• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 8

    Беларуская энцыклапедыя Т. 8


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 576с.
    Мінск 1999
    1210.73 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 18
    Беларуская энцыклапедыя Т. 18
      Гаспадарка. Прамсць К. выкарыстоўвае пераважна мясц. сыравіну. Вядучая галіна — бавоўнаачышчальная
    
    (зды ў Хаджэйлі, Чымбаі, Турткуле, Кунградзе, Біруні, Мангіце). 3 ёй звязана алейная прамсць, якая перапрацоўвае баваўнянае семя. Харч. прамсць прадстаўлена мукамольнай, мясной, малочнай, пладовакансервавай галінамі (прадпрыемствы ў Хаджэйлі, Нукусе, Чымбаі і інш.). Аснова электраэнергетыкі К. — Тахіяташская ДРЭС. Металаапр. прамсць (судна, матора і аўтарамонтны зды) пашырана ў Хаджэйлі, Тахіяташы, Нукусе. 3 галін лёгкай прамсці развіты баваўняная, шоўкаматальная, трыкат., швейная, дывановая У Нукусе знаходзіцца адзіны ва Узбекістане юрталямцавы камбінат. Вытвсць буд. матэрыялаў (цагельныя, жалезабетонных канструкцый, домабуд., і’ранігнамармуровы, мелавы зды). Нар. промыслы (разьба і размалёўка па ганчы, вытвсць дываноў). Сельская гаспадарка спецыялізуецца на выро шчванні бавоўны (асн. галіна раслінаводства), рысу, шаўказодстве і жывёлагадоўлі. С.г. ўгоддзі займаюць каля 4,3 млн. га, з іх 90% пад пашай. Земляробства паліўное. Вырошчваюць рыс, пшаніцу, бульбу, агародніну, бахчавыя культуры, люцэрну. Збор (тыс. т, 1995): бавоўніку — 288,2, рысу — 126,6, пшаніцы — 30,2, бульбы — 4,8, агародніны — 66,5, бахчавых — 42. Пладаводства. Жывёлагадоўля паіпавага кірунку. Гадуюць авечак (у асноўным каракульскіх), коз, буйн. par. жывёлу, свіней, коней, птушак. Вытвсць (1995): мяса — 42,6 тыс. т, малака — 157,8 тыс. т, яец — 7,7 млн. шт. Вярблюдагадоўля. Шаўкаводства. Зверагадоўля (андатры, норкі, пясцы, нутрыі, серабрыстачорныя лісы). Чыгунка Чарджоу—Кунград—Макат злучае К. з чыг. сеткай Сярэдяй Азіі, Казахстана і Расіі. Развіты аўгатранспарт. Гал. аўтадарога Бухара—Муйнак. Суднаходства па Амудар’і. Газаправоды Бухара—Урал і Сярэдняя Азія—Цэнтр.
            Т.Л.Казакова (прырода, гаспадарка).
    
    КАРАКАНДАМА, горад Баспорскай дзяржавы, які згадваецца Страбонам і інш. ант. аўтарамі. Мяркуецца, што горад знаходзіўся на паўд. беразе Таманскага зал. на мысе Тузла, дзе захаваліся рэнггкі ант. паселішча і яго некропаля. 3 сярэдзіны 19 ст. неаднаразова даследаваўся археолагамі. Паселішча існавала з 6 ст. да н. э. да 4 ст. н. э., тут жылі разам грэкі, сінды, меоты і інш.
    
