Беларуская энцыклапедыя Т. 8
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 576с.
Мінск 1999
КАРбОнАВЫЯ КІСЛОТЫ, арганічныя рэчывы, якія маюць у малекуле адну або некалькі карбаксільных груп — СООН. Залежна ад колькасці груп адрозніваюць кіслоты монакарбонавыя (напр., СНзСООН воцатная кіслата), дыі полікарбонавыя (напр., НООС— СООН шчаўевая кіслата, СбНбп (СООН)п бензол полікарбонавыя кты. Адначасова малекулы К. к. могуць мець і інш. функцыянальныя групы, напр., амінагрупу (амінакіслоты), гідраксільную (аксікіслоты).
Монакарбонавыя неразгалінаваныя К. к. з колькасцю атамаў вугляроду ў малекуле да 9 і разгалінаваныя — да 13 атамаў — вадкасці; вышэйшыя, араматычныя і дыкарбонавыя хты — цвёрдыя рэчывы, нерастваральныя ў вадзе. Па хім. уласцівасцях — слабыя кты, моц якіх павышае прысутнасць у малекуле электронаакцэптарных груп (атамаў галагену, нітрагруп і інш.), напр., прыхлорвоцатная кта CCLCOOH у 700 разоў мацнейшая за CHjCOOH. Пры ўзаемадзеянні з асновамі ўтвараюць солі (гл. Мыла), пры замяшчэнні
64 КАРБУНКУЛ
гідраксільнай ОНгрупы — розныя функцыянальныя вытворныя: складаныя эфіры, галагенангідрыды, ангідрыды, аміды кіслот і інш. У свабодным стане К. к. ёсць у садавіне, гародніне, крыві жывёл і чалавека, уваходзяць у састаў эфірных і раслінных алеяў, тлушчаў, воскаў. Сінт. К. к. атрымліваюць акісленнем спіртоў, альдэгідаў, вуглевадародаў, гідролізам нізрылаў і інш. вьпворных. Адыгрываюць значную ролю ў абмене рэчываў.
Я.Г. Міляшкевіч.
Дз.М.Карбышаў
У.М Карват.
КАРБЎНКУЛ (лац. carbunculus літар. вугалёк; стараж.рус. назва вуглявік, скула), вострае дыфузнае гнойнанекратычнае запаленне глыбокіх слаёў скуры і падскурнай клятчаткі вакол групы валасяных мяшочкаў і тлуіпчавых залоз. Узбуджальнікі — гнаяродныя бактэрыі. Найчасцей бывае на патыліцы, паясніцы, твары. Узнікненню К. садзейнічаюць знясіленне арганізма, парушэнне абмену рэчываў (дыябет цукровы), вітамінная недастатковасць. Прыкметы: цяжкі агульны стан (дрыжыкі, тра цела да 40 °C), шырокае амярцвенне тканак. Ускладненні (найчасцей пры К. твару) — сепсіс, тромбафлебіт. Лячэнне тэрапеўтычнае, хірургічнае.
КАРБЫШАЎ Дзмітрый Міхайлавіч (26.10.1880, г. Омск, Расія — 18.2.1945), расійскі і сав. ваен. дзеяч. Ген.лейг. інж. войск (1940). Праф. (1938), др ваен. н. (1941). Герой Сав. Саюза (1946). Скончыў Сібірскі кадэцкі корпус у Омску (1898), Мікалаеўскую ваен.інж. акадэмію (1911). Удзельнік рус.яп. вайны 1904—05. У 1911—14 кіраваў рэканструкцыяй Брэсцкай крэпасці. У 1ю сусв. вайну ва ўпраўленні начальніка інж. войск 11й і 8й армій. Са снеж. 1917 атрадны інжынер Чырв. гвардыі. У грамадз. вайну інжынер Калегіі па інж. абароне, удзельнік будва шэрагу ўмацаваных раёнаў і інш. У 1923—26 старшыня інж. кта Гал. ваеннаінж. ўпраўлення РСЧА і старшыня Ваеннатэхн. кта РСЧА. 3 1926 выкладаў у Ваен. акадэміях імя Фрунзе і Генііггаба. У Вял. Айч. вайну 8.7.1941 цяжка кантужаны ў баях каля Магілёва трапіў у палон. Закатаваны ў канцлагеры Маўтгаўзен (Аўстрыя). Аўтар больш як 100 прац па ваен.інж. справе і ваен. гісторыі. У Гродне яму пастаўлены помнік. Яго імем названа малая планета Карбышаў.
КАРБЫШАЎ, малая планета № 1959. Сярэдні дыяметр 9 км, сярэдняя адлегласць ад Сонца 415,6 млн. км, перыяд абарачэння 4,63 г. Адкрыта ў 1972 у Крымскай астрафіз. абсерваторыі. Названа ў гонар Дз.М. Карбышава.
