• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 18

    Беларуская энцыклапедыя Т. 18


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 472с.
    Мінск 2004
    973.34 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    оры на Пн Ірана, каля паўд. ўзбярэжжа Каспійскага м. Утвараюць паўн. ўскраіну Іранскага нагор’я. Даўж. каля 900 км. Некалькі паралельных хрыбтоў з пераважнымі выш. 2000—3000 м, найб. — 5604 м (вулкан Дэмавенд — вышэйшы пункт Ірана). Складзены пераважна з вапнякоў і пясчанікаў, Дэмавенд — з андэзітавых лаў. Вяршынныя паверхні выраўнаваныя, схілы стромкія. Э. прарэзаны скразной цяснінай р. Сефідруд. На паўн. схілах — густыя шыракалістыя лясы, на паўд. — ксерафітныя хмызнякі. Цэнтральнаэльбурскі нац. парк, некалькі заказнікаў.
    
    
    Эль Грэка. Пахаванне графа Оріаса. 1586—88.
    
    ЭЛЬБУРКАН, Б у р г а н, цэнтр распрацовак багатага нафтагазавага радовішча Бурган на У Кувейта. Трубаправоды да прадпрыемстваў па перапрацоўцы нафты і звадкаванні газу і да экспартнага нафтавага порта ў МінаэльАхмады.
    
    ЭЛЬГАЗАЛЬ, БахрэльГаз а л ь, рака на ПдЗ Судана, левы прыток Белага Ніла. Утвараецца ад зліцця рэк ЭльАраб і Джур (каля г. ГабатэльАраб). Даўж. ад месца зліцця каля 240 км. Цячэ сярод балот. Суднаходная на ўсім працягу, у перыяд летніх дажджоў — ад г. Bay (на р. Джур).
    
    ЭЛЬ ГРЭКА (El Greco; сапр. Т э а т a к о п у л і, Teotocopuli) Даменіка (1541, ваў Крыт, Грэцыя — 7.4.1614), іспанскі жывапісец. Па паходжанні грэк. Першапачаткова, відаць, вучыўся ў мясц. іканапісцаў на вве Крыт, што значна лаўплывала на яго творчасць. Пасля 1560 прыехаў у Венецыю, дзе вучыўся ў Тыцыяна. 3 1570 працаваў у Рыме. Зазнаў уплыў маньерызму, Мікеланджэла, а таксама майстроў позняга Адраджэння (Тыцыяна, Я.Басана, Тынтарэта). Каля 1577 пераехаў у Іспанію, дзе раскрыўся яго творчы талент. Творам гэтага перыяду, блізкім да рэліг. паэзіі ісп. містыкаў 16 ст., уласцівы ілюзорнабязмежная жывапісная прастора, рэзкія ракурсы і ненатуральна выцягнутыя прапорцыі фігур, якія маюць падкрэслена духоўную інтэрпрэтацыю: «Пакутніцтва св. Маўрыкія» (1586—82), «Пахаванне графа Оргаса»
    
    
    ЭЛЬНІНЬЁ             113
    
    (1586—88), «Святая сям’я» (каля 1590— 95). Вядучае значэнне ў творах мае каларыт, засн. на мностве халодных рэфлексаў, неспакойных спалучэннях кантрастных колераў. Партрэтам уласціва вострая эмацыянальнасць вобразнага ладу, часам рэзкая псіхал. выразнасць: «Партрэт невядомага рьшара» (1578— 80), «Інквізітар Ніньё дэ Гевара» (1600—01), «Апосталы Пётр і Павел» (1614). Рысы ірэальнасці, трагізму нарастаюць у позніх яго творах: «Зняцце пятай пячаткі», «Лаакоан», «Выгляд Таледа» (усе 1610—14).
      Літ.: К.аптерева Т.П. Эль Греко. М., 1965; Marias F., В u s t a m a n t е Garcia A. Las ideas artisticas de El Greco. Madrid, 1981. Т.В.Пешына.
    