    КАРАКАРУМ (цюрк. чорныя каменныя горы), горная сістэма ў Цэнтр. Азіі, Індыі (штат Джаму і Кашмір) і Кітаі. Адна з самых высокіх у свеце. Размешчана паміж Памірам і Куньлунем на Пн, Гімалаямі і Гандысышанем на Пд. Даўж. каля 800 км. Шыр. ад 150 да 250 км. Сярэдняя выш. каля 6000 м, найвыш. 8611 м (г. Чагары). Складаецца з некалькіх паралельных хрыбтоў. Сфарміравана альпійскай складкавасцю. Рэльеф высакагорны, алыіійскі, са скалістымі грабянямі, стромкімі схіламі, шматлікімі асыпкамі. Восевая зона складзена з гнейсаў, крышт. сланцаў, мармуру, гранітаў і інпі., паўн.ўсх. частка — з
    
    
    КАРАКСКАЯ            47
    
    гліністых і вапняковых парод палеазою і мезазою, прарваных інтрузіямі, паўд.зах. частка — з метамарфізаваных вулканагеннаасадкавых ўтварэнняў. Радовішчы серы, праяўленні берылію, малібдэну, золата і інш. Пл. зледзянення 16,3 тыс. км²; буйныя дэндрытавыя ледавікі — Сіячэн (даўж. 75 км), Балтара, Рымо. К. — водападзел паміж бас. рэк Інд і Тарым. Клімат рэзка кантынентальны, суровы. Ападкаў ад 100 да 500 мм за год. На паўн. схілах халодныя пустыні і сухія стэпы, на паўд. (пад уздзеяннем мусонаў) — стэпы, лугі. На выш. 3000—3500 м лясы з хвоі, гімалайскага кедра; па далінах рэк — галерэйныя лясы з вярбы і таполі. Найб. спецыфічныя жывёлы: дзікі, як, антылопааронга, антылопаада, дзікія аслы, снежны барс і інш. Да выш. 4000 м вырошчваюць ячмень, гарох, люцэрну, у ніжняй ч. — вінаграднікі, сады.
    КАРАКАРЎМ (манг. ХараХорын), горад, сталіца стараж.манг. дзяржавы ў верхнім цячэнні р. Орхан. Засн. Чынгісханам у 1220. Існаваў да 16 ст. Звесткі пра К. ёсць у кіт. летапісах і запісках еўрап. падарожнікаў 13 ст.: Дж. дэ Плана Карпіні, Марка Пола і В. Рубрука. У выніку раскопак, праведзеных у 1948—49 у паўд.зах. частцы горада, адкрыты рэшткі палаца Угедэя, пад палацам знойдзены рэіпткі будыйскай кумірні канца 12 — пач. 13 ст. з насценнай размалёўкай. У цэнгр. частцы горада вывучаны гандл.рамесніцкія кварталы і інш. аб’екгы.
    
    КАРАКАС (Caracas), горад, сталіца Венесуэлы. Знаходзіцца ў іорнай даліне Карыбскіх Андаў, за 13—14 км ад узбярэжжа Карыбскага м. Адм. ц. Федэральнай (сталічнай) акругі. 3007 тыс. ж. (1997). Вузел чыгунак і аўтадарог. Міжнар. аэрапорт Майкетыя. Марскі аванпорт К. на Карыбскім м. — ЛаГуайра. Гал. эканам., фін. і культ. цэнтр краіны. Прамсць: харч., тэкст., швейная, гарбарнаабутковая, хім., фармацэўтычная, нафтаперапр., гумаватэхн., цэлюлознапапяровая, маш.буд. (у т. л. зборка аўтамабіляў), шкляная, цэментная. Метрапалітэн. 4 упты, у т. л. дзяржаўны (з 1725). Музеі, у т. л. прыгожых мастацтваў, музей С. Балівара. Нац. тэатр.
      Засн. ў 1567 іспанцамі на месцы спаленага пасялення індзейцаў племя каракас. У 16—17 ст. на горад напалі піраты. 3 1577 рэзідэнцыя ісп. губернатара, з 1777 сталіца генералкапітанства Вемесуэла. 3 1810 цэнтр барацьбы за незалежнасць Венесуэлы, з 1811 яе сталіца (акрамя 1812—24). Неаднаразова знішчаўся землетрасеннямі (1812, 1900, 1967). У 20 ст. пачалося хуткае экакам. развіццё горада.
      Многія старыя пабудовы К. амаль цалкам зруйнаваяы землетрасеннямі. На цэнір. плошчы захаваўся сабор (пачагы, верагодна, у 1614, будаваўся пераважна ў 1664—74, арх. П. дэ Медына). У 2й пал. 19 — пач. 20 ст. створана Ла Пастора — квартал шматкватэрных дамоў і асабнякоў, грамадскіх будынкаў (Нац. капітолій, арх. Л. Урданета, Р. Гарсія; Нац. тр, 1905, арх. А Чатаінг). 3 1936 вядзецца рэканструкцыя старых і ўзвядзенне новых парадных ансамбляў грамадскіх і дзелавых будынкаў: грамадскі цэнтр «Сімон Балівар» (1938, арх. С.Дамінгес), універсітэцкі
    
