Беларуская энцыклапедыя Т. 18
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 472с.
Мінск 2004
Адрозніваюць гетэраэп і т а к с і ю, калі рэчывы падложкі і нарастаючага крышталя розныя, і г о маэпітаксію (аўтаэпітаксію), калі яны аднолькавыя.
Э. вызначаецца ўмовамі структурнагеам. адпаведнасці (спалучэння) крышт. рашотак нарастаючага крышталя і падложкі. Лягчэй спалучаюцца рэчывы, якія крышталізуюцца ў блізкіх структурных тыпах з рознасцю параметраў іх крышт. рашотак, меншай за 10%. Пры большых разыходжаннях параметраў крышт. рашотак спалучаюцца найб. шчыльнаўпакаваныя крышт. плоскасці і напрамкі. Пры гэтым частка плоскасцей адной з рашотак не мае прадаўжэння ў другой (утвараюцца дыслакацыі неадпаведнасці). Змена параметра рашоткі (дабаўленнем дамешкавых атамаў) дае магчымасць кіраваць колькасцю дыслакацый у эпітаксіяльна нарастаючым слоі. Працэс Э. звычайна пачынаецца з узнікнення на падложцы асобных крышталітаў, якія зрастаюцца і ўтвараюць суцэльную крышт. плёнку.
Э. выкарыстоўваецца ў вытвсці прылад мікраэлектронікі (транзістары, інтэгральныя схемы), оптаэлектронікі (паўправадніковыя гетэраструктуры, інжэкцыйныя лазеры), выліч. тэхнікі (элементы памяці з цыліндрычнымі магн. даменамі).
Літ:. П апков В С., Цыбульннков М.Б. Эпмтаксйальные кремнневые слой на днэлектрнческйх подложках м прйборы на пх основе. М., 1979; Гетероструктуры с квантовымй точкамн: полученме, свойства, лазеры // Фмзнка н технмка полупроводннков. 1998. Т. 32 № 4. М.А.Паклонскі.
ЭПІТАЛАМА (ад грэч. epithalamios вясельны) у м у з ы ц ы, у Стараж. Грэцыі песня, якая выконвалася на шлюбных урачыстасцях хорам дзяўчат і юнакоў (разам ці асобна) перад пакоямі маладых. Развілася з нар.абрадавых песень з прыпевам; атрымала літ. афармленне ў ант. паэзіі 8—6 ст. да н.э. Адна з яе форм — гіменей. Музыка стараж.грэч. Э. не захавалася. Э. як своеасаблівыя гімны каханню арыі хвалебнага зместу, стваралі кампазітары 19—20 ст. (Ф.Ліст, А.Рубінштэйн і інш.).
ЭПІТАФІЯ (ад грэч. epitaphios надмагільны), надмагільны надпіс жалобнага характару, часта вершаваны; любы невял. верш, напісаны ў форме надмагільнага надпісу. Была пашырана ў часы антычнасці, Адраджэння. Сустракаецца ў Сімяона Полацкага. У рус. паэтаў 18—19 ст. (І.Дзмітрыева. К.Бацюшкава, П.Вяземскага, Ф.Глінкі) гэта лірычны верш, дзе выяўляюцца жалобныя пачуцці, выкліканыя смерцю вядомага чалавека або многіх людзей, якія загінулі ў барацьбе з ворагам. Такога ж характару вершэпітафія Я.Купалы «Зваяваным»;
Свежыя наспы мураўка яшчэ не пакрыла, Жвір толькі свеціцца, змыты сцюдзеным дажджом...
Спіце! Мы вашых навек не забудзем магілаў;
Збуджаны вамі; мы ўскрэслі, мы больш не заснём!
У сучаснай бел. паэзіі сустракаюцца Э. выразна лірычныя — «Эпітафія» («Не завіце безыменнымі...») М Танка; жартоўнага характару — «Эпітафія на помнік паклёпніка» М Скрыпкі; сатырычныя —«Эпітафія» К.Крапівы, напісаная з выпадку знішчэння мінскімі падпольшчыкамі і партызанамі ген. камісара Беларусі гаўляйтэра Кубэ, асобныя эпітафіі М.Танка, В Віткі і інш.
Т. I. Шамякіна.
ЭПГГ^ЛІЙ (ад эпі... + грэч. thele сасок), эпітэліяльная тканка ў шматклетачных жывёл, якая знаходзіцца на паверхні цела і высцілае ўсе яго поласці ў выглядзе пласта цесна размешчаных клетак, таксама складае асн. функцыян. кампанент большасці залоз. Адрозніваюць Э. покрыўны (адна ці шматслойны, пераходны) і сакраторны (залозісты).
