• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 18

    Беларуская энцыклапедыя Т. 18


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 472с.
    Мінск 2004
    973.34 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    ƒ, функцыі, крывой, паверхні. фігуры і інш. ў Э.м. карыстаюцца толькі ў дастасаванні да канкрэтна вызначаных выпадкаў. Напр., пры вызначэнні даўжыні акружнасці карыстаюйна паняццем ліміту дакладна вызначанай паслядоўнасці перыметраў упісаных і апісаных многавугольнікаў.
    
    ЭЛЕМЕНТАРНЫ ЭЛЕКТРЫЧНЫ ЗА
    РАД. тое, што зарад элементарны.
    
    ЭЛЕМЕНТАРНЫЯ ФЎНКЦЫІ ў м а т э м а т ы ц ы, клас функцый, у які ўваходзяць мнагасклад, ступенная функцыя, рацыянальная функцыя, паказнікавая функцыя і лагарыфмічная функцыя, трыганаметрычныя функцыі і адваротныя трыганаметрычныя функцыі, гіпербалічныя функцыі і адваротныя гіпербалічныя функцыі. Э.ф. з’яўляюцца таксама функцыі, атрыманыя з названых з дапамогай арыфм. дзеянняў (складання, адымання, множання і дзялення), дыферэнцыравання, а таксама суперпазіцый (утварэння складаных функцый), выкарыстаных канечную колькасць разоў. Разглядаюцца таксама Э.ф. ад некалькіх пераменных. Адваротныя функцыі да Э.ф. і інтэгралы ад Э.ф. могуць не быць элементарнымі.
    
    ЭЛЕМЕНТАРНЫЯ ЧАСЦІЦЫ. першасныя (найдрабнейшыя, нераскладальныя) адзінкі мікраструктуры матэрыі, якія выконваюць функцыі першасных крыніц і пераносчыкаў усіх фундаментальных узаемадзеянняў (гл. Узаемадзеянні элементарных часціц, Фізіка элементарных часціц). Э.ч. — гэта аб’екты спецыфічнай фіз. прыроды, характэрныя ўласцівасці, паводзіны і законы руху якіх немагчыма апісаць у межах класічнай фізікі. Для пабудовы тэорыі Э.ч. і іх узаемадзеянняў створаны новыя фіз. тэорыі: квантавая механіка, пазней пры аб’яднанні яе са спецыяльнай адноснасці тэорыяй — рэлятывісцкая квантавая механіка і рэлятывісцкая квантавая тэорыя поля.
       Паняцце «Э.ч » сфарміравалася ў сувязі з устанаўленнем дыскрэтнага характару будовы рэчыва на мікраскапічным узроўні. Выяўленне найдрабнейшых носьбітаў уласцівасцей рэчыва (малекул і атамаў), а таксама таго, што малекулы пабудаваны з атамаў (якія доўгі час лічыліся нераскладальнымі), дазволіла апісаць усе назіраныя рэчывы як камбінацыі канечнай, хаця і вялікай, колькасці структурных адзінак — атамаў. Адкрыццё злектрона (1897), выяўленне ў далейшым састаўных час
    