    ЭЛЬДАРАДА (icn. el dorado літар. — пазалочаны, залаты), міфічная краіна, багатая золатам і каштоўнасцямі, якую ісп. заваёўнікі беспаспяхова шукалі ў 16—17 ст. у Паўд. Амерыцы (пераважна ў бас. рэк Амазонка і Арынока). Паводле легенды, правіцель Э. кожнай раніцай абсыпаў сябе залатым пяском, які потым змываў у водах свяшчэннага возера. У аснове гэтай легенды звычай пасвячэння ў правіцелі на воз. Гуатавіта (Калумбія), што існаваў у індзейскага народа муіскаў. У пераносным сэнсе Э. — краіна казачных багаццяў.
    
    ЭЛЬДЖАДЫДА, горад на ПнЗ Марока. Адм. ц. прав. ЭльДжадыда. Засн. ў пач. 16 ст. Каля 82 тыс. ж. (1982). Порт на Атлантычным акіяне. Прамсць: рыбакансервавая, дрэваапр., тэкстыльная. Рыбалоўства.
    
    ЭЛЬЗАС (Alsace), гістарычная вобласць і сучасны эканам. раён на У Францыі. Уключае дэпартаменты Ніжні Рэйн і Верхні Рэйн. Пл. 8,2 тыс. км². Нас. 1,6 млн. чал. (1996), пераважна эльзасцы Гал. горад — Страсбур. Займае частку Верхнярэйнскай нізіны і ўсх. схілы Вагезаў (выш. да 1423 м). Гал. рака Рэйн Клімат пераходны ад марскога да кантынентальнага. Пад лесам (елка, піхта, бук) каля 1/3 тэр. Э. — індустр.агр. рэгіён краіны. Прамсць: машынабудаванне (агульнае, электроніка, электратэхніка), лёгкая, пераважна тэкст. (баваўняная), нафтаперапр., харч. (вытвсць піва, вінаградных він, сыру, каўбас), тытунёвая, лясная і цэлюлознапапяровая, шкляная. Здабыча калійнай солі. ГЭС на р. Рэйн. Асн. прамысл. цэнтры: Страсбур, Мюлуз, Кальмар, Тан. Сельская гаспадарка спецыялізуецца на вытвсці працаёмкіх культур. Вырошчваюць вінаград, пшаніцу, ячмень, цукр. буракі, бульбу, агародніну, тытунь, хмель. Малочная жывёлагадоўля, свіна і птушкагадоўля. Густая трансп. сетка. Гал. рачны порт — Страсбур.
      У канцы 7 — 1й пал. 8 ст. Э. — герцагства, пры Каралінгах — графства. 3 10 ст. ў складзе «Свяшчэннай Рым. імперыі». 3 12 ст. ў Э. расло эканам. і паліт. значэнне гарадоў, большасць якіх дамаглася самакіравання, многія атрымалі статус імперскіх. У 13—14 ст. развівалася сукнаробства і вінаробства. У
    
    
    15—16 ст. Э. — цэнтр гуманізму і Рэфармацыі, гэтаму садзейнічала развіццё ў Страсбуры кнігадрукавання. У канцы 15 — 16 ст. Э. ахоплены сялянскаплебейскімі паўстаннямі. У час трыццацігадовай вайны 16/8—48 за Э. ішла вайна паміж Габсбургамі і Францыяй; паводле Вестфальскага міру 1648 Э. адышоў да Францыі, але імперскія гарады засталіся ў кіраванні імперыі. У 1673 франц. кароль Людовік XIV заняў 10 гарадоў Э., у 1681 —Страсбур. Рысвікскі мір 1697 замацаваў Страсбур і інш. землі Э. за Францыяй. У выніку франкапрускай вайны 1870—74 Э. і Усх. Латарынгія (гл. ЭльзасЛатарынгія) далучаны да Германіі (Франкфурцкі мір 1871). Паводле Версальскага мірнага дагавора 1919 зноў вернуты Францыі. У 1940 Э. анексіраваны Гсрманіяй, вызвалены ў 1944 франц. войскамі.
    
