Беларуская энцыклапедыя Т. 8
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 576с.
Мінск 1999
А.П. Грыцкевіч, Л.У. Калядзінскі.
КАПЫЛЬСКАЕ КНЯСТВА, феадальнае ўдзельнае княства ВКЛ з цэнтрам у г. Капыль. Утворана ў 1395. У канцы 14— 1й пал. 15 ст. княства наз. таксама КапыльскаСлуцкім ці СлуцкаКапыльскім, з 2й пал. 15 ст. — Слуцкім, бо ў сярэдзіне 15 ст. Алелькавічы перанеслі сваю сталіцу ў г. Слуцк. У 1494 тэр. княства ўключала г. Капыль з яго дварамі (цэнтрамі маёнткаў) і дварцамі (цэнтрамі невял. маёнткаў) — Байлаўцы (Баелаўцы), Сыраватчычы, Старыца, Скеп’ева, Старое Сяло; пазней згадваецца мяст. Цімкавічы. Такі адм. ўклад захоўваўся да 1791, і К. к. было адной з
адм.тэр. адзінак Слуцкага княства са сваім намеснікам, або губернатарам. У 1791 сейм Рэчы Паспалітай скасаваў К. к. (разам са Слуцкім) і ўгварыў на іх тэр. Случарэцкі пав., але памешчыцкая адміністрацыя К. к. ў княжацкай адміністрацыі Радзівілаў, а потым Вітгенштэйна захоўвалася яшчэ ў 1й пал. 19 ст. А.П.Грыйкевіч.
КАПЫЛЬСКАЕ ТКАЦТВА, традыцыйнае нар. ткацтва на тэр. Капыльскага рна Мінскай вобл. Вядома з 16 ст. У 17 ст. працавалі ткацкія майстэрні. 3 1850х г. да 1914 у в. Агароднікі ў майстэрні, пабудаванай кн. Радзівілам па вытворчасці абрусаў, ткалі на шырокіх кроснах. Выконвалася ў тэхніках закладнога (найб. пашыранае да 20 ст.; выкарыстоўвалі габеленавую тэхніку, у некат. узорах у нітках асновы пакідалі шчыліны; характэрны спалучэнні чырвонага і чорнага колераў), шматнітовага і пераборнага (пашырана ў 20 ст.) ткацтва. У шматнітовай тэхніцы (да 12 нітоў) ткалі бальш за 200 узораў — «простых» і «павучковых». Асаблівую разнавіднасць шматнітовай тэхнікі складаюць тканіны з факгурай «у бублікі» («касматыя») з выцягнутай угочнай неразразной ніткай; найб. уласцівы спалучэнні белага і шэрага колераў. Пераборнае ткацтва мае 2 разнавіднасці. Традыц. арнаменты — геаметрычны, зааморфны, раслінны; харакгэрны спалучэнні белага з блакітным або рознымі адценнямі сіняга калеру. Захавалася да нашага часу ў работах некат. мясц. ткачых, сярод якіх і надомніцы Слуцкай фкі маст. вырабаў.
КАПЫЛЬСКАКЛЁЦКІ СТРОЙ, тра дыцыйны комплекс бел. нар. адзення Цэнтр. Беларусі. Бытаваў у 19 — пач. 20 ст. пераважна ў Капыльскім, Клецкім, Уздзенскім, Нясвіжскім рнах. Вызначаўся багаццем кампазіцыйных вырашэнняў, класічнасцю арнаменту вышывак і натыкання. Аснову летняга жаночаіа гарнітура складалі кашуля, спадніца (андарак), фартух, гарсэт. Ка. шулю шылі з кужэльнага палатна, кроілі з прамымі плечавымі ўстаўкамі з пад
Горад Капыль. Забудова Калгаснай плошчы.
Капыльская града каля г. Капыль.