    
    так атамаў (электронаў і ядраў), а таксама структурных адзінак ядраў атамаў — пратонаў (1918) і нейтронаў (1932) — істотна зменшыла колькасць структурных дыскрэтных элементаў, якія фарміруюць уласцівасці рэчыва, і прывяло да новага паняцця — Э.ч. Устанаўленне ў пач. 20 ст. магчымасці трактоўкі эл.магн. поля як сукупнасці асаблівых часціц (фатонаў), якія могуць пераўтварацца ў часціцы рэчыва (пазітронэлектронныя пары), замацавала меркаванні аб тым, што Э ч — гэта структурныя адзінкі рэчыва і поля — матэрыі наогул. 3 цягам часу агульная колькасць Э.ч. пастаянна павялічвалася: пасля адкрыцця электронаў, пратонаў, нейтронаў і фатонаў былі адкрыты niмезон, мюон, таўлептон, нейтрына розных тыпаў, т.зв. дзіўныя часціцы (Кмезоны і гіпероны), прыгожыя часціцы, розныя рззанансы, прамежкавыя вектарныя базоны і інш. — усяго больш за 350 часціц. У далейшым было паказана, што большасйь гэтых часціц — састаўныя сістэмы, і таму назва «Э.ч.» ў дастасаванні да іх мае толькі гіст. аспект. Спецыфічныя ўласцівасці Э.ч. адлюстраваны ва ўвядзенні для гэтых мікрааб’ектаў разам з вядомымі фіз. велічынямі (масай, эл. зарадам, імпульсам і інш.) новых фіз. характарыстык (квантавых лікаў, у першую чаргу — спіна). Паводле гэтага ўсе Э.ч. падзяляюцца на ферміёны і базоны, якія падпарадкоўваюцца адпаведным тыпам квантавай статыстыкі. Да спецыфічных характарыстык належаць таксама дзіўнасць, зачараванасць, прыгажосць, ізатапічны спін, розныя зарады (лептонны. барыённы, гіперзарад, колеравыя, слабыя і інш.) і цотнасці (прасторавая, зарадавая і інш.). Са здольнасцю Э.ч. да тых ці інш. узаемадзеянняў звязаны час іх жыцця, у адпаведнасці з чым Э.ч. падзяляюцца на стабільныя (напр., электрон, пратон, нейтрына, фатон) і нестабільныя, якія існуюць на працягу абмежаванага часу, пасля чаго пераўтвараюцца ў інш. часціцы за кошт слабага, эл.магн. ці моцнага ўзаемадзеянняў. Большасць Э.ч. складаюць адропы (параджаюць моцныя ўзаемадзеянні і ўдзельнічаюць у іх), якія падзяляюцца на барыёны (з цэлым спінам) і мезоны (з паўцэлым спінам). Вылучаюць таксама групы дзіўных, зачараваных і прыгожых адронаў. Большасць вядомых адронаў складаюць вельмі кароткажывучыя рэзапансы. Класіфікацыя адронаў ажыццяўляецца на падставе ўліку пэўнай фіз. сіметрыі і адпаведных захавання законаў, напр., ізатапічнага спіна. У выніку ўстаноўлена, што ўсе адроны неабходна разглядаць як састаўныя фіз. сістэмы, «пабудаваныя» з новых часціц — кваркаў, а паняцце «Э.ч » для іх набыло ўмоўны, гіст. характар. У сувязі з гэтым выдзяляецйа група фундаментальных часціц, якія разглядаюцца як бесструктурныя (гл. табл.). Здольнасць Э.ч. параджаць фундаментальныя ўзаемадзеянні вызначаецца наяўнасцю ў іх адпаведных сілавых зарадаў: электрычнага — для эл.магн. ўзаемадзеяння, колеравых — для моцнага. слабага ізатапічнага спіна і слабага гіперзараду — для слабага (электраслабага), масы — для гравітацыйнага (пераносчыкі — гравітоны — пакуль не выяўлены). Значны поспех у пабудове сучасных квантавапалявых тэорый эл.магн., слабага (электраслабага) і моцнага ўзаемадзеянняў дасягнуты на аснове выкарыстання прынцыпу калібровачнай інварыянтнасці як універсальнага дынамічнага прынцыпу з улікам кваркавай мадэлі адронаў (гл. Квантавая электрадынаміка, Квантавая хромадынаміка, Электраслабае ўзаемадзеяннеў Адзінай крыніцай фіз. інфармацыі застаецца тэарэт. і эксперым. вывучэнне канкрэтных працэсаў іх узаемадзеяння (гл. Паскаральнікі зараджаных часціц, Фізіка высокіх энергій).
       На Беларусі даследаванні ў галіне фізікі Э.ч. распачаты ў 1936 ФА.Фёдара
    
