Беларуская энцыклапедыя Т. 18
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 472с.
Мінск 2004
ˆыя ў бел. лры Э. належаць Ф.Скарыне (вершаванае 4радковае прысвячэнне да кн. «Іоў», 1517). Э. пісалі А.Рымша («На герб ясневельможного пана Остафея Воловмча, пана Внленского н прочнх», «На гербы ясневельможного пана, пана Теодора Скумнна, воеводы Новгородского. Епнкграмма»), Л.Мамоніч і інш., але большасць з іх ананімныя. Своеасаблівай Э. з’яўляецца панегірычны верш Я.К.Пашкевіча «Полска квнтнет лацнною», змешчаны перад тэкстам Статута ВКЛ 1529 у яго Слуцкім спісе (17 ст.):
Полска квнтнет лацнною, Лнтва квнтнет русчнзною, Без той в Полсце не пребудеш, Без сей в Лнтве блазном будзеш. Той лацнна езык дает, Та без Русн не вытрвает.
Ведзь же юж Русь, нж тва хвала По всем свете юж дойздрала. Веселн ж се ты, руснне, Тва слава ннкгды не згнне!
Лепшыя Э. маюць ярка выражаную павучальнаасветніцкую і выхаваўчую накіраванасць, прасякнуты грамадз. матывамі і патрыят. пафасам. У змесце і стылі Э. выявіліся некат. рысы барока.
В.А. Чамярыцкі.
эпікбтыль (ад эпі... + грэч. kotyle паглыбленне), надсемядольнае к а л е н а, участак сцябла праростка ці зародкавай пупышачкі расліны паміж семядольным вузлом і вузлом першага сапраўднага ліста (першае міжвузеллё). Пры недаразвіцці Э. развіваюцца праросткі з разеткай лісця, напр., у некат. відаў ружы, парэчак, многіх траў (трыпутніку, складанакветных, крыжакветных і інш.); у бурака Э. — верхняя ч. караняплода, што нясе лісце. Гл. таксама Гіпакотыль.
ЭПІКРЎЗА (ад грэч. epikrusis выхад), канцавая частка тактаметрычнага перыяду; што адкрываецца анакрузай. Анакрузу складаюць заключныя склады вершарада, пачынаючы з апошняга націскнога. У вершы з дакладна вытрыманым метрам Э. неаддзельная ад анакрузы: яны складаюць пачатак і канец вершарада. Напр.:
Блакіт галубіных палётаў. Сінёча настыглай вады. Адчынены ў восень варбты Засыпаны ў лета сляды.
(У.Някляеў. «Галубіная пошта»)
Тут кожны вершарад пачынаецца 1складовай анакрузай і заканчваецца Э.: у 1м і 3м — 2складовай, у 2м і 4м — 1складовай. Э. залежыць ад стапы, якая вызначае памер верша і можа быць нулявой (адсутнічаць), 1, 2, 3складовай. Э. ўплывае на рытмічны лад верша, разнастаіць яго інтанацыйнае гучанне. А.А.Майсейчык.
ЭПІКРЫЗ (ад грэч. epikrisis вызначэнне, рашэнне), заключэнне ўрача пра
стан хворага, дыягназ і прагноз захворвання; уключае лячэбнапрац. рэкамендацыі. Э. запісваецца ў гісторыю хваробы кожныя 10—14 сут (этапны Э.) пры знаходжанні хворага ў стацыянары, пры выпісцы (заключны Э.), пры пераводзе ў інш. лячэбную ўстанову (пераводны Э.). Захоўваецца ў мед. установе, мае значэнне юрыд. дакумента ў суд.мед. практыцы.