    ЭЛЬЗАСЛАТАРЫНГІЯ, імперская зямля ў Германіі ў 1871—1918, створаная з адабраных у Францыі ў выніку франкапрускай вайны /870—71 эльзаскіх (гл. Эльмс) дэпартаментаў Верхні і Ніжні Рэйн і ч латарынгскіх (гл. Латарынгія) дэпартаментаў Мёрт і Мозель. Цэнтр — г. Страсбур. Адм. ўладу ажыццяўляў прызначаны імператарам оберпрэзідэнт, з канца 1870х г. — штатгальтэр, якія мелі права (скасавана ў 1902) выкарыстоўваць ваен. сілу для навядзення парадку. У канцы 1870х г. створаны мясц. прадстаўнічы орган — ландэсаўсшус, у 1911 — заканад. орган — ландтаг. Э.Л. мела права на 15 месцаў у герм. рэйхстагу. Палітыка германізацыі выклікала пратэсты насельніцтва і яго эміграцыю ў Францыю (400 тыс. чал. у 1872—82). Далучэнне багатай жалезнай рудой Э.Л. спрыяла хуткаму прамысл. развіццю Германіі ў канцы 19 — пач. 20 ст. Проціборства паміж Францыяй і Германіяй па пытанні прыналежнасці Э.Л. было адной з прычын развязвання 1й, а пасля і 2й сусв. войнаў. Паводле Версальскага мірнага дагавора /919 тэр. Э.Л. вернута Францыі. У пач. 2й сусв. вайны гэтыя землі былі анексіраваны Германіяй (1940), пасля разгрому якой (1945) зноў вернуты Францыі.
    
    ЭЛЬЗЕВІРЫ (Elsevier), сям'я галандскіх выдаўцоў і друкароў. Фірма Э. існавала ў 1581—1712 напачатку ў Лейдэне, а з 2й пал. 17 ст. ў Амстэрдаме. Заснавальнік Ладэвейк Э. (каля 1542— 1617). Найб. вядомыя прадстаўнікі: Банавентура Э. (1583—1652), Абрахам (1592—1652), Ладэвейк Э. Малодшы (1604—70). Э. выпусцілі больш за 2200 кніг, каля 3000 дысертацый (яны былі друкарамі Лейдэнскага унта), у т.л. творы ант. аўтараў, а таксама Ф.Рабле, Р.Бэкана, Г.Галілея, Б.Паскаля, Мальера, П.Карнеля, Ж.Расіна. Асаблівым поспехам карысталіся невял. па фармаце, недарагія, добра аформленыя выданні (серыя т.зв. Рэспублікі — 35 назваў, сярод іх «Расія, або Масковія, а таксама Татарыя»). Э. мелі некалькі выдавецкіх марак: пустэльнік пад дрэвам, глобус, арол і інш. Цяпер «Э.» называюць кнігі, надрукаваныя гэтымі выдаўцамі, і створаныя імі
    
    
    шрыфты, якія выкарыстоўваюцца ў мадэрнізаваным выглядзе.
      Літ.: А р о н о в В. Эльзевнры. М., 1975.
    
    ЭЛЬКАТЫФ, К а т ы ф, газанафтавае радовішча на У Саудаўскай Аравіі. Уваходзіць у Персідскага заліва нафтагазаносны басейн. Адкрыты ў 1945. Паклады на глыб. 2,1—2,5 км. Пач. запасы 1,18 млрд. т. Шчыльн. нафты 0,83—0,87 г/см³, колькасць серы 2,57%. Цэнтр — г. ЭльКатыф.
    
