Беларуская энцыклапедыя Т. 18
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 472с.
Мінск 2004
€апарцыянальная дэфекту мас Am: АЕ = Атг, дзе с — скорасць святла ў вакууме. Гэта энергія вылучаецца пры зліцці лёгкіх атамных ядраў у больш цяжкія (гл. Тэрмаядзерныя рэакцыі), а таксама пры дзяленні цяжкіх атамных ядраў зза змяншэння ўдзельнай Э.с. з павелічэннем атамнага нумара (гл. Радыеактыўнасць). Э.с. электронаў у атаме ці малекуле абумоўлена электрамагнітным узаемадзеяннем і для кожнага электрона вызначаецца іанізацыі патэнцыялам.
ЭНЕРГІЯ ХІМІЧНАЙ СЎВЯЗІ, работа, якую неабходна затраціць для раздзялення малекулы на 2 часткі; асобны
выпадак энергіі сувязі. Вызначае трываласць хім. сувязі і рэакцыйную здольнасць рэчыва. Залежыць ад часціц, якія ўтвараюць хім. сувязь, характару ўзаемадзеяння паміж імі (кавалентная сувязь, вадародная сувязь), кратнасці сувязі і складае 10—1000 кДж/моль.
ЭНЁСКУ (Enescu) Джорджэ (19.8.1881, с. Лівені, Румынія — 4.5.1955), румынскі кампазітар, скрыпач, піяніст, дырыжор, педагог; заснавальнік нац. кампа
Дж.Энеску.
зітарскай школы. Акад. Рум. АН (1932). Чл. Нац. акадэміі «СантаЧэчылія» (Італія, 1931), Інта Францыі (1936). Скончыў Венскую (1893) і Парыжскую (1899) кансерваторыі. Вучань М.П.Ж.Марсіка, Ж.Э.Ф.Л/аснэ, Г.Фарэ. У аснове творчасці — тэмы радзімы і народа, перамог чалавека ў барацьбе з антыгуманнымі сіламі. Шырока выкарыстоўваў нац. муз. фальклор. Сярод твораў: опера «Эдып» (паст. 1932), 3 сімфоніі (1905, 1913, 1919), 2 сімф. паэмы, 3 сюіты, 2 рум. рапсодыі (1901), камернаінстр. музыка, хары і інш. Яго выканаўчае майстэрства вызначалася адухоўленасцю, высакародствам, класічнай строгасцю інтэрпрэтацый у спалучэнні з самабытнасцю трактовак. Выступаў у ансамблі з Б.Бартакам, Э.Ізаі, П.Касальсам, Ж.Цібо, І.Ойстрахам і інш. Сярод вучняў Х.Менухін. 3 1958 у Бухарэсце праводзіцца Міжнар. фестываль імя Э.
Літ:. Котляров Б.Я. Джордже Энеску. 2 нзд М., 1970; Цэрану К. Энескупредтеча // Страннцы нсторнн румынской музыкн Пер. с рум. М., 1979.
ЭНЗАбТЫЯ (ад грэч. еп у, на + zoon жывёла), пашырэнне інфекцыйнай хваробы жывёл на пэўнай невял. тэрыторыі. Праходзіць у выглядзе спарадычных выпадкаў ці эпізаотый і не мае тэндэнцыі да больш шырокага распаўсюджвання.
ЭНЗЕЛІ, горад на Пн Ірана. У 1925— 80 наз. Пехлеві. 56 тыс. ж. (1976). Буйны порт краіны на Каспійскім м., цэнтр лоўлі і перапрацоўкі рыбы. Прамсць: харчасмакавая (тытунёвая і інш ), дрэваапрацоўчая. Суднаверф. Цераз Э. ажыццяўляюцца асн. марскія перавозкі паміж Іранам і краінамі СНД.
