Беларуская энцыклапедыя Т. 8
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 576с.
Мінск 1999
Гаспадарка. Асн. галіны прамсці (па аб’ёме прадукцыі, што вырабляецца): хім. і нафтахім. (27,7%), буд. матэрыялаў (25,8%), харч. (13,5%), энергетыка (12,7%), машынабудаванне і металаапрацоўка (8,3%). Развіты гарнарудная, лёгкая, дрэваапр., мукамольнакрупяная прамсць. Хім. і нафтахім. прадпрыемствы размешчаны ў г. Чэркеск (хім. ВА, зд гумаватэхн. вырабаў). Вытвсць буд. матэрыялаў (цэмент, жалезабетонныя вырабы, цэгла, вапна, чарапіца) у Чэркеску, Карачаеўску, УсцьДжэгуце і станіцы Зелянчукскай. Харч. прамсць (цукр. зд у ЭркенШахары, мяса і хлебакамбінаты, кансервавы і масласыраварныя зды ў Чэркеску, Карачаеўску). Гарнарудная прамсць прадстаўлена Урупскім медным горнаабагачальным камбінатам. Здабываюць каменны вугаль (50 тыс. т, 1995). Вытвсць электраэнергіі 30 млн. кВтгадз (1995).
КАРАЧЫ 61
Асн. цэнтры машынабудавання і металаапрацоўкі ў Чэркеску (зды халадзільнага абсталявання і нізкавольтнай апаратуры) і Карачаеўску (інстр. зд). Ёсць абутковая, швейная і мэблевая вытвсць. У сельскай гаспадарцы пераважае жывёлагадоўля мясамалочнага кірунку і авечкагадоўля (танкарунная і паўтанкарунная). Гадуюць буйн. par. жывёлу, свіней, коз, птушак. Пагалоўе (тыс. галоў, 1995) буйн. par. жывёлы — 165,8, свіней — 14,1. Конегадоўля. Пчалярства. Вьггвсць (1995) мяса 23 тыс. т, малака 146 тыс. т, воўны 1480 т. С.г. ўгоддзі займаюць каля 663 тыс. га, у т. л. пад ворывам каля 25%, пад пашай каля 50%. Вырошчваюць збожжавыя (пшаніца, кукуруза), тэхн. (цукр. буракі, сланечнік), кармавыя (кукуруза на сілас, травы), агароднінабахчавыя культуры, бульбу. Пладаводства. Збор (тыс. т, 1995): збожжа 160, сланечніку 11, цукр. буракоў 194, бульбы 154. Развіта арашэнне (Вял. Стаўрапольскі канал). Чыгунка Нявіннамыск — Усць Джэгута. Па тэр. К.Ч. праходзяць аўтадарогі: ВаеннаСухумская (Чэркеск — Сухумі), Чэркеск — Стаўрапаль, Чэркеск — Пяцігорск. Даўж. аўтадарог з цвёрдым пакрыццём 2730 км. Курорты: Тэберда, кліматычныя курортныя мясцовасці Архыз, Дамбай; горны турызм, альпінізм.
Літ.: Алексеева Е.П. Древняя н средневековая нстормя КарачаевоЧеркесмн М 1971.
КАРАЧЎН, у старажытных павер’ях беларусаў і інш. слав. народаў фантаст. істота, што ўвасабляла зіму і смерць. Часам К. называлі зімовы сонцаварот і звязанае з ім свята, пазней стаў увасабленнем толькі смерці. На Беларусі К. лічылі злым духам, які скарачаў жыццё, выклікаў сутаргі, раптоўную смерць у маладым узросце. Павер’і пра К. захоўваліся да пач. 20 ст.
КАРАЧЎН Уладзімір Рыгоравіч (14.3.1914, в. Кухцічы Уздзенскага рна Мінскай вобл. — 25.6.1998), Герой Сав. Саюза (1946). Скончыў Мінскі трансп.эканам. тэхнікум (1933), Сталінградскае ваен. авіяц. вучылііпча лётчыкаў (1939).
на аэрадромах і 2 у паветр. баі, шмат інш. тэхнікі і жывой сілы праціўніка. Да 1957 у Сав. Арміі, падпалкоўнік.
КАРАЧЎН Юрый Аляксандравіч (27.12.1931, Мінск — 11.6.1997), бел. графік, мастацтвазнавец. Засл. дз. маст. Беларусі (1992). Скончыў Мінскае маст. вучылішча (1952), Маск. паліграф. інт (1965). Працаваў гал. мастаком выдва «Ураджай» (1964—69), нач. аддзела ў Мінве культуры Беларусі (1972—75). 3 1977 дырэктар Нац. маст. музея Беларусі. Работы ў станковай («Хвоі», 1965; «Ружовая сядзіба», 1969; «Жнівень», 1980; «Сакавік», 1982, і інш.) і кніжнай графіцы, паліграф. дызайне. Аўтарскладальнік альбомаў «Янка Купала ў творчасці мастакоў» і «Якуб Колас у творчасці мастакоў» (1982).
