Беларуская энцыклапедыя Т. 8
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 576с.
Мінск 1999
КІРКАЗбн (Aristolochia), род кветкавых раслін сям. кірказонавых. Каля 350 (паводле інш. даных да 500) відаў. Пашыраны ў тропіках і субтропіках, некалькі відаў ва ўмераным поясе. На Беларусі 1 дзікарослы К. павойнікавы, або какорнік (A. clematitis) і інтрадукаваныя. Найб. вядомыя К. буйналісты (А. macrophylla) і маньчжурскі (А. manshuriensis).
Шматгадовыя травы і дравяністыя ліяны. Лісце чаргаванае, сэрцападобнае (да 30 см у дыяметры). Кветкі ў пазухах лісця, няправільныя (да 27 см у дыяметры), са складаным прыстасаваннем да перакрыжаванага апылення насякомымі. Плод — каробачка. У лісці і насенні ёсць ядавіты алкалоід арысталахін. Лек. і дэкар. расліны. І.М. Гарановіч.
Кірказов ламаносападобны.
КІРКАЎ Васіл (15.5.1870, г. Карлава, Балгарыя — 28.11.1931), балгарскі акцёр, прадстаўнік рамантызму. У 1892— 1926 у тры «Сляза і смех» у Сафіі (з 1904 Нар. тр). Адзін з першых праф. акцёраў Балгарыі. Выконваў пераважна ролі рамант. герояў: Гамлет («Гамлет»
280 КІРКОР
У. Шэкспіра), Фердынанд («Каварства і любоў» І.Ф.Шылера), Няхлюдаў («Уваскрэсенне» паводле Л. Талстога); а таксама ролі ў нац. спектаклях: Хрыстафораў («Ля падножжа Віташы» П. Яварава), Іванка («Іванка» В. Друмева), Барыслаў («Барыслаў» I. Вазава).
кіркЬр Адам Ганоры Карлавіч (21.1.1818, в. Слівіна Манастыршчын
АГ.К. Кіркор. У.М. Кірмановіч.
скага рна Смаленскай вобл., Расія — 23.11.1886), бел. і польскі гісторык, археолаг, этнограф, выдавец, грамадскі дзеяч. 3 роду Кіркораў. Чл.кар. Імператарскага археал. тва (1856), чл. Рус. геагр. тва (185'7), Акадэміі ведаў у Кракаве (1873). Вучыўся ў Магілёўскай (да 1834) і Віленскай (да 1838) гімназіях. Выдаваў у Вільні лгг.навук. альмаяахі «Радзгаст» (1843), «Разумовыя дзённікі» (т. 1—3, 1845—46), «Віленскі альманах» (1859, 1862), час. «Тека Wilenska» («Віленскі зборнік», т. 1—6, 1857—58). 3 1849 чл. Віленскага статыстычнага кта, рэдактар «Памятнай кніжкі Віленскай губерні» (1850—54). 3 1855 чл. Віленскай археал. камісіі, хавальнік Віленскага музея старажытнасцей, якому ахвяраваў сваю археал.этнагр. калекцыю. У 1850—60я г. кіраўнік віленскага гуртка бел., польск. і літ, літаратараў і дзеячаў культуры. У 1859—65 рэдактар газ. «Вйленскйй вестнйк». 3 1859 уладальнік друкарні ў Вільні, дзе выдаваліся танныя кнігі на польск., літ. і рус. мовах (планаваліся і на бел.). У 1868— 71 адзін з выдаўцоў газ. «Новое время» (Пецярбург). 3 1872 у Кракаве, чытаў лекцыі па гісторыі слав. літаратур, у тл. і беларускай. Археал., краязнаўчыя, этнагр. даследаванні праводзіў у Віленскай і Мінскай іуб. (Ашмянскі, Барысаўскі, Вілейскі, Віленскі, Лідскі, Мінскі, Навагрудскі, Свяндянскі пав.), дзе даследаваў каля 1000 курганоў, запісваў узоры вуснапаэт. творчасці (песні, прыказкі, прымаўкі, паданні), абрады, звычаі, гульні, танцы, нар. святы. У працах «Рэшткі язычніцкіх звычаяў на Беларусі» (1839), «Аб этнаграфічнай мяжы літоўскай і славянскай народнасцей у Літве» (1857), «Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню» (1857—59), «Літоўскае Палессе» і «Беларускае Палессе» («Жывапісная Расія», т. 3, ч. 1—2, 1882) адзначаў багацце, самабытнасць
духоўнай і матэрыяльнай культуры бел. народа, падкрэсліваў гіст. і этнагр. своеасаблівасць беларусаў, іх мовы, пісьмовых традыцый, даў этнічную і сац.быт. характарыстыку тыпаў беларуса. Аўтар «Нарысаў сучаснай рускай літаратуры» (1873), кн. «Пра лггаратуру братніх славянскіх народаў» (1874), дзе выказаў ідэю аб бел. культуры як цэласнай шматвяковай гіст. з’яве ў адзінстве пісьмовых і вуснапаэт. традыцый. Аўтар мемуараў «Літоўскія абразкі» (1874), «3 віленскіх успамінаў» (1884), «Успаміны з 1860—1863 гг.» (1884—85).