ЭПІКЎР (Epikuros; 341 да н.э., ваў Самас, Грэцыя — 270 да н.э.), старажытнагрэчаскі філосаф, заснавальнік эпікурэізму. У 306 да н.э. заснаваў у Афінах філас. школу, якая атрымала назву «Сад Э.». Аўтар каля 300 твораў, у т.л. «Аб прыродзе» ў 37 кнігах. Да нас дайшлі толькі 3 яго пісьмы, шэраг фрагментаў і выказванняў. У адрозненне ад папярэднікаў Э. бачыў у філасофіі не толькі тэарэт., сузіральнае, але і практычнае вучэнне, якое прасвятляе чалавека, збаўляе яго ад страху, хваляванняў і сцвярджае ціхамірнасць духу. На яго думку, гэта і ёсць зямное шчасце, таму што бессмяротнай душы і замагільнага жыцця не існуе. Лічыў, што для шчасця чалавеку дастаткова абмежаваць свае задавальненні тымі, якія адпавядаюць яго прыродзе і неабходныя для жыцця; вышэйшую дабрачыннасць бачыў у разважлівасці. Анталогія Э. грунтавалася на атамістычным вучэнні Дэмакрыта. Ён лічыў, што ўсе рэчы, у т.л. душа, складаюцца з атамаў, якія пры сваім руху здольныя адхіляцца ад прамой лініі. Магчымасць руху атамаў абгрунтоўваў наяўнасцю пустаты, Сусвет разглядаў як сукупнасць цел і пустаты; лічыў, што Сусвет складаецца з мноства светаў, якія ўзніклі самастойна, без якойн. знешняй сілы. У гнасеалогіі Э. прытрымліваўся сенсуалізму і зыходзіў з Taro, што ад кожнага з цел навакольнага свету зыходзяць копіі (вобразы), якія складаюцца з найтанчэйшых атамаў і пранікаюць у органы пачуццяў чалавека, ствараюць пачуццёвыя ўспрыманні. Прызнаваў існаванне багоў, але, на яго думку, яны знаходзяцца ў міжсусв. прасторы і не ўмешваюцца ў рэальнае жыццё чалавека. Вучэнне Э. атрымала далейшае развіццё ў працах Лукрэцыя, значна паўплывала на еўрап. філасофію новага часу (П.Гасендзі і інш ). На Беларусі ідэі Э. набылі пашырэнне ў эпоху Адраджэння (К.Бекеш, С.Р.Лован, К Лышчынскі і інш.).
Тв:. Рус. пер. — Пнсьма н фрагменты Эппкура // Матерналнсты Древней Грецнм: Собр. текстов Гераклнта, Демокрнта н Эпнкура. М.,1955.
Літ.: ШакнрЗаде А.С. Эпнкур. М.,1963; Лосев А.Ф. йстормя антнчной эстетмкм: Ранннй эллннвзм. М., 1979; Шахновмч М.М. Ученме Эпнкура об атрмбутах богов // Фнлософня релнгнн н релмгнозная фнлософня. СПб., 1995. Т.І.Адула.
ЭПІКУРЭІЗМ, кірунак у старажытнагрэчаскай і старажытнарымскай філасофіі канца 4 ст. да н.э. — сярэдзіны 4 ст. н.э., які грунтаваўся на вучэнні Эпікура. Эпікур і найб. вядомыя яго вучні ў Ста
ЭПІМАХШЫПІЛА 143
раж. Грэцыі (Метрадор з Лампсака, Эрмарх з Мітылены, Палістрат, Філадэм з Гадары і інш.) прытрымліваліся атамістычнай карціны свету, адмаўлялі правідэнцыялізм і бессмяротнасць душы. Нярэдка яны абсалютызавалі цягу чалавека да пачуццёвых асалод, лічылі, што крыніцай усіх даброт з’яўляюцца цялесныя ўцехі. У Стараж. Рыме многія ідэі Эпікура ўспрынялі Вергілій, Цыцэрон, Атык і інш., але яны адмаўлялі прынцып неўмяшання ў грамадскія справы. Самы знакаміты паслядоўнік Э. — Лукрэцый у сваёй паэме «Аб прыродзе рэчаў» абгрунтоўваў атамізм, выступаў за пазнанне прыроды і пераадоленне прымхаў. У Еўропе цікавасць да філасофіі Эпікура і яго вучняў абудзілася ў эпоху Адраджэння (Л.Вала, М.Мантэнь, Ф.Рабле і інш.) і ў новы час (П.Бейль, Ф.Бэкан, П.Гасендзі, П.Гольбах, Ж.Ламетры, Дж.Толанд, Б.Фантэнель і інш.).
На Беларусі як філас. плынь Э. атрымаў пашырэнне ў 16—17 ст. у працэсе фарміравання рэнесансавагуманіст. думкі. Аб дзейнасйі «эпікурыяў» сведчылі С.Будны ў «Катэхізісе», уніяцкі мітрапаліт І.Пацей, М.Чаховіц і інш. Паслядоўнікамі Эпікура на Беларусі былі К.Бекеш, С.Р.Лован, К.Лышчынскі і інш.
Літ:. Танхнлевнч О Эпнкур м эпякуреязм. М., 1926; Лосев А.Ф. йсторвя антмчной эстетвкн. Ранннй эллнннзм. М., 1979; йз ясторнн фмлософской я обшественнополвтвческой мыслм Белорусснн: йзбр. пронзв., XVI — нач. XIX в. Мн., 1962.
Т.І.Адула.
ЭПІЛЁПСІЯ (грэч. epilepsia ад epilambano хапаю, нападаю), хранічнае захворванне галаўнога мозга, якое характарызуецца сутаргавымі і бяссутаргавымі прыпадкамі, што паўтараюцца, з паступовым развіццём змен асобы (амаль да прыдуркаватасці). Узнікае ад астаткавых з’яў арган. пашкоджанняў галаўнога мозга, значная роля належыць спадчыннасці.