КАПЫЛЬСКІ 35
точкай грубага палатна (радзей з гесткай), адкладным шырокім каўняром і глыбокім разрэзам пазухі. Чырвоны або чырвоначорны геам. (радзей раслінны і з выявамі птушак, людзей) арнамент размяшчаўся на рукавах гарыз. і верт. палосамі ў шахматным парадку і на каўняры. Андарак шылі з 4 кроеных па аснове або 2 кроеных па ўгку полак паўсуконніка, вытканага ў 4 ніты ўзорам папярочных разнаколерных паскаў або клетак на белым, чорным, зялёным, блакітным, бурачковым фоне. Па ніжнім краі праходзіў шырокі маляўнічы ішіяк з пярэстымі паскамі або з геам.
Да арт. Калыльскаклецкі етрой. Касцюм дзяўчынак. 1930я г. Жанчына ў святочным адаенні. Сярэдзіна 20 ст. Усе — вёска Морач Клецкага рна Мінскай вобл.
арнаментам. Крой і маст. афармленне спадніцы і андарака падобныя. Іх прасавалі ў буйныя і частыя складкі, што стварала танальныя пералівы і падкрэслівала прыгажосць каларыстычнай гамы. Фартух кроілі з 1—2 полак белага палатка, цёмнасіняй, малінавай шарсцянкі ці паркалю, да пояса ззаду часта прышывалі дэкар. клінкілапаткі. Аздаблялі вышыўкай, узорыстым ткацтвам, вязаннем, фляндраваннем, складкамі. Гарсэт шылі з фабрычных тканін, кароткім з глыбокім выразам на грудзях. Спераду аздаблялі нашыўкамі рознакаляровых тасёмак, стужак, гузікаў. Галаўныя ўборы жанчын — шаўковыя ці атласныя каптуры са стракатымі нашыўкамі спераду тасьмы, галуна і інш.; наміткі, хусткі. Нагрудныя і шыйныя ўпрыгожанні — пацеркі, тасёмкі, абразкі. Мужчынскі гарнітур складалі кашуля, аздобленая вышыўкай чырвонага геам. арнаменту на адкладным каўняры, плечавых устаўках, падоле, шырокі ўзорысты пояс з кутасом, камізэлька. нагавіцы. Галаўныя ўборы — саламяныя капелюшы, картузы, кучомкі, аблавухі. М. Ф.Раманюк.
КАПЬІЛЬСКАЯ ГРАДА, краявое ледавіковае ўтварэнне на ПдЗ Беларусі. Займае тэр. Нясвіжскага, Клецкага, Капыльскага і Слуцкага ркаў Мінскай, Баранавіцкага і Ляхавіцкага рнаў Брэсцкай абласцей. Належыць да паўд. адгалінавання Беларускай грады. На Пд абмежавана Баранавіцкай і Слуцхай раўнінамі, на 3 пераходзіць у Навагрудскае ўзв., на У працяі'ваецца ў выглядзе ізаляваных канцавых утварэнняў. У субшыротным напрамку цягнецца амаль на 100 км, у субмерыдыяналь
ным — на 45—50 км. Выш. да 243 м над узр. м. Адносная выш. да 84 м. Частка гал. водападзеду бас. Чорнага і Балтыйскага мораў. Рэльеф цэнтр. часткі згладжаны, на ўскраінах значна расчлянёны. У К. г. ўваходзяць больш дробныя канцовамарэнныя грады: Юшавіцкая, Скабінская, Браткаўская, Старасельская і шэраг участкаў з узгорыстаўвалістым рэльефам у наваколлі в. Сноў Нясвіжскага рна Мінскай вобл. Да схілаў і міжградавых дэпрэсій прымеркаваны камы і камавыя масівы. Маюць месца папярочныя скразныя даліны, якія былі лагчынамі сцёку расталых
ледавіковых вод і наследаваны сучаснымі рэкамі бас. Прыпяці (Нача, Лань, Морач, Лакнея) і бас. Нёмана (Ведзьма, Уша, Выня). К. г. прымеркавана да Бабаўнянскага выступу крышт. фундамента Бел. антэклізы, пароды якога ў некаторых месііах перакрыты толькі адкладамі плейстацэну. На перыферыі выступу ў асадкавай тоўшчы сустракаюцца адклады верхняга дэвону, мелу, палеагену і неагену. У будове плейстацэнавай тоўшчы прымалі ўдзел ледавіковыя ўтварэнні (марэнныя супескі, флювіягляцыяльныя пяскі, жвір і інш.) 4 зледзяненняў, а таксама перыгляцыяльныя і міжледавіковыя пароды (торф, гітыі, сапрапеліты, лёсы і інш.). Карыспыя выкапні: буд. пяскі, жвір, торф, гліна. Глебы дзярновападзолістыя моцна ападзоленыя на павышаных участках, дзярновабалотныя і тарфянабалотныя ў далінах і лагчынах. Пад лесам каля 20% тэр., пад ворывам — да 60%.