    ЭЛІЗІЯ
    
    107
    
    вьш у БДУ. 3 1955 праводзяцца ў Інце фізікі Нац. АН, у Гомельскім унце (з 1973), НДІ ядз. праблем (з 1983), Нац. цэнтры фізікі часціц і высокіх энергій (з 1993) БДУ і інш.
      Літ.: Б о г у ш А.А. Очеркн по нстормв рвзнкя мвкромнра. Мн., 1990; Review of Particle Physics // Phys. Rev. D7 2002. Vol. 66, № |—4 А.А.Богуш.
    
    ЭЛЕМЕНТНЫ АНАЛІЗ, сукупнасць метадаў аналітычнай хіміі для якаснага і колькаснага вызначэння хім. элементаў ва ўзоры, што аналізуюць. Засн. на змяненні фіз. якасцей рэчываў у залежнасці ад колькасці пэўных элементаў. Класічныя метады Э.а. — гравіметрычны аналіз і цітрыметрыя. Найб. пашыраныя метады: спектральны аналіз, фотаметрычны аналіз і люмінесцэнтны аналіз, электрахім. метады (паляраграфія, патэнцыяметрыя, вольтампераметрыя і інш.), масспектраметрыя і інш. Гл. таксама Колькасны аналіз, Якасны аналіз.
    
    ЭЛЕРбН (франц. aileron ад аііе крыло), рухомая (угору, уніз) паверхня ўздоўж
    
    Фундаментальныя часціцы і антычасціцы                             Т a 6 л і ц a 1 
                       Часціцы                        Антычасціцы      Удзел у фунда 
    Назва, сімвал           Маса, МэВ     Электрыч Сімвал Электрычны ментальных узае
                                          ны зарад           зарад      мадзеяннях*   
                       Крыніцы фундаментальных узаемадзеянняў                          
                         Кваркі і антыкваркі                                          
    Верхні  н              15         +2/3    U      2/3       м., э., с., г.  
    Ніжні  d               19         1/3    d        + 1/3    м., э., с., г.  
    Дзіўны  з             75175       1/3    S      + 1/3      м., э., с., г.  
    Зачараваны  с     (1,151,35)10’   +2/3    с      2/3       м., э., с., г.  
    Пругожы  b         (4,04,4)10’    1/3      6    + 1/3      м., э., с., г.  
    Вяршынны  /           174,310’       +2/3      7       2/3    м., э., с., г.  
                         Лептоны і антылептоны                                        
    Электрон  е             0,51          1       е+   + 1           э., с., г.   
    Мюон  ц’               105,6          1     Р+     + 1           э., с., г.   
    Таўлептон  т'         1777,0         1     т      + 1           э., с., г.   
    Электроннае нейтры         0             0     Ve     0                 с.       
    на  ve                                                                         
    Мюоннае нейтрына         0             0       V    0                 с.       
                                                      н                               
    Таўнейтрына  vT         0             0     V      0                 с.       
    
    Пераносчыкі фундаментальных узаемадзеянняў
    
    Фатон  у                          0                                          э.            
    Слабыя калібровачныя        84,210’ 1                              + 1               э., с., г.
    базоны W                    91,210’  0                ЦА                          с., г.      
    2°                                                                                               
    Глюоны: gp g2, g3, g4       0        0                                      м.             
    §5' gft’ 8?» $8                                                                                  
    Заўвага: *м.  моцныя, э.  электрамагнітныя, с.   слабыя, г.  гравітацыйныя.          
    
    задняй часткі крыла самалёта. Прызначана для папярочнага (адносна падоўжнай восі) кіравання палётам ці стварэння нахілу самалёта.
    
    
    
    
    
    Элероны на крыле самалёта: 1 — левы. 2 — правы.
    