Літ:. Янчук Н. АК. Кнркор. М., 1888; Зямкевіч Р. Адам Ганоры Кіркор. Вільня, 1911. Дз.У. Караў. МРКбРЫ, ішіяхецкі род уласнага rep63 «Кіркор» у ВКЛ. Першы вядомы прадстаўнік роду каралеўскі баярын Ян упамінаецца ў 1549. Найб. вядомыя прадстаўнікі роду: Тадэвуш I г н а ц ы, паліт. дзеяч Рэчы Паспалітай, з 1763 ротмістр мсціслаўскі, у 1768—71 змагаўся на баку Барскай канфедэрацыі; Антоні Інацэнты (7.1.1756— 1847), вайск. дзеяч Рэчы Паспалітай, палкоўнік войска ВКЛ, удзельнік паўстання 1794, у 1796—97 у Італіі ваяваў на баку Напалеона, у 1812 шэф батальёна ў штабе Часовага ўрада ВКЛ; Адам Ганоры Карлавіч, гл. Кірк.ор А.Г.К.; Міхал (17.10.1871 — 25.1.1907), лекар, за антыўрадавую дзейнасць сасланы ў Перм, пасля 1899 працаваў у санаторыі ў г. Закапанэ (Польшча); Станіслаў (17.5.1898— 18.1.1983), эканаміст, гісторык, з 1939 у фін. установах ўрада Полыпчы ў Парыжы і Лондане; вывучаў гісторыю Польшчы, Літвы і Беларусі напалеонаўскай эпохі, гісторыю роду К. В. С. Пазднякоў. КІРКбЎСКІ Валерый Васілевіч (н. 14.1.1949, в. Новая Маладзечанскага рна Мінскай вобл.), бел. вучоны ў галіне хірургіі і рэаніматалогіі. Др мед. н. (1996), праф. (1998). Скончыў Мінскі мед. інт (1977), з 1985 працуе ў ім. Навук. працы ла барацьбе з хірург. інфекцыямі, эндагеннымі інтаксікацыямі, праблемах выкарыстання апаратуры і метадах карэкцыі гамеастазу, транспланталогіі.
Te.: Biospecific antiproteinase haemosorbent «Ovosotb» in complex therapy of acute
Кірмаші у Слокіме.
Пач. 20 ст.
destructive pancreatitis (y сааўг.) // Biomaterials. 1994. Vol. 15, № 5; Детокснкаднонная терапйя прн пернтоннте. Мн., 1997.
КІРКЎК, горад на ПнУ Ірака. Адм. ц. мухафазы Таамім. Больш за 600 тыс. ж (1996, з прыгарадамі). Чыг. станцыя, вузел аўтадарог. Аэрапорт. Цэнтр раёна здабычы нафты. Ад К. ідуць нафтаправоды ў парты Баніяс (Сірыя) і Трыпалі (Ліван). Нафтаперапр. зд. Вытвсць серы. Гарбарнаабутковая і тэкст. прамсць.
КІРМАНОВІЧ Уладзімір Мікаласвіч (н. 5.11.1919, г. Кобрын Брэсцкай вобл.), Герой Сав. Саюза (1945). Скончыў курсы мал. лейтэнантаў (1942), Ваен. акадэмію імя Фрунзе (1955) У Вял. Айч. вайну з мая 1942 на Бранскім, Цэіпр., 3м і 4м Укр., 1м і 2м Прыбалг. франтах. Камандзір знішчальнай процітанк. батарэі капітан К. вызначыўся 22.8.1944 у баі ў раёне пас. Букайіпы (Латвія). Да 1975 у Сав. Арміі, потым у нар. гаспадарцы.
КІРМАШ, перыядычныя таргі, рынкі тавараў, якія арганізуюцца ў пэўным месцы і ў пэўны час; сезонны продаж тавараў. Паводае складу ўдзельнікаў бываюць мясцовыя, рэгіянальныя, нац., міжнар. і сусветныя; падзяляюцца на універсальныя, шматгаліновыя, спецыялізаваныя (асабліва тэхнічныя). Узніклі пры першабытнаабшчынным ладзе, калі суседнія плямёны сыходзіліся, каб абмяняцца прадуктамі працы. Пашырыліся з развіццём эканам. сувязей паміж гарадамі і краінамі. Прымяркоўваліся да рэліг. свят ці пэўных пораў года, ад якіх часта паходзілі іх назвы (веснавы, асенні і да т.п.). На Беларусі псршы К. афіцыйна дазволены ў 1498 у Полацку. Акрамя мясцовага, ён абслугоўваў транзітны гандаль Смаленска з Прыбалтыкай. Замежным купцам дазвалялася гандляваць у бел. гарадах толькі на К., таму яны ператвараліся ў вял. цэнтры міжнар. гандлю. У 15 ст. К. ўзніклі ў Мінску, Оршы, у 16 ст. — у Гродне. У 18 ст. вызначыўся Зэльвенскі К., які абслугоўваў гандд. абарот Гродзенскай іуб. і суседніх з ёю ўкр., польскіх, літ. і латв. зямель. На пач. 20 ст. на Беларусі дзейнічала 125 К. з абаротам 1508 тыс. руб. Гандлявалі пераважна лёнам, фуграм, воскам, збожжам,
кірпічніш 281
мясам, жывёлай, а таксама таварамі, цгго прывозілі замежныя гандляры. У Расіі ў пач. 20 ст. было 18,5 тыс. К., найб. з іх Ніжагародскі, Ірбіцкі і інш. 3 развіццём рыначных адносін К. з цэнтраў прывозу буйных партый наяўнага тавару ператварыліся ў К. ўзораў, К,выстаўкі, на якіх зкспанентам дазваляецца паказваць узоры сваёй прадукцыі і заключаць гандл. здзелку ў нац. і міжнар. маштабах. Найбольшыя сучасныя міжнар. К. збіраюцца ў Мілане, Пары
Да арт. Кірмаш. На Лейпцыгскім кірмашы.