А. Ф. Санько.
КАПЫЛЬСКІ ЗАВОД ГУМАВАТЭХНІЧНЫХ ВЫРАБАЎ. Створаны 25.4.1975 у г. Капыль Мінскай вобл. на базе Капыльскага райпрамкамбіната. Меў 2 цэхі: гумаватэхнічных вырабаў і мэблевы. У 1997 пабудаваны цэх падрыхтоўкі сыравіны для вытвсці тэхн. іумы і трыкат. палатна. Асн. прадукцыя (1998): гумавыя боты, галёшы розных мадэляў, шыны для дзіцячых веласіпедаў, тэхпласціна, наборы мэблі «Беларуская хата», для кухні, прыхожай, шафы для вопраткі, тэхн. дакументацыі, кніжныя паліцы і інш. Вытвсць гумавага абутку складае 75% ад агульнага аб’ёму прадукцыі. Сыравіна для абутку
закупляецца ў Расіі, на Украіне, для мэблі — на Беларусі.
КАПЫЛЬСКІ КРАЯЗНАЎЧЫ МУЗЁЙ Адкрьггы ў студз. 1979 у г. Капыль. Mae 4 зкспазіцыйяыя залы (пл. экспазіцыі 396 м²), каля 13 тыс. экспанатаў (1997). Тэматычныя раздзелы: іісторыя краю ў дасав. перыяд; кастр. падзеі 1917 і грамадз. вайна на Капыльшчыне; сацыяліст. будаўніцтва; Вял. Айч. вайна і партыз. рух у краі; пісьменнікі — ураджэнцы Капыльшчыны; этнаграфія і побыт. Экспануюцца матэрыялы і лра па гісторыі населекых пункгаў раёна і Капыля, пра падзеі вайны 1812 і Вял. Айч. вайны 1941—45, узнікненне і разгортванне падпалля і паргыз. руху супраць ням.фаш. акугіантаў, пра вызваленне краю ад акупантаў, пра Герояў Сав. Саюза — ураджэнцаў Капыльшчыны, пісьменнікаўземлякоў і інш. У аддзеле этнаграфіі і побьпу экспануюцца прылады працы, вырабы мясц. рамеснікаў, узоры нар. выяўленчапрыкладясга мастацгва 17—19 ст. У асобным памяшканні музея размешчана карцінная галерэя, дзе выстаўлены работы ўраджэнцаў Капыльшчыны, у т. л. мастака Расіі П. Розіна.
КАПЫЛЬСКІ РАЁН, на ПдЗ Мінскай вобл. Утвораны 17.7.1924 (у сучасных межах з 1959). Пл. 1,6 тыс. км². Нас. 43 тыс. чал. (1997), гарадскога 24,9%. Сярэдняя шчыльнасць 27 чал. на 1 км². Цэнтр раёна — г. Капыль, 212 сепьскіх населеных пункгаў. Падзяляецца на 13 сельсаветаў: Бабаўнянскі, Блеўчыцкі, Браткаўскі, Бучацінскі, Вялікараёўскі, Грозаўскі, Доктаравіцкі, Камсамольскі, Капыльскі, Пацейкаўскі, Семежаўскі, СлабадаКучынскі, Цімкавіцкі.
