Беларуская энцыклапедыя Т. 8
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 576с.
Мінск 1999
Тв.: Дома: Аповесці, апавяданні. Мн., 1984; Дзяльба кабанчыка: Выбранае. Мн., 1988; Глядзіце ў вочы лемуру. Мн., 1989; Аброчны крыж. Мн., 1994. Выбр. тв. Т. 1. Мн., 1997.
Літ.: Навуменка I. Кніга адкрывае свет. Мн., 1978. С. 216—219; Дзюбайла П.К. Беларускі раман. Гады 70я. Мн., 1982. С. 33—46; С а в і к Л. Каб не астыла цяпло зямлі. Мн.,1984. С. 45—51. А.П.Траяноўскі.
КАРАМАНЛІС (Karamanlis) Канстанцінас (23.2.1907, Проці, каля г. Серэ, Грэцыя — 23.4.1998), грэчаскі паліт. і дзярж. дзеяч. Скончыў Афінскі унт. Дэп. парламента (з 1935, выбіраўся 12 разоў). У 1946—54 міністр працы, транспарту, сац. забеспячэння, нац. абаро
ны, грамадскіх работ. Заснавальнік і старшыня партый Нац. радыкальны саюз (1955—67) і «Новая дэмакратыя» (з 1974). У 1963—74 у эміграцыі (Парыж). У 1955—63 і 1974—80 прэм’ерміністр Грэцыі, садзейнічаў лібералізацыі эканомікі краіны і дэмакратызацыі яе грамадскага жыцця, правёў рэферэндум аб скасаванні манархіі (1974). У 1980—85, 1990—95 прэзідэнт Грэч. Рэспублікі, дамогся ўступлення Грэцыі ў Аіульны рынак (1981).
КАРАМЕЛЬ (франц. caramel), 1) сорт цвёрдых цукерак (ледзянцовых ці з начынкай), прыгатаваных з цукру і патакі. Mae фарбавальныя і араматычныя рэчывы. 2) Палены цукар для падфарбоўвання кандытарскіх вырабаў. 3) Падпражаны солад для падфарбоўвання піва.
КАРАМЗІН Мікалай Міхайлавіч (12.12.1766, с. Міхайлаўка Бузулукскага рна Арэнбургскай вобл., Расія — 3.6.1826), рускі пісьменнік, гісторык; заснавальнік рус. сентыменталізму. Чл. Рас. акадэміі (1818). У 1775—81 вывучаў ням. і стараж. мовы, філасофію, рыторыку, логіку, паэтыку; наведваў лекцыі ў Маск. унце. Дэбютаваў у 1787 перакладамі англ., франц., ням. пісьменнікаў. Выдаваў альманахі, часопісы (1789—1803). Працаваў у жанры гіст. аповесці: «Наталля, баярская дачка» (1792), «Марфа Пасадніца, або Заваёва Ноўгарада» (1803). У нататках «Лісты рускага падарожніка» (1791—95), аповесцях «Бедная Ліза» (1792), «Востраў Борнхальм» (1794), «СьераМарэна» (1795), незакончаным рамане «Рыцар нашага часу» (1802—03) і інш. ставіў пытанні лёсу рус. культуры, прыроды чалавечага пачуцця, маральнай роўнасці людзей, раскрыў багацце ўнугр. свету асобы, яе духоўнае самаўдасканаленне. Асн. праца «Гісторыя дзяржавы Расійскай» (т. 1—12, 1816—29) — новы этап у развіцці рус. гістарыяграфіі. Яна створана на аснове разнастайнага гісторыкадакумент. матэрыялу (летапісаў, судзебнікаў, мемуараў, грамат і інш.) і 'ахоплівае перыяд ад старажытнасці да пач. 17 ст. Гісторыю краіны К. атаясамліваў з гісторыяй дзяржавы і манархічнай улады. У кантэксце развіцця рас. дзяржаўнасці разглядаў і гісторыю Беларусі. «Гісторыя...» — твор не толькі гіст., а і літаратурны, вылучаецца афарыстычнай дакладнасцю, элементамі архаізацыі лексікі. Аўтар вершаў, кры
тычных і публіцыстычных артыкулаў, рэцэнзій на літ. і тэатр. тэмы.
Тв.: йсторня государства Росснйского: В 12 т. T.1—5. М., 1989—93; йзбр. соч. T.1— 2.М.; Л.,1964; Полн. собр. стнхотвореннй. 2 нзд. М.; Л., 1966; Пнсьма русского путешественннка: Повестн. М., 1982; йзбр. статьл н пмсьма. М., 1982.
Літ.: Канунова Ф.З. йз лсторнн русской повестн: (йст.лнт. значенне повестей Н.М.Карамзнна). Томск, 1967; Э й д е л ь ман Н.Я. Последннй летопнсец. М., 1983. Лотман Ю.М. Сотворенне Карамзнна. М., 1987. С.Ф.Кузьміна.