жы, Ліёне, Гановеры, Лейпцыгу, Познані, Таронта, Дамаску і інш.
КІРМАШбВЫ ТЭАТР, умоўная назва комплексу тэатральных і паратэатральных дзействаў у час святочных кірмашоў. Вядомы ў многіх народаў свету, на Беларусі — з 16 ст. Спачатку паказы К.т. ўключалі выступленні скамарохаў, дэманстрацыі дрэсіраваных мядзведзяў. У 19 ст. папулярнасць набылі фрайбалаганы на вольным паветры, дзе выступалі вандроўныя артысты (у сярэдзіне 19 ст. ў Кобрыне на кірмашы выступалі канатныя танцоры і штукары пад кіраўнііггвам бел. фокусніка Даўтялы). У
пач. 20 ст. ў зах. раёнах Беларусі вандроўны заапарк з Польшчы дэманстраваў дрэсіраваных звяроў, выступалі мясц. і прыезджыя цыркавыя трупы; у Докшыцах адной з форм К.т. сталі прадстаўленні батлейкі Б. Патупчыка. На кантрактавых кірмашах 19 ст. выступалі хары нар. песні і інстр. ансамблі, наладжваліся танц. балі, маскарады, феерверкі. 3 1803 у Мінску штогод на святочных кірмашах іграў гар. аркестр; у Шклове ў маёнтку графа С.Г.
Зорыча ў час летніх кірмашоў ладзілі водныя відовішчы з расквечанымі караблямі (імітавалі «марскія бітвы», напады на судны «піратаў»). Да кірмашоў прымяркоўвалі і тзатр. спектаклі (ставіў спектаклі Мінскі гар. тр; у Мазыры ў 1840 у час спасаўскага кірмашу выступалі драм. артысты з Мінска, музыканты, катрыншчыкі, вальтыжоры, канцэрцісты). Кірмашовыя паказы вандроўных траў адбываліся ў Нясвіжы, Кобрыне, Оршы. У Зэльве ў спецыяльна пабудаваным тры балаганнага тыпу часта выступаў тр з Вільні, вандроўныя артысты з Расіі, інш. краін, паказвалі цыркавыя праграмы, імпрэзы з танцаў і
індыйскіх гульняў (у 1860 франц. антрэпрэнёр Л Персуар даў тут 12 цыркавых прадстаўленняў). У канмы 19 — пач. 20 ст. на Віцебшчыне, Магілёўшчыне і Міншчыне ка кірмашах праводзілі неафіц. конкурсы вясковых хароў, фальюгінстр. ансамбляў, выканаўцаў прыпевак. У Полацкім пав. выступалі тэатралізаваныя муз. ансамблі. Пашыраны былі і кірмашовыя чэмпіянаты вясковых асілкаў, барцоў, тэатралізаваная барацьба з пераапранутым у мядзведзя (Пінск), ладзіліся нар. гульні, забавы, карагоды, каруселі, гушканне на арэлях. Спецыфіка паратэатр. дзействаў бел. кірмашоў канца 19 ст —тэатралізаваныя гандл. атракцыёны (палеская, браслаўская і перабродская рыбалкі, тураўская рыбная латарэя, івацэвіцкая гандл. рулетка і інш.), якія ўзніклі як форма прапаганды тавару сродкамі гульні. Паказы К.т. давалі шырокія магчымасці для праяў фантазіі, майстэрства, імправізацыйнай творчасці ўдзельнікаў. На сучасным этапе адбываецца адраджэнне К.т. Беларусі. На святочных кірмашах побач з традыц. формамі К.т. суіснуюць сучасныя тэатр. і паратэатр. дзействы — выступленні аматарскіх тзатр. калектываў, траў малых форм, конкурсы гумарыстаў, выканаўцаў прыпевак, канцэріы прафес. артыстаў, сюжэтнагульнявыя праграмы, танц. балі і інш. П.А. Гуд.