ЭНЗІМАЛбГІЯ (ад грэч. еп у, унутры + zyme закваска + ...логія), навука аб фер
ментах', раздзел біяхіміі, які вывучае будову і механізмы каталітычнага дзеяння ферментаў. Звязана з хіміяй, фізіялогіяй, мікрабіялогіяй, генетыкай, фармакалогіяй і інш. Задачы Э.. ачыстка і выдзяленне энзімаў, вывучэнне іх спецыфічнасці, умоў і фактараў актывацыі і інгібіравання, працэсаў іх біясінтэзу, класіфікацыя і інш.
На развіццё Э. ў пач. 20 ст. паўплывала распрацоўка асноў ферментатыўнай кінетыкі, тэорыі ферментсубстратнага комплексу і матэм. мадэлі гэтага працэсу, абгрунтаванне гіпотэзы структурнай адпаведнасці ферменту малекуле субстрата (Э.Фішэр). У 1920я г. ўпершыню атрыманы ў крышт. выглядзе ўрэаза і пепсін, выяўлена іх бялковае паходжанне. Пазней стала вядома, што многія энзімы складаюцца з 2 кампанентаў — бялку і небялковай ч. (каэнзіму), адказнай за каталітычную актыўнасць ферментаў. У 1950—70я г. расшыфравана прасторавая структура многіх энзімаў, сінтэзавана рыбануклеаза, распрацавана новая наменклатура і класіфікацыя энзімаў, якая ўключае больш за 2 тыс. найменняў. Дасягненні Э. выкарыстоўваюцца ў медыцыне, харч., мікрабіял., гарбарнай і інш. галінах прамсці. Гл. таксама Ферменпіныя прэпараты, Ферменты. I. М. Семяненя.
энзімы, біялагічныя каталізатары бялковага паходжання; тое, што ферменты.
ЭНКАМ’ЁНДА (ісп. encomienda літар. — апека, заступніцтва), форма эксплуатацыі індзейскага насельніцтва ў ісп. калоніях Амерыкі ў 16—18 ст. Індзейцы, якія намінальна лічыліся вольнымі, перадаваліся ў «апеку» ісп. каланізатарамэнкамендэрас і павінны плаціць ім аброк (золатам, адзеннем, харчамі і інш.), працаваць на іх рудніках і ў маёнтках. Жорсткая эксплуатацыя стала прычынай іх хуткага (у ВестІндыі амаль поўнага) вымірання. Афіцыйна Э. скасавана каралеўскімі ўказамі 1718—91, аднак у большай ч. ісп. калоній захоўвалася да пач. 19 ст.
ЭНКАЎСТЫКА (грэч. enkaustike ад епкаіб выпальваю), тое, што васковы жывапіс.
&HKJ, Э а, у вавілонаасірыйскай рэлігіі і міфалогіі адно з трох вярх. божастваў (з Ану і Энлілем), бог падземных і наземных водаў, апякун мудрасці і вынаходак, захавальнік асноў цывілізацыі і божых сіл; стваральнік людзей, разам з інш. багамі — жывёл і збожжа.
ЭНКЛІТЫКА (ад грэч. enklitikos які нахіляецца назад), слова, якое ў фразе ці словазлучэнні пазбаўлена ўласнага націску і цесна прымыкае да папярэдняга слова, утвараючы з ім адзінае фанет. цэлае. Ў якасці Э. звычайна выступаюць часціцы: «Успбмнім жа сёння пад дзень навагодні шчаслівыя нашы гады». (Я.Колас). У залежнасці ад кантэксту Э. могуць стаць назоўнікі, дзеясловы, займеннікі, прыметнікі:
ЭНТАЗІС 131
Зямлй тая ўчарнелая, Пабітая капытамі, Касцймі ўся пасеяна, Крывёю ўся палітая. («Слова аб палку Ігаравым». Пер. Я.Купалы)
З’ява, процілеглая Э., наз. праклітыкай. А.А.Майсейчык.