Літ:. Коротцев О., Д а х м е М. Созвездне памята: Косммч. меморнал героев Вел. Отеч. войны. СПб., 1995.
КАРБЮЗЬЕ (Corbusier), гл. Ле Карбюзье.
КАРБЮРАТАР (франц. carburateur), прылада для стварэння гаручай сумесі з лёгкага вадкага паліва ў рухавіках унутр. згарання. Бывае ўсмоктвальны (паплаўковы, мембранны), упырсквальны і камбінаваны.
Mae паветраны тракт, па якім рухаецца ўсмактанае паветра, і паліўпую сістэму, па якой паліва падаецца ў паветраны паток, змешваецда з ім і па ўпускным трубаправодэе паступае ў цыліндры рухавіка. Інтэнсіўнасць паступлення гаручай сумесі рэгулюецца дросельнай заслонкай (гл. Акселератар), а яе склад у адпаведнасці з рэжымам работы рухавіка — гал. сістэмай дазіравання, экана.майзерам, паскаральнай помпай, сістэмамі халастога ходу і пуску халоднага рухавіка і інш. Выкарыстоўваецца ў аўтамабілях, матацыклах і інш. В.А. Сяргеенка.
Карбюратар аўтамабільны: 1 — паветраная заслонка; 2 — ігольчасты клапан, 3 паплаўковая камера; 4 — бензін; 5 дросельная заслонка; 6 — асноўны паветраны паток.
КАРВАЛАНТ (ад франц. corps корпус, асобны атрад + volant лятучы), вайсковае злучэнне, аснову якога складала конніца, а таксама пяхота і лёгкая артылерыя. Прызначаўся гал. чынам для дзеянняў у тыле праціўніка, перахопу яго камунікацый, удараў у флангі баявых парадкаў і для праследавання. Шырока выкарыстоўваўся ў войсках 18—19 ст. У Расіі створаны Пятром I у 1701. Паспяхова дзейнічаў у час Паўночнай вайны 1700—21, вызначыўся ў бітве пад Лясной 1708.
КАРВАТ Уладзімір Мікалаевіч (28.11.1958, г. Брэст —23.5.1996), першы Герой Беларусі (1996), падпалкоўнік. Скончыў Армавірскае вышэйшае ваен. авіяц. вучылішча лётчыкаў (1981). Ва Узбр. Сілах СССР з 1977. У 1981—94 у ваеннапаветр. сілах на Д. Усходзе: камандзір звяна, эскадрыллі, нам. камандзіра палка па лётнай падрыхтоўцы. Са жн. 1994 на Беларусі, нач. паветр.агнявой і тактычнай падрыхтоўкі авіябазы. У час начнога вучэбнага палёту адвёў палаючую машыну ад в. Вял. Гацішча Баранавіцкага рна і загінуў.
КАРВЕТ (франц. corvette), 1) лёгкі карабель для разведкі, пасыльнай службы і выканання інш. задач у ветразевым ваенным флоце 17—19 ст. У сярэдзіне 19 ст. з’явіліся колавыя, а потым вінтавыя ветразевапаравыя К. 2) Баявыя караблі спец. пабудовы для процілодачнай і проціпаветр. абароны і нясення вартавой службы ў флатах Вялікабрытаніі, ЗША і інш. краін у час 2й сусв. вайны. 3) У шэрагу сучасных марскіх дзяржаў тып найменшага ваен. карабля (водазмяшчэннем 500—1000 т) для канваіравання і абароны ад падводных лодак.
КАРГЕР Міхаіл Канстанцінавіч (30.5.1903, г. Казань — 26.8.1976), расійскі археолаг і мастацтвазнавец. Др гіст. н. (1959), праф. (1949). Скончыў Петраградскі унт (1923). 3 1949 у Ленінірадскім унце, з 1964 у Інце археалогіі АН СССР. Вывучаў славянскую археалогію і гісторыю стараж.рус. культуры і мастаіггва. У 1950я г. даследаваў стараж. арх. помнікі ў гарадах Тураў, Навагрудак, Ваўкавыск, Полацк, царкву Благавешчання ў Віцебску. Дзярж. прэмія СССР 1952.
Те.: Новый памятанк зодчества XII в. в Турове. М., 1965; Раскопкн храма Бормса м Глеба в Новогрудке // Археолошческне открытая 1965 г. М., 1966; К вопросу о памягнмках зодчества в Волковыске // Славяне н Русь. М., 1968; К нсторнн полоцкого зодчества XII в. // Новое в археолопш. М., 1972.