Структура клетак (кубічная, плоская, цыліндрычная) адпавядае функцыян. спецыялізацыі. Для клетак ўсмоктвальнага Э. характэрна сістэма мікравырастаў (мікраварсінак), для мігальнага — наяўнасць раснічак, для ахоўнага (скурнага) — здольнасць ператварацца ў рагавыя лускавінкі, для залозістага — развіццё Гольджы комплексу і зярністай эндаплазматычнай сеткі. Э. выконвае функцыі: адмежавання, ахоўную, абмену рэчываў (усмоктванне, выдзяленне), сакраторную. Для Э. характэрна высокая здольнасць да рэгенерацыі. Ураслін Э. — слой танкасценнай выдзяляльнай парэнхімы, якая высцілае знутры смаляныя хады хвойных, эфіраалейных утварэнняў парасонавых і інш.
ЭПІТЭТ (ад грэч. epitheton літар. — прыкладзенае), адзін з відаў тропа, пабудаваны на маст. азначэнні найб. істотных прыкмет якоган. прадмета ці з явы. Узнік у фальклоры ў выніку абагульнення і ідэалізацыі прыкмет, сталых для пэўнага кола прадметаў і з’яў. У фалькл. творах маст. азначэнні набылі ўстойлівы, традыц. характар і наз. пастаяннымі Э.: «месяц ясны, вецер вольны». Яны выкарыстоўваюцца ў сучаснай паэзіі («Гэй, павейце, разгуляйцеся, // Ветры вольны, лёгкакрылыя...» — Я.Купала. «Гарыслава»), У маст. лры Э. індывідуалізаваныя, адметныя, узбагачаюцца псіхал.ацэначнымі асацыяцыямі, нясуць адзнаку творчай манеры аўтара, пэўнага літ. кірунку, творчага метаду. Э. — адзін з найб. пашыраных тропаў у сучаснай паэзіі і прозе.
У ролі Э. выргупаюць прыметнікі («Дзень добры, зорныя браты, // Паклон табе, мая дзяржава!» — А.Астрэйка. «Зорныя браты»), дзеепрыметнікі («Ходзіць май па свеце, // Сонцамі ірдзіцца, // Закаваных, спячых // Кліча ўстаць, збудзіцца» — Я.Купала. «Май»), назоўнікі («Марозмастак рукой старэчай // На шыбах піша свой узор» — Я.Колас. «Рыбакова хата»), прыслоўі («Гэй, узвейце сваім крыллем, // Арляняты, буйна, бурна> — Я.Купала. «Арлянятам»), іншы раз — займеннікі, якія выражаюць найвыш. ступень якасці («А вочы шэры, невялічкі... To смех, то хітрасйь з іх бліскае, // To дабрата, але якая!» — Я.Колас. «Новая зямля»). Э. можа быць гал. членам сказа, напр., выказнік («Славен, грозен і ты, і твой хорамастрог» — Я.Купала. «Курган»). Сустракаюцца разгорнутыя Э., якія ўяўляюць сабой спалучэнне слоў
(«Беларусь, мая шыпшына, // Зялёны ліст, чырвоны цвет» — У.Дубоўка. «0 Беларусь, мая шыпшына»). Вылучаюцца Э. метафарычныя («I снуе на плоце белы снежны кужаль // 3 доўгай снежнай песняй за сляпым акном» — М.Танк. «Песня кулікоў»), іранічныя («А дзе на іх шукаць управы, // Бо суд «праўдзівы», суд «ласкавы» // Паноў за здзекі не карае?» — Я.Колас. «Новая зямля»),^гіпербалічныя («Гэй, ты князь! Гэй, праслаўны на цэлы белсвет» — Я.Купала. «Курган»).
А.А.Майсейчык.
ЭПІФАРА (грэч. epiphora дабаўленне, паўтарэнне), паўтарэнне аднолькавых гукаў, слоў ці выразаў у канцы вершаваных радкоў або строф; адна са стылістычных фігур Бывае радковая, калі праходзіць праз асобныя радкі ў межах адной страфы, прадвызначаючы агульную кампазіцыю твора і яго рыфму (гл. Таўталагічная рыфма), строфная, калі словы ці выразы дакладна паўтараюцца ў канцы розных строф. Адзін з відаў гукавой Э. — рыфма.
Ціхі і сіні блішча над хатай Неба прастор.
Ціха гойдае ліпа над хатай Лісцяў узор.
