• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 18

    Беларуская энцыклапедыя Т. 18


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 472с.
    Мінск 2004
    973.34 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 8
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    ‹я прылады працы, зброю і ўпрыгожанні. Медныя вырабы з’явіліся ў краінах Стараж. Усходу ў 4м тыс. да н.э., у Еўропе ў 3— 2м тыс. да н.э. На тэр. Беларусі ў эпоху Э. жылі плямёны лейкападобных кубкаў культуры (сярэдзіна 4га — сярэдзіна 3га тыс. да н.э.) і шарападобных амфар культура (сярэдзіна — 2я пал. 3га тыс. да н.э.). Вырабы з медзі ўжываліся паралельна з каменнымі, якія часам пераважалі і нават дасягалі найб. росквіту. Лічыцца, што роля энеалітычнага перыяду ў лясной зоне Еўропы малазначная.
    
    ЭНІДЫ (Ennedi), плато каля паўд. ускраіны пустыні Сахара, на ПнУ Рэспублікі Чад. Складзена з пясчанікаў. Выш. 500—1450 м. Расчлянёнае уэдамі. Вяршыні ступеньчатаплоскія. Паўпустынная і пустынная расліннасць (злакі,
    
    
    ксерафітныя хмызнякі). Уздоўж уэдаў рэдкія аазісы (нізкарослыя дрэвы акацый і інш.).
    
    «ЭНЕІДА НАВЫВАРАТ», парадыйнасатырычная паэма; адзін з першых буйных твораў бел. лры новага часу. Напісана пасля 1812 і не пазней пач. 1830х г. Дайшоў толькі ўрывак з паэмы (палавіна 1й песні). Першыя датаваныя спісы адносяцца да 1837, першая публікацыя — у пецярбургскім час. «Маяк» (1845), больш поўная —у «Смоленском вестннке» (1890). Большасць даследчыкаў лічыць, што паэма нарадзілася на зах. Смаленшчыне, цесна звязанай з Беларуссю, яе аўтар В.Равінскі. Напісана ў жанры травесціі (гл. Бурлеска) і парадзіруе «Энеіду» Вергілія. Прымыкае да шэрагу травесційных «Энеід», якія пачынаючы з 17 ст. ўзнікалі ў многіх еўрап. лрах як дэмакр. рэакцыя на класіцызм. Бліжэйшымі ўзорамі для аўтара «Э.н.» былі адпаведныя ўкр. (І.Катлярэўскага) і рус. (М.Осіпава) творы. У сваіх папярэднікаў ён запазычыў сюжэт (прыгоды легендарнага героя Энея), але стварыў арыгінальны твор, напоўнены рэаліямі бел. жыцця часоў прыгонніцтва. Траянцаў — спадарожнікаў Энея — ayTap надзяліў рысамі прыгонных сялян, паказаў кемлівасць, працавітасць і жыццелюбівасць народа. Пад выглядам стараж. багоў (Юнона, Эол) і некат. інш. персанажаў (Дыдона) выводзяцца памешчыкі і іх памагатыя. Аўтар прадэманстраваў дасканалае веданне бел. фальклору, вял. выяўл. магчымасці бел. мовы (усх.бел. гаворкі). Твор багаты па танальнасці і фарбах. У паказе жыцця ayTap імкнецца да праўдзівасці, хоць гэта яшчэ не рэалізм у поўным сэнсе слова. «Э.н.» адыграла вял. ролю ў станаўленні новай бел. лры і ўваходзіць у скарбніцу бел. паэзіі.
       Публ.: Энеіда навыварат. Тарас на Парнасе: Паэмы. Мн., 1982.
       Літ.: Карскяй Е.Ф. Белорусы. Т. 3, вып. 3. Пг., 1922; Л а з а р у к М.А. Станаўленне беларускай паэмы. Мн., 1968; Б а с I. Літаратурныя пошукі, знаходкі, даследаванні. Мн., 1969; Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры. Т. 2. Мн., 1969; К. і с я л ё ў Г. Загадка беларускай «Энеіды». Мн., 1971; Я го ж. Разыскнвается класснк... Мн., 1989; Я го ж. Слядамі «Энеіды» // Полымя. 1996. № 10. Г.В.Кісялёў.
    
    ЭНЁЙ, у антычнай міфалогіі адзін з гал. абаронцаў Троі, легендарны родапачынальнік рымлян. Паводле «Іліяды», пазбег смерці ў Траянскай вайне дзякуючы ўмяшанню багоў, бо яму было наканавана прадоўжыць дынастыю траянскіх цароў і адрадзіць славу траянцаў у інш. зямлі. Гэта версія ў аснове «Энеіды» Вергілія — асн. крыніцы міфа аб Э. Пасля доўгіх вандраванняў Э. са спадарожнікамі прыбыў у Італію, дзе дамогся шлюбу з мясц. царэўнай Лавініяй і заснаваў горад, якому даў яе імя. Ад Э. і яго сына Іула лічыу свае пахо
    
    
    128 ЭНЕРГАЁМІСТАСЦЬ
    
    джанне рым. патрыцыянскі род Юліяў, да якога належалі Ю.Цэзар і Г.А.Аўгуст.
    