КАРГІН Валянцін Аляксеевіч (23.1.1907, г. Днепрапятроўск, Украіна — 21.10.1969), савецкі фізікахімік, заснавальнік навук. школы па фізікахіміі палімераў. Акад. AH СССР (1953, чл.кар. 1946). Герой Сац. Працы (1966). Скончыў Маскоўскі унт (1930). 3 1930 у Фіз.хім. інце імя Л.Я. Карпава, адначасова з 1956 праф. Маскоўскага унта. Навук. працы па фізікахіміі высокамалекулярных злучэнняў. Паказаў, што
КАРДАШ 65
палімеры ўгвараюць сапраўдныя растворы. Даследаваў мех. і тэрмамех. ўласцівасці палімераў, сувязь паміж іх будовай і ўласцівасцямі. Распрацаваў метады структурнахім. і фіз. мадыфікацыі палімераў, гумы і хім. валокнаў. Дзярж. прэміі СССР 1943, 1947, 1950, 1969. Ленінская прэмія 1962.
Тв.: Колломдные снстемы н растворы полнмеров: Нзбр. тр. М., 1978; Струкзура н механяческне свойства полнмеров: Йзбр. тр. М„ 1979.
Літ.: В.А Каргмн. М., 1960.
КАРДАІТАВЫЯ (Cordaitales), парадак вымерлых голанасенных раслін. Дрэвы і, магчыма, кусты. Існавалі ў карбоне—пермі. Найб. вывучаны зборны род кардаітаў (Cordaites), у якім больш за 100 відаў. На Беларусі іх выкапнёвыя рэшткі (лісце, стробілы, насенне, злепкі стрыжня) адзначаны ў адкладах сярэдняга і позняга карбону, пермі. Нагадвалі сучасныя хвойныя. Існавалі ва ўмовдх вільготнага, цёплага клімату, раслі паблізу вадаёмаў.
Вьші. да 30 м, ствол дыям. да 1 м, гладкі, разгалінаваны каля верхавіны. Лісде лінейнае, ланцэтападобнае ці стужкападобнае, даўж. да 1 м. Органы размнажэння ў выглядзе каташкоў з мужчынскімі і жаночымі стробіламі («кветкамі»), К., магчыма, далі пачатак хвойным. Па рэштках К. вызначаюць узрост геал. адкладаў. Т. Ф. Абухоўская.
3. Зак. 404.
КАРДАМбн (Elettaria cardamomum), кветкавая расліна сям. імбірных. Пашырана ў вільготных горных лясах Паўд. Індыі. Культывуецца ў Івдыі, Індакітаі, Паўд. Кітаі, на вве ШрыЛанка. У нетрапічных краінах вырошчваецца ў аранжарэях.
Шматгадовая травяністая расліна з мясістым карэнішчам выш. да 1 м. Лісце ланцэтнаэліптычнае, скурыстае. Усе вегетатыўныя органы моцна пахнуць. Кветкі жоўтыя ў коласападобных суквеццях. Плод — каробачка. У насенні 3,5—7% эфірнага алею. Выкарыстоўваюць як прыправу у кандытарскай і тытунёвай поамсці, медыцыне.
КАРДАМбНАВЫ ГОРЫ, горы на Пд Індыі, у складзе Зах. Гатаў. Даўж. каля 200 км. Выш. да 2019 м (г. Катаймалай). Рэзка акрэслены грэбень, стромкія схілы, глыбокія цясніны. Складзены пераважна з гнейсаў, крышт. сланцаў, чарнакітаў. Вільготныя трапічныя лясы. Чайныя і каўчукавыя плантацыі. Рэзерват Перыяр.
КАРДАНА ФОРМУЛА, формула для знаходжання каранёў няпоўнага кубічнага ўраўнення ? + fa +? = 0 (такі выгляд можна надаць любому кубічнаму ўраўненню). Прапанавана ў 1545 італьян. вучоным ^ 1^дана;3апісваеода ўвыілвдзе:
х=
2 4 27 2 4 ⁺ 27
Калі каэфіцыенты р і q — сапраўдныя лікі, харакгар каранёў залежыць ад знака яго дыскрымінанта D = 27qz 4р³. Пры D>0 усе тры карані салраўдныя і розныя: пры D=0 усе карані сапраўдныя і, калі р і q адрозныя ад нуля, ёсць адзін двухкратны корань і адзін аднакратны: пры D<0 адзін корань сапраўдны і 2 другія ўяўныя комплексна спалучаныя.
КАРДАННЫ ШАРНІР, механізм, які забяспечвае вярчэнне двух валоў, размешчаных пад пераменным вуглом ад
носна адзін аднаго. Бывае жорсткі (рухомае злучэнне звёнаў) і пругкі (пругкае злучэнне); сінхронны (вярчэнне валоў з пастаяннай скорасцю) і
асінхронны (нераўнамернае вярчэнне выхаднога вала). Паслядоўнае злучэнне К. ш. наз. карданнай перадачай. Выкарыстоўваецца ў прьшадах (гл. Гіраскоп), станках, трансп. машынах і інш.