Беларуская энцыклапедыя Т. 8
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 576с.
Мінск 1999
КАРА ВЫВЁТРЫВАННЯ, геалагічнае ўтварэнне, складзенае з прадуктаў разбурэння горных парод у выніку выветрывання. Ад карэнных парод адрозніваецца болып рыхлай струкгурай, змененым хім. і мінералагічным складам са значнымі ўключэннямі гліністых мінералаў, часта бурай або чырвонай афарбоўкай. Адрозніваюць астаткавую (прадукгы разбурэння застаюцца на месцы першаснага залягання) і пераадкладзеную К. в. (пераносяцца на нязначныя адлегласці з захаваннем прыкмет мацярынскай пароды). Па форме залягання вылучаюць К. в. плошчавую і лінейную. У залежнасці ад мінералагічнага складу горных парод фарміруюцца латэрытныя, каалінавыя і інш. тыпы. Са стараж. К. в. звязаны радовішчы руд жалеза, нікелю, хрому, алюмінію, рэдкіх металаў, а таксама фосфару, кааліну і інш. На тэр. Беларусі пашыраны астаткавыя плошчавыя К. в. каалінітавага і мантмарыланітавага складу.
КАРА ВЯЛІКІХ ПАЎНіАР’ЯЎ галаўнога мозга, верхні слой шэрага рэчыва на бакавой і медыяльнай паверхні і на аснове паўшар’яў галаўнога мозга чалавека і вышэйшых пазваночных жывёл; найвышэйшы аддзел цэнтральнай нервовай сістэмы. Складаецца з нерв. клетак (нейронаў, каля 10 млрд.), іх адросткаў (нерв. валокнаў) і прамежкавай тканкі (нейрагліі). Таўшчыня кары на розных участках паўшар’яў ад 1,3 да 5 мм; плошча паверхні ў чалавека да 0,22 м².
На паверхні кары — барозны і звіліны. Асн. 3 баразны: цэнтр., латэральная і цемяннапатылічная. Барозны падзяляюць паўшар’і на лобную, цемянную, сківічную і патылічную долі; вылучаюць таксама 5ю астраўковую долю. Нерв. клеткі кары маюць розную форму (зорчатыя, верацёнападобныя, павукападобныя, гарызантальныя, пірамідныя), велічыню (шыр. 5—50 мкм, даўж. 10—130 мкм), колькасць і даўжыню адросткаў; на розных яе ўзроўнях групуюцца ў пласцінкі або слаі. Найб. гыповыя гіганцкія пірамідныя клеткі (клеткі Беца), размешчаныя ў 5м слоі пярэдняй цэнтр. звіліны. Ад кожнага цела гэтых клетак адыходзяць кароткія адросткі — дэндрыты і адзін доўгі нейрыт (аксонў які дае пачатак рухалыіым праводным шляхам. Адросткі нерв. клетак ідуць у глыбіню мозга і ўтвараюць яго нервовавалакмісты кампанент — белае рэчыва, валокны якога па даўжыні, сувязях і функцыі падзяляюцца на злучальныя (асацыяцыйныя, звязваюць асобныя ўчасткі кары аднаго паўшар’я), спаечныя (камісуральныя, аб’ядноўваюць кару розных паўшар’яў), праекцыйныя (правадніковыя.