    
    Каракас. Будынак Нацыянальнага кангрэса.
    
    гарадок (1944—57, арх. К.Р.Вільянуэва), плошчы ўздоўж гал. магістралі Авеніда Балівар (ЭльСіленсіо), Пласа Венгсуэла з вышынным домам Эдыфісіо полар (1952—54, арх. ХМ. Галія, М. Вэгас Пачэка); азелянёныя раёны СераГрандэ, ЭльПараіса з сучаснымі будынкамі і віламі. На зах. ускраіне — рабочыя кварталы, хаціны беднаты.
    
    КАРАКАЦІЦЫ, с е п і і (Sepiida), атрад галаваногіх малюскаў. 5 сям., 20 родаў, больш за 150 відаў, з якіх каля 90 у родзе сапр. К. (Sepia). Пашыраны ў морах тропікаў і субтропікаў. Жывуць каля дна ці ў тоўшчы вады, да глыб. 1000 м. Характэрная асаблівасць К. — наяўнасць чарнільнага мяшка.
       Даўж. ад 1 да 60 см, маса да 12 кі . Сапр. К. маюць валнавую ракавіну — сепіён, у інш. (акрамя спірулы) яна рагавая або адсугнічае. 10 канечнасцей з прысоскамі. Здольныя мяняць афарбоўху цела. У некат. ёсць органы свячэння. Размнажаюцца адкладкай яец. Драпежнікі; кормяцца ракападобнымі, рыбай.
    
    
    
    Каракаціды: 1 —сепія звычайная; 2 —росія
    
    КАРАКІТАЯЎ ДЗЯРЖАВА, дзяржава (імперыя) у Сярэдняй і Цэнтр. Азіі (тэр. сучасных Кыргызстана, Узбекістана, Таджыкістана, часткова Афганістана, Казахстана і Кітая) каля 1140— 1213. Сталіца — г. Хусыардо (Баласагун; цяпер тэр. Кыргызстана). Засна
    
    
    