Асн. сімптом — эпілептычны прыпадак, які раптоўна ўзнікае і спыняецца. Адрозніваюць генералізаваныя сутаргавыя прыпадкі (пачынаюцца са страты прытомнасці, узнікаюць сутаргі са епыненнем дыхання, агульная бледнасць змяняецца сінюхай; магчыма міжвольнае мочаспусканне, пена з рота і інш.); малыя прыпадкі (кароткачасовая страта прытомнасці); а ч a говыя (факальныя) прыпадкі (кланічныя сутаргі ў канечнасцях, якія часам пераходзяць у генералізаваныя сутаргі, т.зв. маторныя джэксанаўскія прыпадкі); с э н сарныя джэксанаўскія п р ы п а д к і (паколванне, аняменне і інш. ў асобных частках цела); псіхаматорныя п р ы п а д к і (аўтаматызаваныя рухі ссання, жавання. глытання і інш., якія суправаджаюцца зацямненнем свяломасці і поўнай амнезіяй). У хворых на Э. запаволены псіхічныя працэсы, яны злапамятныя, схільныя да выбуховых эмацыянальных рэакцый, зрэдку развіваюцца кароткачасовыя псіхозы. Лячэнне: проціэпілептычная тэрапія.
Літ:. Марков Д.А., Гельман Т.М. Эпнлепсмн н нх леченне. Мн.,1954; Ш а н ь к о Г.Г. Эпнлепсня у детей: классафнкацня, днагностнка, леченне. Мн., 1997; Клмннчес
кая псмхнатрня: Пер. с англ. М., 1998; К а р лов В.А. Эпнлепсня. М.,1990.
У.А.Кульчыцкі, А.А.Зайцаў.
эпілбг (ад грэч. epilogos літар. — пасляслоўе), заключная частка маст. твора (эпічнага, ліраэпічнага або драм.), што ідзе пасля заканчэння дзеяння, развязкі сюжэта (часам бывае ў пачатку твора), у якой паведамляецца пра далейшы лёс герояў. Адрозніваецца ад пасляслоўя, якое не з’яўляецца працягам сюжэта. Э. уводзіцйа ў твор, каб пашырыць характарыстыку герояў, a нярэдка і ўзмацніць ідэйныя акцэнты твора, паглыбіць разуменне яго канфлікту. Э. дае магчымасць перадаць перспектывы дзеяння, рух характараў у часе і такім чынам выяўляе эпічнасць аўтарскай задумы. У ант. і рэнесансавай драме Э. меў характар маналога, звернутага да гледачоў, у якім растлумачвалася задума ці гал. ідэя твора. Э. ёсць у творах Я.Коласа («Дрыгва»), К.Чорнага («Бацькаўшчына», «Трэняе пакаленне»), А.Куляшова («Сцяг брыгады», «Далёка да акіяна»), М.Танка («Янук Сяліба») і ІНШ. М.А.Лазарук.
ЭПІЛЙЦЫЯ (ад франц. ёрііег вьшаляць валасы), штучнае выдаленне валасоў з лячэбнай або касметычнай мэтай. Найб. эфект дае электраэпіляцыя (пры лячэнні валасатасці), у выніку якой разбураюцца валасяныя цыбуліны.
ЭПІМАРФбЗ (ад эпі... + грэч. morphosis змена формы, развіццё), 1) прамое паслязародкавае развіццё жывёл, лічынкі якіх не маюць правізарных органаў і мала адрозніваюцца ад дарослага арганізма. Проціпастаўляецца непрамому паслязародкаваму развіццю — метамарфозу. 2) Адзін са спосабаў рэгенерацыі ў жывёл, пры якім ч. арганізма ці органа, якая засталася пасля пашкоджання, без значнай перабудовы ўзнаўляецца да цэлага. Назіраецца ў многіх беспазваночных, рыб, земнаводных, паўзуноў. 3) Пераход ад біял. эвалюцыі да сац. эвалюцыі. Тэрмін увёў [.І.Шмальгаўзен (1939). Назіраўся ў чалавека пры развіцці галаўнога мозга і другаснай сігнальнай сістэмы.
ЭПІМАХШЫПІЛА Браніслаў Ігнатавіч (4.9.1859, б. фальварак Будзькаўшчына. Полацкі рн Віцебскай вобл. — 6.6.1934), дзеяч бел. культуры, выдавец, фалькларыст, мовазнавец, літаратуразнавец. Правадз. чл. Інбелкульта (1924). Канд. гіст.філал. н. (1887). Скончыў Рыжскую Аляксандраўскую гімназію (1880), Пецярбургскі унт (1885). Працаваў у бібліятэцы унта (1891—1925), адначасова выкладаў грэч. і лац. мовы ў вышэйшых і сярэдніх навуч. установах Пенярбурга. 3 1925 рэдактар, у 1927— 29 старшын