    ЭНЕРГАЁМІСТАСЦЬ ПРАДЎКЦЫІ, паказчык, які характарызуе колькасць энергіі, што затрачваецца на адзінку выпуску прадукцыі ці выкананых работ, паслуг.
    
    ЭНЕРГАЗБЕРАГАЛЬНЫЯ ТЭХНАЛбПІ, энергаэфектыўныя т э х н а л о г і і, тэхналогіі якія забяспечваюць эфектыўнае і рацыянальнае выкарыстанне паліўнаэнергет. рэсурсаў. Дасягаецца эканамічна апраўданымі, прагрэс. спосабамі энергаспажывання пры існуючым узроўні развіцця тэхнікі з улікам існуючага заканадаўства. Энергазберажэнне вымагае пераходу да Э.т. ва ўсіх галінах эканомікі, найперш у энергаёмістых і камунальнабыт. сектары.
      Падзяляюцца на тэхнічныя, арганізацыйнакіраўніцкія і фін.эканам. Т э х н і ч н ы я — гэта энергаэфектыўныя тэхналогіі вытвсці, перадачы, размеркавання і канчатковага спажывання энергіі (парагазавыя і газатурбінныя ўстаноўкі, мініТЭЦ, перавод паравых катлоў у вадагрэйны рэжым, на нетрадыцыйныя і аднаўляльныя крыніцы энергіі, аптымізацЫя рэжымаў загрузкі эл. сетак і трансфарматарных падстанцый, выкарыстанне сучасных буд. і цеплаізаляцыйных матэрыялаў, рэгулюемы электрапрывод і інш.). А р ганізацыйнакіраўніцкія і фі нансаваэканамічныя — гэта сістэма рэсп., галіновых, рэгіянальных праграм энергазберажэння; яго разнастайныя фін.эканам. механізмы стымулявання; інвесціраванне сродкаў у энергазберагальныя мерапрыемствы; нарміраванне расходу паліва і энергіі, дзярж. нагляд за рацыянальным іх выкарыстаннем; сістэма экспертызы энергет. эфектыўнасці праектаў і энергет. абследаванне прадпрыемстваў; інфарм.рэкламныя кампаніі і абучэнне насельніцтва метадам эканоміі і інш. Паводде колькасных паказчыкаў выдаткаў Э.т. класіфікуюцца на без, мала і буйназатратныя. Неабходнасць і прыярытэтнасць тых ці інш. Э.т. вызначаецца ў выніку энергет. экспертыз праектаў, абследаванняў і аўдытаў прадпрыемстваў.
      На Беларусі для ініцыіравання і адпрацоўкі Э.т. створаны інж. цэнтр і дэманстрацыйныя зоны высокай энергет. эфектыўнасці, рыхтуюцца спецыялісты — інжынерыменеджэры па спецыяльнасці «Энергаэфектыўныя тэхналогіі і энергетычны менеджмент».
      Літ.: Л н т в а к В.В. Основы регнонального энергосбереження: (Науч.техн. н провзводств. аспекты). Томск, 2002.
    Т.Р.Паспелава.
    
    ЭНЕРГАЗБЕРАЖ^ННЕ, зніжэнне расходу (страт) паліўнаэнергетычных рэсурсаў у працэсе іх здабычы, перапрацоўкі, транспарціроўкі,' захоўвання, выкарыстання ў вытвсці і утылізацыі. Скарачае патрэбы ў энергарэсурсах і энерганосьбітах у разліку на адзінку канчатковага карыснага эфекту ад іх выкарыстання.
      Вынік працэсу Э. — энергаэфектыўнасць (характарыстыка тэхн. сістэмы, тэхнал. пра
    