КАРАН (араб., літар. чытанне), галоўная свяшчэнная кніга мусульман; зборнік рэліг. догмаў, міфаў і прававых палажэнняў ісламу. Кананізаваны спіс К. складзены ў 7—8 ст., напісаны на араб. мове рыфмаванай прозай. Уключае 114 сур (раздзелаў), размешчаных у парадку памяншэння колькасці аятаў (вершаў), якіх 6625. Суры падзяляюцца на «мекканскія» і «медынскія». К. змяшчае заклінанні і праклёны, вял. запазычанні з цаісламскіх культаў, стараж.іудзейскай і хрысц. міфалогіі. К. з’яўляецца літ. помнікам і адной з найважнейшых крыніц мусульм. лрава — шарыяту.
КАРАНА (Khorana) Хар Гобінд (н. 9.1.1922, г. Райпур, Індыя) амерыканскі біяхімік. Чл. Нац. АН ЗША (1966). Замежны чл. AH СССР (1971). Скончыў Пенджабскі унт (1945, г. Лахор), Ліверпульскі унт (1948). 3 1950 у Кембрыджскім унце, з 1952 ва унце Брытанскай Калумбіі ў г. Ванкувер (Канада), з 1960 у Інце даследавання ферментаў Вісконсінскага унта ў г. Мадысан (ЗША, з 1962 праф.), з 1970 у Масачусецкім тэхнал. інце. Навук. працы па сінтэзе каферментаў, нуклеатыдаў і нуклеінавых кіслот. Зрабіў значны ўклад у расшыфроўванне генет. кода. Сінтэзаваў ген транспартнай РНК. Нобелеўская прэмія 1968 (разам з Р.У. Холі і М.У. Нірэнбергам).
КАРАНАВА, узгорак з рэшткамі стараж. паселішчаў на Пд Балгарыі. Mae 7 культ. пластоў эпохі неаліту і бронзавага веку (6—3е тыс. да н. э.). У ніжнім пласце выяўлена кераміка з размалёўкай, сярпы з роіу з крамянёвымі ўкладышамі, рэшткі стараж. жытлаў. 3і пласт, познанеалітычны (сярэдзіна 5га тыс. да н. э.), утрымлівае чорную і шэрую глянцавую кераміку, 5ы пласт (пач. 4га тыс. да н. э.) — шэрую кераміку з паглыбленым арнаментам, запоўненым белай пастай. 6ы пласт належыць да балг. варыянта культуры Гумельніца (сярэдзіна 4га тыс. да н. э.), выяўлены дамы з печамі, збожжасховішча, кераміка з графітнай размалёўкай. 7ы пласт належыць да ранняй бронзы (3е тыс. да н. э.), для яго харакгэрны дамы з апсідамі, чорная і карычневая кераміка з шнуравым арнаментам.
КАРАНАДА, кароткая гладкаствольная чыгунная гармата буйнога калібру ў 18—19 ст. Упершыню з’явілася ў ВМФ Вялікабрытаніі ў 1774, выраблялася на
54 КАРАНАРНАЯ
Каронскім ліцейным здзе (Шатландыя; адсюль назва). Выкарыстоўвалася ў карабельнай і берагавой артылерыі для вядзення агню па караблях праціўніка ядрамі або разрыўнымі снарадамі на блізкіх адлегласцях. У ВМФ Расіі з 1805. К. страцілі значэнне разам з драўляным флотам (сярэдзіна 19 ст.).
КАРАНАРНАЯ ХВАРбВА СЭРЦА, гл. Ішэмічная хвароба сэрца.
КАРАНАЦЫЯ, каранаванне, цырымонія ўрачыстага прыняцця хрысц. манархам (імператарам, каралём, вял. князем, герцагам і інш ) сімвалаў улады (карона, скіпетр і інш.) пры ўступленні на прастол, якая суправаджаецца царк. абрадамі і сімвалвуе «боскае» паходжанне манарх. улады. Вяршыняй К. з’яўляецца ўскладанне вышэйшым царк. іерархам краіны кароны (адсюль назва) на галаву манарха. У ВКЛ і Польшчы адбывалася паводле звычаяў каталіцкіх краін. У Расіі абрад К. запазычаны з Візантыі, адбываўся ва Успенскім саборы Маскоўскага Крамля.
КАРАНДАШ (сапр. Румянцаў Міхаіл Мікалаевіч; 10.12.1901, С.Пецярбург — 31.3.1983), расійскі артыст цырка, комік. Нар. арт. СССР (1969). Герой Сац. Працы (1979). Скончыў тэхнікум цыркавога мастацтва (1930). Дэбютаваў у Маскоўскім цыркушапіто як клоундывановы. Упершыню ў вобразе К. пачаў выступаць у 1934—35 у Ленінградскім цырку (узяў псеўданім франц. мастакакарыкатурыста). Выступаў з пантамімічнымі рэпрызамі, камічнымі мініяцюрамі, сатыр. нумарамі на актуальныя грамадскапаліт. тэмы. Стварыў вобразмаску наіўнага і цікаўнага дзівака. 3 1946 маст. кіраўяік групы клоунаў. Здымаўся ў кіно.