Тв.: Евгеннй Зайцев. Мн., 1988; Музей В.К. БялыніцкагаБірулі. Мн., 1988.
М.М. Паграноўскі.
Ю.Карачун. Сакавік. 1982.
КАРАЧЫ, горад на Пд Пакістана, на ўзбярэжжы Аравійскага м. Адм. ц. прав. Сшд. 9,7 млн. ж. з прыгарадамі (1997). Гал. эканам. (выпускаецца каля 50% прамысл. прадукцыі краіны), фін. (месцазнаходжанне гал. айчынных і замежных банкаў), гандл. і трансп. цэнтр; марскі порт, праз які праходзіць больш за 70% знешнегандл. абароту Пакістана, база марскога рыбалоўства. Міжнар. аэрапорт. У раёне К. першая ў краіне экспартнавытв. зона свабоднага гандлю. АЭС. Прамсць: тэкст., маш.буд.
(суднабудаванне, эл.тэхн., зборка матацыклаў і матаролераў), металаапр., хім., нафтахім., дрэваапр., папяровая, гумаватэхн., цэм., шкляная, швейная, гарбарнаабутковая, харчасмакавая, у т. л. рыбаперапрацоўчая, тьггунёвая. Акадэмія КваідіАзам. 3 унты. Нац. музей.
Засн. ў пач. 18 ст. інд. купцамі на месцы рыбацкаіа пасёлка. У 1843 захоплены англічанамі, стаў адм. ц. прав. Сінд, ваеннамарской базай Вялікабрьгганіі. У 1947—59 сталіца Пакістана.
Стары горад з вузкімі вуліцамі, 1—2павярховымі дамамі, кірмашамі, майстэрнямі рамеснікаў. Дзелавы цэнтр К. — гал. вуліцы Бандэррод 1 Маклеадрод з пабудовамі пераважна 19—20 ст.: палац Фрырхол (1865, цяпер Нац. музей; неаготыка), будынак Вярх. суда (пач. 20 ст.; неакласіка), унт (засн. ў 1951, франц. арх. М. Экашар і інш ), маст. цэнтр (1960), дзяржбанк (праект 1954, італьян. арх. Дж.Л. Рычы, А. Каюм; пабудаваны ў 1961), атэль «Інтэркантыненталь» (1962, арх. У. Таблер, 3. Патхан), маўзалей М.А Джыны. За р. Лаяры прамысл. раён Сінд (забудоўваецца з 1947), rap. парк.
КА^АЧЫ (Сапассі), сям’я італьян. мастакоў Балонскай школы жывапісу канца 16 — пач. 17 ст. Прадстаўнікі акадэмізму. Нарадзіліся ў Балонні. Л а д а в і ка (хрышчаны 21.4.1555 — 13.11.1619). Вучыўся ў Балонні ў П. Фантаны (каля 1570—80), там і працаваў. Творчасці ўласцівы простая і строгая кампазіцыя, рэзкая святлоценявая мадэліроўка («Абарачэнне Паўла», 1587; «Мадонна Барджэліні», 1588; «Мадонна Скальцы»; «Бічаванне Хрыста»; «Мадонна са св. Францыскам і Іосіфам», 1591; «Пропаведзь Іаана Хрысціцеля», 1592; «Ператварэнне», каля 1595 — 97). A г а с ц і на (15.8.1557 — 22.3.1602), стрыечны брат Ладавіка. Вучыўся ў Балонні ў Фантаны. Працаваў у Балонні, Рыме і Парме. Рабіў гравюры па карцінах Я. Тынтарэта, П. Веранезе, Карэджа. Сярод жывапісных твораў: «Прычашчэнне св. Іераніма», «Узнясенне Марыі» (абодва паміж 1591—93) і інш. А н і бале (3.11.1560 — 15.8.1609), брат Агасціна, стрыечны брат і вучань Ладавіка. Да 1595 працаваў у Балонні, по
У.Р.Карачун.
У Чырв. Арміі з 1936. У Вял. Айч. вайну з крас. 1943 на Паўд., 4м Укр., 3, 1 і 2м Прыбалт., Ленінградскім франтах. Камандзір авіяэскадрыллі штурмавікоў, капітан. К. зрабіў 133 баявыя вылеты на разведку і бамбардзіроўку войск праціўніка, знішчыў 27 танкаў, 112 аўтамашын з грузам і жывой сілай, 3 самалёты
Л.Карачы.
Бічаванне Хрыста.
62 КАРАЧЫЁЛІ
тым у Рыме. Рабіў алтарныя карціны, у балонскі перыяд у натуралістычнай манеры пісаў партрэты і жанравыя карціны, рамант. пейзажы. У рымскі перыяд творчасць больш строгая і ўрачыстая, што адпавядала канцэпцыі «прыгожага ідэала», якая ўвасобілася ў тэатрзлізаваным адлюстраванні героікі вял. падзей з жыцця людзей і багоў. Сярод твораў. «Крама мясніка», «Бабовая поліўка», «Аплакванне Хрыста» (сярэдзіна 1580х г.), «Венера і Адоніс» (1588—89), аўтапаргрэт (1590я г.), «Узнясенне Марыі» (1592), «Міласэрнасць св. Роха» (1595), «Уцёкі ў Егіпет» (каля 1603—04), «Святыя жонкі ля труны ўваскрэслага Хрыста» (каля 1605), «Партрэт Джавані Габрыэлі з лютняй».