38 KAPA
звязваюць кару паўшар’яў з ядрамі ніжэйшых аддзелаў цэнтр. нерв. сістэм — з падкоркавымі ядрамі, ствалавой ч. галаўнога мозга і ядрамі спіннога мозга). Самая стараж. ч. кары — палеакортэкс, складаевда з адной пласцінкі клетак, займае 0,6% ад пл. кары; уласна старая кара, або архікортэкс — з 2—3 слаёў (2,2% ад пл. кары), новая кара ці неакортзкс — з 6 пласцівак (95,6% плошчы), Паміж новай і старой карой ёсць прамежкавая, або мезакортэкс, з 4—5 пласцінак (1,6% плошчы). У залежнасці ад будовы нерв. клетак, іх прасторавых суадносін і лакалізацыі функцый у кары паўшар’яў вылучаны 52 палі — мазгавыя цэнтры (коркавыя ядры), месцы вышэйшага аналізу і сінтэзу нерв. імпульсаў. У архітэктоніку (слаістую будову) таксама ўключаюць міэла, ангія і гліяархігэктоніку. Лакалізацыя функцый (прывязка да палёў) адносная, чым тлумачыцца магчымасць частковай кампенсацыі страчаных функцый. Пры парушэннях участкаў кары сімптомы раздражнення яе аддзелаў выяўляюцца прыпадкамі: лакалізаванымі сутаргавымі (маторнымі), бяссутаргавымі (сенсорнымі, вегетатыўнавісцэральнымі, з псіхапаталаг. выявамі) ді паліморфнымі. Сімптомы выпадзення (выключэнне функцый) аддзелаў кары моіуць суправаджацца парэзамі (паралічамі), расстройствамі органаў пачуццяў, мовы, псіхікі. Дыфузнае паіпкоджанне кары ў дародавы або ранні дзідячы перыяд прыводзіць да загрымкі псіхамоўнага развіцця ці алігафрэніі, у болыд позні час — да дэменцыі (прыдуркаватасці).
Літ:. Анохнн П.К. Очеркн по фнзнолопш функцнональных смстем. М., 1975; Ш а д е Дж., Ф о р д Д. Основы неврологмн: Пер. с англ. М., 1976. Г.Г. Шанько.
КАРАБАГАЗГОЛ (цюрк. кара — чорны, багаз — заліў, гол — возера), салёнае возера (былы заліўлагуна) каля ўсх. берага Каспійскага м., на 3 Туркменістана. Да 1980 злучалася з Каспійскім м. вузкім (да 200 м) аднайменным пралівам, даўж. каля 11 км. Пл. заліва складала каля 12 тыс. км², найб. глыб. 3,5 м; узровень вады знаходзіўся на 4,5 м ніжэй узроўню мора і быў абумоўлены надзвычай высокім выпарэннем з паверхні, што выклікала пастаянны прыток вады (ад 6 да 25 км³/год). У 1980 заліў перакрыты глухой дамбай «з мэтай захавання ўзроўню Каспійскага м.», у выніку чаго возера абмялела, салёнасць павысілася (больш за 310°/оо). У 1984 для падтрымання мінім. неабходнага ўзроўню расолу пабудавана водапрапускное збудаванне. Найбуйнейшае ў свеце радовішча мірабіліту. Цэнтр здабычы і перапрацоўкі сульфату—Бекдаш.
КАРАБАН Сцяпан Ігнатавіч (8.1.1902, в. Дзехнаўка Мінскага рна — 14.1.1974), бел. літ.знавец. Др філал. н. (1960), праф. (1961). Скончыў БДУ (1931). 3 1934 працаваў у Інце філасофіі і права АН Беларусі, з 1937 у Мінскім пед. інце. Друкаваўся з 1938. Даследаваў філас., літ.эстэт. погляды В. Бялінскага і Дз. Пісарава. Вывучаў светапогляд і праблематыку творчасці Я. Купалы. Аўтар нарысаў па гісторыі бел. літ. крытыкі і эстэт. думкі, у якіх не пазбегнуў вульгарнасацыялагічных ацэнак.
Тв:. Очеркм нсторнн белорусской эстетнческой мыслн м лнтературной хрптнкм. Мн., 1971; Нарысы гісторыі беларускай савецкай крытыкі 20—30х гг. Мн., 1971.