ЭНЛІЛЬ, у вавілонаасірыйскай рэлігіі і міфалогіі адно з трох вярх. божастваў (з Ану і Энкі), персаніфікацыя прыродных сіл. Паводле міфаў, Э. аддзяліў неба ад зямлі, стварыў с.г. прылады, багоў жывёлагадоўлі і земляробства, далучыў да культуры людзей. Лічылася, што Э. як бажаство стыхій насылае на людзей стыхійныя бедствы.
ЭННАДЖАФ, другая назва горада Неджэф у Іраку.
ЭНбЗІС, э н о с і с (грэч. henosis саюз, аб’яднанне), рух у 19 — пач. 20 ст. грэч. насельніцтва Асманскай імперыі, што засталося паза межамі абвешчанай у 1830 незалежнай грэч. дзяржавы, за далучэнне да Грэцыі. Апіраўся на падтрымку Грэцыі, якая ваен. і дыпламат. шляхам (у т.л. праз удзел у Балканскіх войнах 1912—13 і 1й сусв. вайне) да 1918 ў асн. вырашыла задачу аб’яднання грэч. зямель у адзінай дзяржаве. У 1947 да Грэцыі далучаны захопленыя ў 1912 Італіяй авы Спарады Паўднёвыя. У наш час ідэй Э. прытрымліваецца частка грэч. абшчыны Кіпра.
Дж.Энеар. Раззлаваныя маскі. 1883.
^НСАР, Э н з а р (Ensor) Джэймс (1374.1860, г. Астэндэ, Бельгія — 19.11.1949), бельгійскі мастак. Вучыўся ў Антверпенскай AM (з 1877), з 1881 жыў у г. Астэндэ. У ранні перыяд творчасці пад уплывам фламандскага жывапісу 17 ст. і ГЖДАўрю пісаў быт сцэны («Хлопчык з лямпай», 1880; «Снеданне з вустрыцамі», 1882). Пазней
звярнуўся да сімволікафантаст., крыкліваяркіх па каларыце кампазіцый з выявамі масак, шкілетаў і да т. пад., у якіх вострая іронія і гратэск, сатыра на пошласць навакольнага свету спалучаюцца са злавеснай пародыяй на жыццё чалавецтва: «Раззлаваныя маскі» (1883), «Уезд Хрыста ў Брусель» (1888). Ствараў шматфігурныя афорты, напоўненыя напружаным драматызмам: «Сабор» (1886), «Смерць праследуе чалавечы статак» (1896).
ЭНСІНА [Encina, Enzina; сапр. д э Фермаселье (de Fermoselle)| Хуан дэль (12.7.1468 ці 1469, Энсіна, каля г. Саламанка, Іспанія — 1529 ці 1530), іспанскі паэт, драматург, кампазітар ісп. Адраджэння. Вучыўся ў брата Д. дэ Фермаселье. 3 1484 пеўчы хору кафедральнага сабора ў Саламанцы, з 1490 яго кіраўнік. 3 1492 прыдворны паэт герцага Альбы. У 1519 прыняў духоўны сан, займаў царк. пасады ў Рыме, Малазе, Леоне, пісаў царк. музыку. Паклаў пачатак свецкаму тру ў Іспаніі. Значная яго роля ў станаўленні ісп муз. тра. Сярод твораў: п’есыпрадстаўленні і музыка да іх, эклогі, сатыр. муз. інтэрмедыі, вакальныя ансамблі і інш. Асн. яго творы сабраны ў кн. «Спеўнік» (1496).
ЭНСТАТЬІТ (ад грэч. enstates праціўнік; зза яго тугаплаўкасці), пародаўтваральны мінерал групы піраксенаў, сілікат магнію, Mg2 [SijOoj. Mae аксіду магнію 40,4%, крэменязёму 59,6%. Пры замяшчэнні магнію жалезам больш за 13% Э. пераходзіць у бранзіт, гіперстэн і ферасіліт.