(М.Багдановіч. «...Ціхі і сіні блішча над хатай»)
Стылістычная фігура, процілеглая Э., — анафара. В.П.Рагойша
ЭПІФАУНА (ад эпі... + фауна), водныя беспазваночныя жывёлы, прымацаваныя да дна або маларухомыя. Жьівуць на паверхні грунту, сярод камянёў, у расколінах скал і інш. Да Э. адносяць жывёл, якія ўтвараюць абрастанні, свабодна ляжаць на дне (некат. малюскі), павольна поўзаюць па дне (многія малюскі, ігласкурыя, некат. ракападобныя, паліхеты, актыніі і інш ). Частка бентасу.
ЭПІФІЗ (ад грэч. epiphysis нарасць, шышка), шышкападобная залоз a , пінеальная з а л о з а,
1) эндакрынны орган пазваночных жывёл і чалавека, размешчаны на падножжы прамежкавага мозга, на верхняй паверхні чатырохбугровага цела. Mae канічную форму, залозістую будову (у млекакормячых і чалавека), маса ў чалавека 100—200 мг.
Эвалюц. паходжанне Э. звязана з цемянным органам (вокам) кругларотых, некат. вышэйшых рыб і паўзуноў. У вышэйшых пазваночных страчвае фотарэцэпторную функцыю і захоўвае гарманальнук). Складаецца з вял. колькасці клетак 2 тыпаў — пінеалацытаў і інтэрстыцыяльных. Э. успрымае вонкавыя раздражненні праз сімпатычныя нерв. валокны (з удзелам адрэналіну і норадрэналіну), зменьвае пры гэтым сінтэз і выдзяленне мелатаніну, сератаніну і інш., што абумоўлівае дзённы і (або) сезонны рытм дзейнасці інш. эндакрынных залоз. У дзяцей з пухлінамі, якія разбураюць Э., часта развіваецца заўчаснае палавое выспяванне.
2) Э. — сустаўны канец трубчастай косці. А.С.Леанцюк.
146 ЭПІФІТОЦЫЯ
ЭПІФІТбЦЫЯ (ад эпі... + ...фіт), масавае пашырэнне інфекц. хвароб раслін на пэўнай тэрыторыі. На Беларусі ў выглядзе Э. найб. часта праяўляюцца ржа збожжавых (гл. Іржа раслін), фітафтароз бульбы, мучністая раса, цэркаспароз цукр. буракоў.
ЭПІФІТЫ (ад эпі... + ...фіт), расліны, якія жывуць на інш. раслінах. У адрозненне ад паразітаў Э. выкарыстоўваюць раслінгаспадароў толькі як месцы прымацавання, а пажыўныя рэчывы атрымліваюць з навакольнага асяроддзя. Трапляюцца сярод усіх груп раслін. На Беларусі ёсць сярод водарасцей, лішайнікаў, мохападобных.
ЭПІХЛОРГІДРЫН, арганічнае рэчыва, насычаны вуглевадарод, СН2(О)СНСН2С1.
Бясколерная вадкасць з рэзкім пахам; tₙᵢ 57 °^’ kin 116,1 °C. Добра раствараецца ў арган. растваральніках, з вадой утварае азеатропную сумесь. Атрымліваюць дэгідрахлараваннем дыхлоргідрынаў гліцэрыны, эпаксідаваннем алілхларыду. Выкарыстоўваюць у вытвсці сінт. гліцэрыны, эпаксідных смол, эпіхлоргідрынавых каўчукоў; растваральнік эфіраў цэлюлозы. Раздражняе слізістыя абалонкі дыхальных шляхоў, выклікае дэрматыты, пашкоджвае печань і ныркі. ГДК у паветры працоўнай зоны вытв. памяшканняў 1 мг/м³, у вадзе сан.быт. прызначэння 0,01 мг/л.
ЭПІХЛОРГІДРЫНАВЫЯ КАЎЧУКІ, сінтэтычныя каўчукі, гома і супалімеры эпіхлоргідрыну.
Шчыльнасць 1,26—1,36 г/см³. Раствараюцца ў араматычных вуглевадародах, складаных эфірах, кетонах. Сінтэзуюць полімерызацыяй у растворы ці ў масе. Вулканізуюць поліфункцыянальнымі амінамі і тыязлучэннямі. Гумы масла, бенза, нафта, цепла і азонаўстойлівыя. Э.к. выкарыстоўваюць у вытвсці маслаўстойлівых дэталей (напр., аўтамаб. пракладак, шлангаў) і інш.
ЭПІЦЫКЛОІДА (ад эпі... + цыююідаў плоская крывая, якая апісваецца пунктам акружнасці, што звонку датыкаецца да нерухомай акружнасці і коціцца па ёй без слізгання. Гл. таксама Гіпацыклоіда і эпіцыюіоіда.
ЭПІЦЭНТР (ад эпі... + цэнтр) землетрасення, праекцыя ачага землетрасення (гіпацэнтра) на зямную паверхÐ