    вальнік — Елюй Дашы з роду правіцеляў разгромленай чжурчжэнямі ў 1125 імперыі кіданяў, якіх сярэдневяковыя аўтары называлі каракітаямі (адсюль назва дзяржавы). У 1140—41 ён на чале кіданяў і воінаў інш. плямён заваяваў увесь Туркестан і абвясціў сябе імператарам (гурханам). Гурханы чаканілі ўласную манету, збіралі падаткі і даніну з васальных дзяржаў (Харэзм і інш.). Распалася пасля паланення ў 1211 збеглым ад манголаў племем найманаў апошняга гурхана (п. у 1213). У 1218—21 тэр. былой К. дз. заваявана Чынгісханам.
    КАРАКбЗАЎ Дзмітрый Уладзіміравіч (4.11.1840, с. Жмакіна Калышлейскага рна Пензенскай вобл., Расія — 15.9.1866), удзельнік рас. рэв. руху. Вучыўся ў Казанскім (1861, 1863—64) і Маскоўскім (1864—65) унтах. Чл. радыкальнага крыла ішуцінскага гуртка. 3 1866 у Пецярбургу, распаўсюджваў сваю рукапісную пракламацыю «Сябрамрабочым» з заклікам да рэв. дзеянняў. У крас. 1866 няўдала страляў у Аляксандра П. Пакараны смерцю.
      Літ.: Знльберман Е.Г., X о л я в н н В.К. Выстрел: Очеркн жнзнн н рев. борьбы Дмнтрня Каракозова. Казань, 1968; Е р о ш к к н Н.П. Выстрел у Летнего сада // Вопр. нсторнн. 1993. № 7.
    КАРАКСКАЕ НАГбР’Е, Каракскі х р ы б е т, на ПнУ Сібіры, у Камчацкай і Магаданскай абласцях Расіі. Цягнецца на 880 км ад Анадырскага зал, Берынгава м. да Парапольскага долу на Камчатцы. Складаецца з сярэдневышынных хрыбтоў (Пенжынскі, Рарьпкін), град і кражаў (сярэдняя выш. 1000—1800 м, найб. 2562 м — г. Ледзяная). Сучаснае зледзяненне (агульная пл. 259,7 км). Складзена пераважна з пясчанікаў і гліністых сланцаў, пранізаных па лініях разломаў эфузіўнымі пародамі. Радовішчы каменнага вугалю, ртуці і сурмы. Клімат прыакіянічны, халодны. На схілах (да выш. 200—400 м) —зараснікі хмызняковай вольхі і кедравага сланіку, вышэй — травяністалішайнікавыя і халодныя камяністыя горныя пустыні і тундра.
    КАРАКСКАЯ АЎТАНбМНАЯ АКРЎГА, у складзе Камчацкай вобл. Рас. Федэрацыі. Утворана 10.12.1930 як Каракская нац. акруга, з 1991 сучасная назва. Пл. 301,5 тыс. км². Нас. 33 тыс. чал., гарадскога каля 40% (1997). Цэнтр — г.п. Палана. Гар. пасёлкі: Ільпырскі, Корф, Асора, Пахачы. Займае Пн пва Камчатка, прылеглую ч. мацерыка і ваў Карагінскі; абмываецца Ахоцкім і Берынгавым морамі. (гл. карту да арт. Камчацкая вобласць.)
      П р ы р о д а. На тэр. К. а. а. пераважае горны рэльеф. На мацерыковай ч. Каракскае (выш. да 2562 м, г. Ледзяная) і Калымскае нагор’і, Пенжынскі, Ічыгемскі хрыбты, на паўвостраве Сярэдзінны хр. Нізіны Пенжынская і Парапольскі дол забалочаныя, шмат дроб
    
    48 КАРАКСКАЯ
    
    ных азёр. Марскія ўзбярэжжы ў асноўным нізінныя. Карысныя выкапні: буры вугаль, торф, сера, ртуць, буд. матэрыялы. Клімат субарктычны. Сярэдняя тра студз. ад 24°С да 26 °C, ліп. 10—14 °C. Гадавая колькасць ападкаў 300—700 мм. Пашырана шматгадовая мерзлата. Гал. рэкі — Пенжына, Тыгіль, Вывенка, Пахача, Аггука. Пераважаюць тундравыя і тарфянабалотныя глебы. Расліннасць тундравая, у вярхоўях р. Пенжына лістоўніца, на зах. узбярэжжы каменная бяроза.
      Гаспадарка. Асн. галіны — рыбная прамсць, аленегадоўля. Здабыча бурага вугалю (45 тыс. т, 1996, Корфскае радовішча). Пушны промысел і зверагадоўля (собаль, пясец, норка). Малочная жывёлагадоўля. Птушкагадоўля. Вырошчваюць кармавыя культуры, бульбу, агародніну. Транспарт марскі і авіяцыйны. Суднаходства на р. Пенжына.