КАРАБАНАЎ Аляксандр Міхайлавіч (н. 1.1.1948, г. п. Зэльва Гродзенскай вобл.), бел. вучоны ў галіне фізіялогіі жывёл. Др біял. н. (1993). Скончыў Віцебскі вет. інт (1975). 3 1991 у Гродзенскім дзярж. унце. Навук. працы па распрацоўцы сарбентаў. і цеплалячэбных сродкаў з абязводжанага сапрапелю, фізіял. асновах выкарыстання сапрапеляў у кармленні маладняку жывёл, распрацоўцы біягенных жалезазмяшчальных прэпаратаў для прафілактыкі анеміі маладняку жывёл.
КАРАБАХСКАЕ НАГбР’Е, вулканічнае лававае нагор’е ў Закаўказзі, паміж Зангезурскім і Карабахскім хрыбтамі, у Азербайджане і Арменіі. Выш. да 3616 м (г. Далідаг). Над паверхняй нагор’я ўзнімаюцца патухлыя вулканічныя конусы да 3581 м (г. Кызылбагаз). Каменныя россыпы, субальпійскія лугі. Пашавая жывёлагадоўля.
КАРАБАХСКАЕ ХАНСТВА, дзяржава ў Закаўказзі ў міжрэччы Аракса і Куры ў сярэдзіне 18— пач. 19 ст. Вылучылася ў 1747 са складу Ірана. Заснавальнік — Панах Аліхан (правіў у 1747—59). Сталіца з 1752 — г. Панахабад (цяпер Шуша). Асн. заняткі насельніцтва—земляробства, жывёлагадоўля, рамёствы. Пры Ібрагіме Халілхане (1759—1806) ханства падпарадкавала ўвесь Карабах, Нахічэвань, землі Паўд. Азербайджана. Перад пагрозай заваявання з боку Ірана і Турцыі ў 1805 Ібрагім падпісаў дагавор аб пераходзе дзяржавы пад пратэкгарат Расіі. Гэта прывяло пры яго пераемніку да скасавання ханства рас. ўладамі (1822, пераўтворана ў Карабахскую прав.).
КАРАБАХСКІ ХРЫБЕТ, горны хрыбет М. Каўказа, у Азербайджане. Цягнецца ад р. Тэртэр да даліны р. Аракс. Выш. да 2725 м (г. БёюкКірс). Складзены пераважна з асадкавых і вулканагенных парод. На схілах дубовыя лясы. Ракой Акера, што цячэ ўздоўж паўд.зах. схілаў хрыбта, аддзелены ад Карабахскага нагор’я.
КАРАБЕЙНІКАЎ Трыфан (? — пасля 1594), маскоўскі купец, пазней дзяк. У 1582 па даручэнні Івана IV Грознага ездзіў на святую гару Афон (Грэцыя) з міласцінай на супакаенне душы забітага бацькам царэвіча Івана. У час другога падарожжа (1593—94) наведаў Канстанцінопаль і Палесціну, прывёз у Маскву мадэль труны Гасподняй. Пра другое падарожжа напісаў «Хаджэнне Трыфана Карабейнікава...» (было распаўсюджана больш чым у 200 спісах), у якім падрабязна апісаны гарады Беларусі, праз якія ён праязджаў на шляху з Масквы ў Канстанцінопаль (Орша, Бобр, Крупкі, Нача, Барысаў, Мінск, Слуцк, Лістапады, Хвастова, Тураў), дадзены цікавыя харакгарыстыкі Слуцка і Турава. К. належаць «Апісанне шляху ад Масквы да
Царграда» (1594) і «Справаздача маскоўскаму ўраду аб раздадзеных грашах у час другога пасольства ў Канстанцінопаль разам з дзякам Агаркавым па даручэнні цара Фёдара» (1594).