Сумесныя работы К.: фрэскі ў палацах Фава (1580—85) і Маньяні (1588— 90) у Балонні і Фарнезе (1597—1604), у Рыме і інш. Каля 1585 у Балояні заснавалі «Акадэмію тых, хто стаў на правільны шлях».
Анібале Карачы Венера і Адоніс. 1588—89.
КАРАЧЫЁЛІ (Сагассіоіі) Луі Антуан (1721, Парыж — 29.5.1803), французскі літаратар. Паходзіў з італьян. роду, аселага ў Францыі. 3 1739 чл. каталіцкай кангрэгацыі аратарыянцаў. Падарожнічаў па Італіі і Германіі. У 1754—61 у Рэчы Паспалітай, выхавацель сыноў кароннага гетмана польскага Вацлава Жавускага. Аўтар твораў «Лісты, адрасаваныя знакамітай нябожчыцы, што нядаўна памерла ў Польшчы» (1770, 1771), «Полыпча, якая яна была, якая ёсць і якая будзе» (1775), «Жыццё графа Вацлава Жавускага, вялікага генерала і першага сенатара Полынчы» (1782), у якіх даў звесткі па гісторыі Рэчы Паспалітай, апісаў свае асабістыя ўражанні ад падарожжаў па краіне, сустрэч з вядомымі дзярж. дзеячамі.
КАРАЯН (Karajan) Герберт фон (5.4.1908, г. Зальцбург, Аўстрыя — 16.7.1989), аўстрыйскі дырыжор. Вучыў
ся ў «Моцартэумс» ў Зальцбуріу і Векскай акадэміі музыкі і сцэн. мастацтва ў Ф. Шалька. Дэбютаваў у 1927. У 1941—44 кіраўнік Берлінскай дзярж. капэлы. 3 1947 дырыжор (з 1949 і дырэкгар) Тва сяброў музыкі ў Вене. 3 1955 гал. дырыжор Берлінскага філарманічнага аркестра, адначасова ў 1956—64 муз. кіраўнік Венскай дзярж. оперы. Буйнейшы сгмф і оперны дырыжор, выступаў у буйнейшых трах свету. У інтэрпрэтацыях сімф. і опернай музыкі дасягнуў выдатнага маст. ўзроўню. Здзейсніў шэраг значных оперяых
пастановак (у т. л. «Барыс Гадуноў» М. Мусаргскага, 1965; «Містэрыя канца часу» К. Орфа, 1973). Дырыжор і пастаноўшчык фільмаў «Паяцы», «Кармэн», «Дзевятая сімфонія Л. Бетховена». Прэмія Міжнар. муз. савета пры ЮНЕСКА 1983. У 1969 заснаваў Фоад Герберта Караяна з рэгулярнымі міжнар. конкурсамі маладых дырыжораў і аркестраў. У 1983 ЮНЕСКА зацверджаны Міжнар. прыз імя К. за заслугі ў галіне развіцця муз. мастацгва.
Літ.: Робннсон П. Караян: Пер. с англ. М., 1981.
КАРБА... [ад лац. carbo (carbonis) вугаль], першая састаўная частка слоў, якая паказвае на прыналежнасць да злучэнняў вугляроду (карбону), напр., карбанаты, карбіды.
КАРБААНГІДРАЗА, фермент класа ліяз, які каталізуе абарачальнае ўгварэкне вугальнай кты з двухвокісу вугляроду і вады. Металапратэід (мае атам цынку), малекулярная маса каля 30 000. Выяўлена ў жьгвёл, чалавека, раслін, бактэрый. Знаходзіцца ў эрытрацытах, клетках нырак, слізістай абалонцы страўніка, сятчатцы вока і інш. Рэгулюе кіслотнашчолачную раўнавагу ў тканках і біял. вадкасцях. Адыгрывае важную ролю ў хуткім звязванні ці вызваленні вуглякіслага газу СОг (напр., пры дыханні, сакрэцыі кіслага страўнікавага соку, пры падкісленні мачы ў нырках, утварэнні шкарлупіны яйца ў яйцаводах птушак і інш.). Інгібітары К. ўжываюцца пры лячэнні некат. сардэчнасасудзістых і інш. хвароб.
КАРБА36.Л, дыбензапірол, д ы феніленімін, гетэрацыклічнае араматычнае злучэнне. Бясколерныя крышталі, Іпл 247—248 °C. He раствараецца ў вадзе, растварасцца ў бензоле, ацэтоне, эфіры, этаноле. Вылучаюць з антрацэкавага масла, якое атрымлгва