КАРАНДАШАЎ Юрый Мікалаевіч (н. 15.10.1947, г. Волагда, Расія), бел. вучоныпсіхолаг. Др псіхал. н. (1991), праф. (1993). Скончыў Ленінградскі унт (1972). 3 1977 у БДУ, з 1982 у Бел. пед. унце (з 1992 заг. кафедры ўзроставай і пед. псіхалогіі). Даследуе праблемы штучнага інтэлекту, псіхалогіі развіцця, метадалогіі псіхалогіі.
Тв.: Развнваютнеся роботы будуіцего: Hays. сказка. Мн., 1989; Основы возрастной даагностнкм пснхнческого развмтня в раннсм детстве. Мн., 1993; Пснхологня развмтня. Ч. 1—2. Мн„ 1996—97.
КАРАНЕЎСКІ Язэп Пягровіч (11.1.1888, г. Заслаўе Мінскай вобл. — 29 10.1937), дзяржаўны дзеяч БССР, педагог. Правадз. чл. Інбелкульта (1924). Скончыў Віленскі настаўніцкі інт (1914). 3 1915 выкладчык Мінскага настаўніцкага інта, чл. культ.асв. гуртка «Наш край», з 1917 — аргцыі *Маладая Беларусь» пры інце. Удзельнік 1га Усерас. з’езда па асвеце (жн. 1918, Масква). 3 1919 чл. пед. рады Мінскага бел. пед. інта. У 1919—20 выкладчык Мінскай бел. гімназіі. У 1920 нам. старшыні Беларускай камуністычнай арганізацыі, з
жн. 1920 чл. КП(б)Б, заг. аддзела сац. выхавання Наркамасветы БССР. 3 1926 нам. старшыні і чл. Прэзідыума Інбелкульта, у 1929—31 рэктар БДУ, канд. у чл. ЦВК БССР. 3 1932 нам. дырэкгара Інта чырв. прафесуры (Масква). 15.6.1937 прыгавораны да вышэйшай меры пакарання. Рэабілітаваны ў 1957.
Э.М.Карніловіч, У.В.Ляхоўскі. КАРАНЁВА, Святое возера. У Бешанковіцкім рне Віцебскай вобл., у бас. р. Зах. Дзвіна (ручаём злучана з возерам), за 28 км на ПнЗ ад г.п. Бешанковічы. Пл. 0,58 км², даўж. 1,5 км, найб. шыр. 500 м, найб. глыб. 5,8 м, даўж. берагавой лініі каля 4 км. Пл. вадазбору 2,86 км². Схілы катлавіны выш. да 12 м, параслі лесам, на ПнУ да 5 м, разараныя.
КАРАНЁВАЯ СІСТ&МА, гл. ў арт. Корань.
КАРАНбГРАФ (ад лац. corona вянец, вянок + ...граф), від тэлескопа для назіранняў сонечнай карокы і храмасферы ў монахраматычным святле. Пазазацьменны К. — даўі'афокусная фотахамера з монахраматычным святлафільтрам, у якой Сонца заэкранавана спец. дыскам. У час поўных сонечных зацьменяў як К. выкарыстоўваюць звычайныя тэлескопы са святлафільтрамі.
КАРАНТ Георгій Аляксеевіч (н. 1 6.1947, с. Дзяржынаўка Шэмахінскага рна, Азербайджан), бел. піяніст. Засл. арт. Беларусі (1990). С.кончыў Азербайджанскую кансерваторыю (1971, Баку).
3 1971 канцэртмайстар Бел. кансерваторыі, з 1976 — Нац. акад. тра оперы Рэспублікі Беларусь. Зрабіў вял. ўклад у падрыхтоўку оперных спекгакляў бсл. кампазітараў: «Джардана Бруна» і «Візіт дамы» С. Картэса, «Сівая легенда» Дз. Смольскага, «Новая зямля» Ю. Семянякі, «Сцежкаю жыцця» Г. Вагнера, «Майстар і Маргарыта» Я. Глебава, «Дзікае паляванне караля Стаха» У. Солтана, шэрагу класічных опер. Выступае ў канцэртах з в.ядомымі бел. вакалістамі Р.МАладава. КАРАНТЭЙН (Corantijn), рака на Пн Паўд. Амерыкі. Амаль на ўсім працягу з’яўляецца мяжой паміж Гаянай і Сурынамам. Даўж. каля 700 км, пл. бас. 56 тыс. км². Вьпокі на У Гвіянскага пласкагор’я, цячэ па яго паўд. схіле і Гвіянскай нізіне. Упадае ў Атлантычны ак., утварае эстуарый. Парожыстая, за выключэннем ніжняга цячэння. Сярэдні гадавы расход вады каля 1200 м³/с. Суднаходная да г. Орыла.