Паверхня на Пн і Пд раўнінная, цэнтр. ч. з 3 на У перасякае Капшьская града. Пераважаюць выіпыні 160—200 м. Найвыш. пункт
36 КАПЫЛЬСКІЯ
243 м (каля в. Нізкавічы). Карысныя выкапні: жвір, пяскі, торф. Сярэдняя тра студз. 6,3 °C, ліп. 18 °C. Ападкаў 631 мм за год. Вегетац. перыяд 192 сут. На Пн раёна працякаюць р. Йёман з прытокамі Лоша (з Вынёй), Тур’я (з Гніліцай), Баранаўка, на Пд — р. Морач з прытокамі Мажа, Удава, Волка, на 3 — вытокі р. Балванка, на У — р. Лакнея. Вадасховішчы Чырвонаслабодскае і Цімкавіцкае; меліярац. каналы Амяльнянскі, Аткаловіцкі, Семежаўскі, Стары Роў і інш. Пераважаюць глебы дзярновападзолістыя (48,8%), дзярновападзолістыя забалочаныя (22%), тарфянабалотныя (15,1%), дзярновыя і дзярновакарбанатныя забалочаныя (11,8%). Пад лесам 18,8% тэрыторыі. Пераважаюць хваёвыя, яловыя і бярозавыя лясы. Найб. лясістасць на Пд раёна. Балоты (пераважна нізінныя) займаюць 0,4% тэрыторыі, буйнейшыя з іх Тур’я, Боркаўцы і інш. Заказнікі мясц. значэння: гідралагічныя Волка і Марачанскі, заалагічны Ракітнік (бабры). Помнікі прыроды рэсп. значэння: каштан васьмітычынкавы і 6 клёнаў ілжэплатанавых у в. Бабоўня, дуб чарэшчаты ў в. Грозаў, 2 піхты каліфарнійскія ў в. Чыжэвічы.
Агульная пл. с.г. угоддзяў каля 115 тыс. га, з іх асушаных 37,8 тыс. га. На 1.1.1997 у раёне 24 калгасы, 5 саўгасаў, 21 фермерская гаспадарка, міжгас «Капыльскае» (свінагадоўля). Сельская гаспадарка спецыялізуецца на малочнамясной жывёлагадоўлі і буракаводстве. Вырошчваюць збожжавыя і кармавыя культуры, бульбу. Прадпрыемствы харч., дрэваапр. і будматэрыялаў прамсці. Па тэр. раёна праходзяць чыг. Баранавічы—Асіповічы, аўтадарогі Бабруйск—Слуцк—Брэст, Асіповічы—Баранавічы і інш. У раёне 22 сярэднія, 7 базавых, 7 пачатковых, муз., спарт. школы, школаінтэрнат, дзіцячая школа мастацтваў, прафес.тэхн. вучылішча, 34 дашкольныя ўстановы, 36 клубаў, 48 бк, 7 бальніц, 27 фельч.ак. пунктаў, 1 амбулаторыя. Музеі: краязнаўчы, Кузьмы Чорнага, «Спадчына» і інш. Архітэктурныя помнікі. Прачысценская царква (2я пал. 19 ст.) у в. Васільчыцы, сядзіба (2я пал. 19 ст.) у в. Гразавок, сядаібны дом (2я пал. 18 ст.) у в. Грозаў, царква (2я пал. 19 ст.) у в. Карачоўшчына, царква Ушэсця (2я пал. 19 ст.) у в. Кіявічы, царква (сярэдзіна 19 ст.) у в. Комсічы, царква (пач. 20 ст.) у в. Лешня, касцёл (19 ст.) у в. Савічы, капліца і брамазваніца, пабудаваныя ў памяць аб вызваленні сялян ад прыгоннай залежнасці (2я пал. 19 ст.) у в. ІІімкавічы.Троіцкі касцёл (2я пал. 18 ст.) у в. Цялядавічы, сыраварня (19 ст.) у в. Чырвоная Дуброва. Цэнтры ткацкага рамяства (з 19 ст.) у в. Семежава і Чырвоная Дуброва. Выдаецца газ. «Слава працы». Г.С.Смалякоў.