    
    цэсу, вытв. абсталявання і інш., якая прадугледжвае макс. выкарыстанне імі энергіі энергарэсурсаў). Розныя віды энергіі характарызуюцца шчыльнасцямі энергапатокаў, што вызначаюцца канцэнтрацыяй эксергіі — адносінамі эксергіі да аб’ёму энерганосьбіта. Адрозніваюць Э. структурнае (ажыццяўляецца за кошт рэструктурызацыі кіравання і аптымізацыі структуры паліўнаэнергет. комплексу, яго галін) і тэхнал. (за кошт аптымізацыі тэхнал. працэсаў, канструкцый і рэжымаў вытв. абсталявання).
       На Беларусі Э. мэтанакіравана развіваецца з пач. 1990х г. Створаны структура кіравання Э. — Камітэт па энергаэфектыўнасці пры CM Рэспублікі Беларусь, абласныя і Мінскае гар. ўпраўленні па наглядзе за рацыянальным выкарыстаннем паліўнаэнергет. рэсурсаў; заканадаўчая база Э. — Закон Рэспублікі Беларусь «Аб энергазберажэнні», нарматыўнатэхн. і прававыя акты; фінансаваэканам. механізмы — Рэсп. фонд «Энергазберажэнне», ільготныя тарыфы на выкарыстанне мерапрыемстваў па Э., фонды «Энерга і рэсурсазберажэнне» на прадпрыемствах і інш. Устаноўлена дзярж. стат. справаздачнасць аб выкананні мерапрыемстваў па Э., створана сістэма шматузроўневай адукацыі па праблемах рацыянальнага энергавыкарыстання.
       Літ:. Поспелова Т.Г. Основы энергосбереження. Мн., 2000. Т.Р.Паспелава.
    
    ЭНЕРІЕГЫКА. галіна прамысловасці (паліўнаэнергет. комплекс), што ахоплівае вывучэнне і здабычу энергет. рэсурсаў, выпрацоўку, пераўтварэнне, перадачу, размеркаванне і рацыянальнае выкарыстанне розных відаў энергіі. Найважнейшая аснова сучаснай эканомікі. Вядучая галіна Э. — электраэнергетыка. Адрозніваюць таксама ветраэнергетыку, геліяэнергетыку (гл. Геліятэхніка, Сонечная энергетычная ўстаноўка), гідраэнергетыку, цеплаэнергетыку, ядзерную энергетыку. Адзін з найб. характэрных кірункаў развіцця Э. — выкарыстанне паліўнаэнергет. рэсурсаў у выглядзе электраэнергіі і цяпла, развіццё электрыфікацыі і цеплафікацыі.
       Да энергет. рэсурсаў адносяцца прыродны газ, вугаль, нафта, водная і ядз. энергія, сланцы, дровы, энергія ветру, сонечных прамянёў, марскіх прыліваў і адліваў, цеплаты глыбінных участкаў Зямлі і інш. Паліўныя рэсурсы неаднаўляльныя, яны найб інтэнсіўна выкарыстоўваюцца і пераважна для выпрацоўкі электра і цеплаэнергіі (гл. Паліва, Паліўная прамысловасць). Пашыраецца выкарыстанне няпаліўных энергет. рэсурсаў, у т.л. энергіі ветру і сонечнай. Напр., у ФРГ сумарная магугнасць ветраэл. станцый складае 12 800 МВт (2002), якія забяспечваюць 5% яе патрэб у электраэнергіі. У працэсе развіцця Э. ўтвораны электраэнергетычныя сістэмы (у т.л. Беларуская энергетычная сістэмаў сістэмы газаправодаў (гл. таксама Газавая прамысловасць), нафтаправодаў (гл. Йафтаздабыўная прамысловасць), цэнтралізаванага цеплазабеспячэння. У б. СССР да канца 1980х г. існавала Адзіная энергетычная сістэма, якая працавала паралельна з энергасістэмамі краін Усх. Еўропы і Манголіі ў складзе энергааб’яднання краін — членаў СЭУ «Мір» (магутнасць электрастанцый складала больш за 400 млн. кВт). У Еўропе былі энергааб’яднанні: 12 краін Зах. Еўропы — UCPTE (390 млн. кВт) і 4 краін
    
    Паўн. Еўропы — NORDEL (85 млн. кВт). У пач. 1990х г. Венгрыя, Чэхія, Славакія і Польшча ўтварылі энергааб’яднанне CENTREL, якое ў 1995 далучылася да UCPTE. Апошняе ў 1997 пераўтворана ў саюз па транспарце электраэнергіі UCTE (516 ГВт), у які ўваходзіць 21 краіна. 3 2000 пачала аднаўляцца паралельная работа энергасістэм краін СНД. 3 канца 2001 паралельна працуюць энергасістэмы 11 краін з 12 (акрамя Арменіі). Паралельна з энергааб’яднаннем дзяржаў СНД працуюць энергасістэмы Літвы, Латвіі і Эстоніі, а таксама Манголіі.
      У Рэспубліцы Беларусь эл. і цеплавую энергію выпрацоўваюць 25 цеплавых электрастанцый (устаноўленая магутнасць 7625 МВт). Найбольшыя: Лукомская ДРЭС, Бярозаўская ДРЭС, Мінскія ЦЭЦ (ЦЭЦ3 і ЦЭЦ4, магутнасць іх 1030 МВт), Гомельская ЦЭЦ2 (540 МВт) Працуе 21 малая ГЭС з устаноўленай