Крышталізуецца ў рамбічнай сінганіі. Утварае масіўныя зярністыя або пласціністыя агрэгаты, рэдка кароткапрызматычныя і таблітчастыя крышталі. Колер белы з шэрым, жаўтаватым, зеленаватым адценнямі да аліўкавазялёнага і карычневага. Цв. 5.5. Шчыльн. 3,2—3,5. Паходжанне магматычнае, радзей метамарфічнае. Э. (т.зв. віктарыт) і бранзіт —характэрныя мінералы каменных метэарытаў. Безжалезісты Э. выкарыстоўваецца як шматфункцыянальны дыэлектрык.
ЙНСХЕДЭ (Enschede), горад на ПдУ Нідэрландаў, прыстань на канале Твентэ_рэйн. 147 тыс. ж. (1993), з прыгарадамі 250 тыс. Прамсць: маш.буд., тэкст., дрэваапрацоўчая, гарбарнаабутковая.
ЭНТАДЫНІЯМбРФЫ (Entodiniomorpha). падклас (па інш. сістэмах, атр.) раснічных інфузорый. 34 роды, больш за 200 відаў. Жывуць у стрававальным тракце расліннаедных млекакормячых, пераважна капытных, радзей хобатных і прыматаў.
Даўж. 50—300 мкм. Цела ўкрыта моцным кутыкулярным панцырам, часта з шыпамі. Звычайна маюць і ўнутр. шкілет, які абмяжоўвае «эндаплазменны мяшок», што выконвае функцыю стрававання. Размнажаюцца дзяленнем і палавым шляхам (кан югацыя). Кормяцца клятчаткай, расл. часцінкамі, бактэрыямі, ёсць драпежнікі. Могуць пранікаць у кроў і разносіць хваробатворных мікробаў па
ўсім арганізме гаспадара. Э. перадаюцца інш. жывёлам кантактным шляхам (са слінай) і пры паяданні корму, забруджанага гноем.
ЭНТАДЭРМА (ад грэч. entos унутры + дэрма), 1) унутраны слой зародка шматклетачных жывёльных арганізмаў. Дае пачатак слізістай абалонцы кішэчніка і звязаным з ім залозам (напр., печані, падстраўнікавай залозе), у рыб — плавальнаму пузыру і ўнутр. шчэлепам, а ў вышэйшых пазваночных —лёгкім. Э. і яе вытворныя ў хордавых жывёл аказваюнь індуцыруючы ўплыў (гл. Індукцыя ў фізіялогіі)на развіццё хордамезадэрмы і некат. вытворных эктадэрмы (напр., рот, вонкавыя шчэлепы). Гл. таксама Зародкавыя лісткі. 2) Унутраны слой сценкі цела кішачнаполасйевых.
А. С.Леанцюк..
ЭНТАЗІС (ад грэч. entasis напружанне, узмацненне) у архітэктуры, плаўнае патаўшчэнне ствала калоны, лёгкая пухліна, максімум якой прыпадае на '/з яе вышыні. Як пластычны і дэкар. сродак для ўзмацнення маст. выразнасці пабудоў узнік у Стараж. Грэцыі і Стараж. Рыме. Э. стварае ўражанне напружанасці калоны і дае магчымасць пазбегнуць аптычнай ілюзіі ўвагнутасці яе ствала, надае пабудове зрокавую ўстойлівасць і маштабную выразнасць.
Энстатыт.
Да арт. Энталыніяморфы. Афрыясколекс каўдатус.
132 ЭНТАЙКІЯ
ЭНТАЙКІЯ (ад грэч. entos унутры + оікіа дом, сям’я), адна з форм суіснавання жывёл розных відаў, пры якой дробны арганізм (энтойк) жыве ў целе другога (гаспадара); разнавіднасць каменсалізму. Энтойкі знаходзяць для сябе прысÑ