Гамбург (Германія).
ЙЛЬБА (Elba), востраў у Тырэнскім моры; тэр. Італіі. Пл. 223 км². Шматлікія бухты. Гарысты. Выш. да 1019 м. Складзены пераважна з гранітаў. Радовішча жал. руд. Міжземнаморскія хмызнякі. Сады, вінаграднікі, пасевы збожжавых. Гал. порт — Партаферайо. У 1814—15 на Э. знаходзіўся ў ссылцы Напалеон /.
ЭЛЬБАСАН (Elbasani), горад у цэнтр. ч. Албаніі на р. Шкумбіні. Адм. ц. рэці Эльбасан. 83 тыс. ж. (1990). Чыг. станцыя. Цэнтр с.г. раёна. Прамсць: чорная металургія, дрэваапрацоўчая, харчасмакавая (маслабойная, тытунёвая). Рэшткі сярэдневяковай крэпасці. Мячэці 15—16 ст.
ЭЛЬБАХР, сучасная егіпецкая назва р. Ніл.
ДЛЬБЕН Барыс Якаўлевіч (Бер Янкель Мееравіч; 25.12.1890, г. Дубна Ровенскай вобл., Украіна — 19.12.1963), бел. вучоны ў галіне мікрабіялогіі. Др мед. н. (1939), праф. (1949). Засл. дз. нав. Кірг. ССР (1942). Скончыў Кіеўскі унт (1917). Працаваў у Кіеве (1919— 23). 3 1923 дырэктар Бел. сан.бактэрыял. НДІ, заг. кафедры БДУ (1925—31, 1962—63) і Мінскага мед. інта (1948— 62). Працы па даследаванні склеромы, туберкулёзу, тулярэміі. Дзярж. прэмія СССР 1946.
Тв:. Мвкробвологмя склеромы. М., 1954; Мнкробы н вмрусы. Мн., 1960; Основы вмрусологнн. Мн.. 1965.
^ЛЬБЛАНГ (Elblag), горад на Пн Польшчы, у ВармінскаМазурскім ваяводстве. 128 тыс. ж. (1997). Порт паблізу Віслінскага зал. Балтыйскага мора. Прамсць: цяжкае і трансп. машынабудаванне (вытвсць турбін, кавальскапрэсавага, суднавага абсталявання, станкоў), дрэваапр., швейная, харчовая. Помнікі гатычнай архітэктуры (13—14 ст ). Замак крыжаносцаў (13 ст.).
ЭЛЬБЛбНГСКАЕ ВАЯВбДСТВА (Wojewodztwo Elbl^skie), былая адм.тэр. адзінка на Пн Польшчы. 3 1999 у складзе ВармінскаМазурскага ваяводства (гл. Дадатак).
ЭЛЬБРЎС (каб. Ашхамаха, балк. М і н г і т а у), найвышэйшы горны масіў Вял. Каўказа, на мяжы КабардзінаБалкарыі і КарачаеваЧэркесіі. Ізаляваная двухгаловая гара ў Бакавым хр. (выш. зах вяршыні 5642 м, усх. —5621 м). Уяўляе сабой конус патухлага вулкана, складзены пераважна з андэзітаў на высокім цокалі з гранітаў і крышт. сланцаў. Больш за 50 ледавікоў (Вял. Азау, Ірык, Тэрскол і інш.), агульная пл. зледзянення 134,5 км² Прыэльбруссе — адзін з найбуйн. у Расіі цэнтраў турызму, горналыжнага спорту. Прыродны нац. парк Прыэльбруссе.
ЭЛЬБЎРС, г