КАРАБЕЛЬ (ад грэч. karabos судна), 1) К . м а р с к і — у шырокім сзнсе тое ж, што і судна. У эпоху ветразевага флоту — буйное баявое 3мачтавае судна з прамымі ветразямі і моцным артыл. узбраекнем (гл. Ветразевае судна). Цяпер К. наз. ваен. судны ўсіх класаў (гл. Карабель ваенны). 2)К. паветр а н ы — буйны шматмесны авіяц. або паветраплавальны апарат (самалёт, верталёт, дырыжабль). 3) К. касм і ч н ы — пілотны лятальны апарат для палётаў людзей у космас або беспілотны (транспартны) для дастаўкі грузаў на арбітальную станцыю (гл. Касмічны карабель).
КАРАБЕЛЬ ВАЕННЫ, баявы або спец. прызначэння карабель, які ўваходзіць у склад ваеннамарскога флоту. Mae ўзбраекне, інш. тэхн. сродкі для рашэння баявых і забяспечвальных задач, ваен. экіпаж і нясе ваеннамарскі флаг.
Першыя К. в. з’явіліся ў стараж. Егіпце, Фінікіі, Грэцыі, Рыме: яны былі драўляныя, рухаліся з даламогай вёслаў. У 5 ст. да н.э. пачалі будаваць К. в. з некалькімі радамі вёслаў (напр., з трыма — трырэмы). Зброяй на іх былі тараны, кідальныя машыны, экіпаж да некалькіх соцень чалавек. У 7 ст. ў Венецыі створана галера, якая акрамя вёслаў мела ветразі. У 16—17 ст. набыў пашырэнне галеас. Пераход ад грабнога да ветразевага флоту адбываўся да 17—18 ст., гал. зброяй К. в. стала артылерыя. У 17 ст. К. в. пачалі дзяліць на 6 разрадаў (рангаў): караблі 1—3га рангаў прызначаліся для вядзення артыл. бою і наз. лінейнымі караблямі (лінкоры), 4—5га рангаў— для вядзення разведкі (фрэгаты), 6га рангу — пасыльныя. 3 2й пал. 18 ст. для дзеянняў у прыбярэжных водах і ка мелкаводдзі сталі выкарыстоўвацца кананерскія лодкі. На працягу стагоддзяў у ваен. мэтах выкарыстоўваліся таксама брандэры, брыгі, брыганціны, карветы, кліперы, шхуны 1 інш. У 1807 пабудаваны першы параход (Р.Фултан, ЗША); пачаўся пераход ад ветразевых суднаў да паравых — напачатку колавых, а з вынаходствам у 1840я г. грабнога бінта — да грабных з парасілавымі ўстаноўкамі. У 19 ст. з'явіліся мічная зброя (міны), тарпеды, а з канца 19 ст. асн. ударнай сілай флоту сталі браняносцы. Для іх баявога забеспячэння створаны крэйсеры і мінаносцы. У канцы 19— пач. 20 ст. сталі будаваць мінныя загараджальнікі, падводныя лодкі, эскадраныя мінаносцы (эсмінцы), дрэдноуты. 3 1910х г. распачата будва тральшчыкаў. У 1ю сусв. вайну з’явіліся авіяносцы, вартавыя караблі, тарпедныя катэры. У 2ю сусв. вайну лінкоры страцілі ранейшае значэкне і разам з крэйсерамі сталі сіламі забеспячэння авіяносцаў. Вырасла роля падводных лодак, пашырыліся лроцілодачныя караблі. 3 1950—70х г. К. в. аснашчаюць ядзернымі сілавымі ўстаноўкамі, ракетнаядзернай зброяй, найноўшымі радыёэлектроннымі сістэмамі, сродкамі навігацыі і сувязі; будуюцца судны на паветранай падушцы і судны на падеодных крылах. На тэр. Беларусі ў 1й пал. 20 ст. ў складзе рачных ваен. флатылій (Дняпроўскай, Заходнядзвінскай, Прыпяцкай, польскай і сав. Пінскіх) былі вартавыя караблі, кананерскія лодкі, маніторы, мінныя загараджальнікі, тралыпчыкі, бранякатэры, катэрытралыпчыкі і інш.