    ЭЛЕЎСІНСКІЯ МІСТ&РЫІ, Элеўс і н і і, рэлігійныя святы ў г. Элеўсін (22 км на 3 ад г. Афіны) з містэрыямі ў гонар багіні Дэметры і яе дачкі Персефоны. Узніклі са стараж. аграрных куль
    
    таў, праводзіліся вясной і восенню. У іх маглі ўдзельнічаць пасвячоныя грэкі, акрамя рабоў і асоб, якія заплямілі сябе благімі ўчынкамі. Пасля далучэння Элеўсіна да саюза атычных абшчын (канец 7 ст. да н.э.) сталі агульнагрэч. святамі. Гал. іх сутнасць — сцвярджэнне веры ў неўміручасць чалавека, які, паводле ўяўленняў грэкаў, пасля смерці як пасеянае зерне даваў новае жыццё.
    А.Г.Зельскі.
    
    
    ЭЛЕЎТЭРАКбК, свабоднаягадн і к (Eleutherococcus), род кветкавых раслін сям. араліевых. Каля 15 відаў. Пашыраны ва Усх. Азіі. На Беларусі інтрадукаваны Э. калючы, або дзікі перац (Е. senticosus). Вырошчваецца ў парках, бат. калекцыях, садаводаміаматарамі.
       Э. калючы — раскідзісты куст выш. 3—4 м. Парасткі звычайна з тонкімі вострымі шыпамі. Лісце пальчатаскладанае, на доўгіх чаранках. Кветкі (сабраны ў шарападобныя парасонікі) дробныя, аднаполыя, тычынкавыя — фіялетавыя, песцікавыя — бледнажоўтыя. Плод — чорная, бліскучая касцянка дыям. да 1 см. Карэнішчы і карані маюць біялагічна актыўныя рэчывы, па ўздзеянні падобныя да жэньшэню. Лек., дэкар. расліна.
    Дз.І.Траццякоў.
    
    
    Элеўтэракок калючы.
    
    
    ЭЛЕФАНТЫЯЗ, тое, што слановасць.
    
    ЭЛІЗАБЕТВІЛЬ (Elisabethville), назва да 1966 г. Лубумбашы ў Дэмакр. Рэспубліцы Конга.
    
    ЭЛІЗІЯ (ад лац. elisio выштурхоўванне, выпадзенне) у мовазнаўстве, скарачэнне аднаго з двух суседніх галосных у адным ці двух словах; адзін з відаў камбінаторных змяненняў гукаў. У бел. мове праяўляецца ў апусканні галоснага гука пры зіянні (збегу двух ці некалькіх галосных гукаў у слове, напр., «пабедаць — паабедаць»).
    
    
    108               эліксір
    
    ЭЛІКСІР, э л е к с і р (ад араб. альіксір — філасофскі камень), 1) выцяжка ці моцны настой з раслін на спірце, эфірных алеях, кіслотах, што выкарыстоўваецца ў медыцыне, касметыцы. 2) «Жыццёвы Э» — фантастычны напітак, які марылі здабыць сярэдневяковыя алхімікі з мэтай захаваць маладосць, прадоўжыць жыццё. Э. жартоўна наз. любы незвычайны, цудадзейны напітак.
    
    ЭЛІМІНАВАННЕ, элімінавання р э а к ц ы і, адшчапленне ад малекулы арган. злучэння часціц (атамаў або групы атамаў) без замены іх на іншыя. Адрозніваюць а, р, у і 5Э. У выніку аЭ. (адшчапленне часціц ад аднаго атама) утвараюцца валентнаненасычаныя злучэнні (напр., карбены, нітрэны). У выніку р=Э. часціцы адшчапляюцца ад суседніх атамаў і паміж імі ўтвараецца новая сувязь. Калі часціцы адшчапляюцца ад атамаў, раздзеленых адным ці больш атамамі (у і бЭ), то ўтвараюцца цыклічныя злучэнні. Паводле іоннага механізма Э. адбываецца па монаабо бімалекулярнай