    ЭЛЬКУВЁЙТ, к у в е й т, горад, сталіца Кувейта. 888 тыс. ж. (2002). Марскі порт (пераважна імпарт) у зал. Кувейт (паўн.зах. ч. Персідскага зал ). Трансп. вузел. Міжнар. аэрапорт. Прамсць: харч., нафтахім., цэментавая. Зборка аўтамабіляў, халадзільнікаў, тэлевізараў. Суднабудаванне і суднарамонт. Водаапрасняльны завод. ЦЭС. Рыбалоўства. Здабыча жэмчугу. Нац. унт. Музей Кувейта і інш. Сучасная забудова на месцы старога рэканструяванага горада.
      Стараж. паселішча на месцы Э.К. існавала яшчэ да н.э. У выніку заваявання яго Аляксандрам Македонскім (334 да н.э.) тут пабудаваны грэч. храмы (захаваліся руіны). 3 16 ст. ў складзе Асманскай імперыі. У пач. 18 ст. на месцы стараж. паселішча араб. племя аназа засн. пасёлак Э.К. (араб. «невялікі форт»). 3 1756 Э.К. — рэзідэнцыя правячай сям’і Сабахаў. У 1871 трапіў пад улаларанне Турцыі, з 1899 пал брыт. пратэктаратам. 3 1961 сталіца незалежнай дзяржавы Кувейт.
    
    ЙЛЬМА АГНІ (ад назвы царквы св. Эльма ў Германіі, на вежах якой яны часта назіраліся), электрычная з’ява ў атмасферы, якая зрокава ўспрымаецца як святлівы пучок або кугасік на вострых канцах аб’ектаў, што ўзвышаюцца над зямной паверхняй (званіц, вежаў, мачтаў, горных вяршынь і інш.). Назіраюцца пры вельмі вял. напружанасці эл. поля ў атмасферы, уяўляюць сабой адну з форм каронных разрадаў; часам суправаджаюцца трэскам. Адзначаюцца пры навальніцах, мяцеліцах, пылавых бурах; асабліва частыя ў гарах.
    
    ЭЛЬМАНСЎРА, М а н с у р а, горад на Пн Егіпта, у паўн.ўсх. ч. дэльты р. Ніл. Засн. ў 13 ст. Адм. ц. мухафазы Дакахлія. 362 тыс. ж. (1991). Цэнтр гандлю бавоўнай, рысам і інш. Прамсць бавоўнаачышчальная, маслабойная, рысаачышчальная, тэкстыльная.
    
    ЭЛЬМАХАЛАЭЛЬКЎБРА, М a х a лаэльКубра, горад на Пн ErinTa, у цэнтр. ч. дэльты р. Ніл. 400 тыс. ж. (1991). Трансп. вузел. Буйны цэнтр тэкст. прамсці. Прамсць: харч., бавоўнаачышчальная.
    
    ЭЛЬНІНЬЁ (El Niiro), цёплае сезоннае паверхневае цячэнне Ціхага ак. каля берагоў Эквадора і Перу, ад экватара да 5—7° паўд. ш. Тра вады 26—28 °C. Развіваецца эпізадычна летам у Паўд.
    
    
        114           ЭЛЬПАСА
    
    
    паўшар’і пры праходжанні каля экватара цыклонаў. У асобныя гады ўзмацняецца і пранікае на Пд да 15° паўд. ш., адцясняе ад узбярэжжа халодныя воды Перуанскага цячэння. 3 гэтым звязана рэзкае павышэнне тры вады ў прыбярэжнай зоне, што згубна ўплывае на планктон і рыбу, адпаведна выклікае вял. смяротнасть марскіх птушак; трапічныя дажджы ствараюць катастрафічныя навадненні на звычайна засушлівым узбярэжжы.
    
    ЭЛЬПАСА (El Paso), горад на ПдЗ ЗША, на р. РыоГрандэ, штат Тэхас. Засн. ў 1827. 564 тыс.