Беларуская энцыклапедыя Т. 8
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 576с.
Мінск 1999
Да арт Кардыльеры Парк МаўнтРобсан у правінцыі Брытанская Калумбія, Канада.
сан, горы Макензі, уласна Скалістыя горы (г. Элберт — 4399 м) і Усх. СьераМадрэ. Да ўнутранага пояса належаць: на Алясцы — шырокія тэктанічныя ўпадзіны, якія чаргуюцца з плоскавяр
⁶⁸ _J^b^
шыннымі горнымі масівамі выш. да 1500—1700 м (горы Кілбак, Кускаквім, Рэй); у Канадзе — шматлікія высокія плато (Юкан, Стыкін, Фрэйзер), горныя масівы і хрыбты (горы Касіяр— Омінека, 2590 м; Калумбійскія горы, да 3581 м); у ЗША і Мексіцы — высакагорныя масівы ў вобласці пашыранага развіцця баталітаў у штаце Айдаха (выш. да 3857 м), вулканічныя плато Снейк і Калумбійскае плато, нагор’е Вялікі Басейн, ступеньчатае плато Каларада і Мексіканскае нагор’е. Кардыльеры Цэнтр. Амерыкі складаюцца з 3 дуг: 2 з іх працягваюць ланцугі К.П.А. — Усх. СьераМадрэ і Паўд. СьераМадрэ, трэцяя — Вулканічная Сьера (вулкан Тахумулька, 4217 м, — найвыш. пункг Цэнтр. Амерыкі) працягваецца ад тэр. Гватэмалы да Панамы і злучаецца з Андамі Паўд. Амерыкі.
К.П.А. сфарміраваны ў мезакайназоі з рознаўзроставых геал. структур: дакембрыйскіх (плато Каларада, некат. хрыбты Скалістых гор), крьппт. палеазойскіх утварэнняў (плато Юкан, хрыбты Брукса, Макензі), мезазойскіх баталітаў (Берагавы хр., СьераНевада), складкавых асадкавых і вулканагенных тоўшчаў (хрыбты зах. пояса), кайназойскіх вывергнугых парод (Папярочная Вулканічная Сьера, Аляскінскі хр.). Радовішчы свінцовацынкавых, меднамалібдэнавых руд, вальфраму, урану, золата, нафты і інш. Ледавікі болып развіты ў паўн. частцы К.П.А^ Агульная пл. зледзянення каля 67 тыс. км . Найб. нізкая (300—450 м) снегавая мяжа апускаецца на ціхаакіянскім схілс гор Паўд. Аляскі, месцамі зніжана да ўзроўню акіяна; найб. высока (больш за 4500 м) размешчана ў Мексіцы.
На схілах К.ПА. бяруць пачатак рэкі басейнаў Місуры, Юкана, Калумбіі, Каларада, Фрэйзера і інш. Найб. паўнаводныя горныя рэкі з вял. падзеннем і зарэгуляваным азёрамі вадасцёкам маюць вял. гідраэнергапатэнцыял, шырока выкарыстоўваюцца для атрымання элекграэнергіі і на арашэнне. У К.П.А. назіраецца паслядоўная змена клімату ад арктычнага да трапічнага.. Найб. амплітуды сярэднегадавых тэмператур адзначаліся на ўнутр. плато. Сярэдняя тра студз. на шіато Юкан каля 30 °C, ліп. 15 °C. На нагор’і Вял. Басейн адпаведна 0 °C і 24 °C. К.П.А. працягваюцца перпендыкулярна пераносу паветр. мас, таму вільготнасць клімату крайніх паясоў і ўнутр. адрозніваецца. Ва ўмераным поясе больш вільготны крайні 3 (у Берагавым хр. ападкаў 4000—6000 мм за год), у трапічным — крайні У (на Мексіканскім нагор’і ападкаў 2000 мм за год). На ўнутр. пласкагор’ях — 200— 400 мм, у пустыні Махаве — 50 мм за год. Паўн. частка К.П.А. занята хвойнымі лясамі. Яны цягнуцца ўздоўж Ціхаакіянскага ўзбярэжжа ад Паўд. Аляскі да штата Каліфорнія. Лясы таежнага тыпу растуць таксама на наветраных схілах Скалістых гор і ўнутр. плато да 50" паўн. ш. Далей на Пд сухія стэпы, паўпустыні і пустыні з палыновалебядовай і сукулентнай (какгусы, агавы, юкі) расліннасцю. Вонкавыя схілы Мексіканскага нагор’я ўкрыты вільгот
натрапічнымі лясамі. На Ціхаакіянскім узбярэжжы Цэнтр. Амерыкі пераважна лістападныя трапічныя лясы. Міжгорныя катлавіны заняты рэдкалессямі і другаснымі саваннамі. Жывёльны свет багаты і разнастайны: шэры і чорны мядзведзі, горны карыбу, снежная каза, віларогая антылопа, пума, рысь, воўк, грызуны, паўзуны і птушкі. Стэпавыя землі далін апрацоўваюцца, лесастэпы выкарыстоўваюцца пад пашу; у субтропіках на арашальных землях рачных далін — садаводства; у тропіках вял. плошчы пад плантацыямі трапічных культур і пасевамі збожжавых. Заселена ў асноўным узбярэжжа. М.В. Лаўрыновіч.
КАРДЫНАЛ (ад лац. cardinalis галоўны), у царкоўнай іерархіі каталіцкай царквы 2і пасля папы рымскага чын. Бліжэйшыя саветнікі і памочнікі папы па кіраўніцтве царквой, маюць сан епіскапа. Назначаюцца са згоды кансісторыі — сходу кардынальскай калегіі. На канклаве з К. выбіраецца папа рымскі.
КАРДЫНАЛЕ (Cardinale) Клаўдзія (н. 15.4.1939, г. Туніс), італьянская кінаактрыса. Вучылася ў эксперым. кінацэнтры ў Рыме. Ролі адметныя тонкай ін дывідуалізацыяй характараў: «Рока і ягс браты» (1960), «Леапард» (1962), «Туманныя зоркі Вялікай Мядзведзіцы» (1965), «Сямейны партрэт у інтэр’еры» (1974; усе рэж. Л. Вісконці), «Восем з паловай» (1963, рэж. Ф. Феліні), «Фіцкаральда» (1982, рэж. В Герцаг), «Генрых IV» (1984, рэж. М. Белокіо) і інш. У 1969 знялася ў сав.італьян. фільме «Чырвоная палатка» (рэж. М.К. Калатозаў).
КАРДЫСКІ МІРНЫ ДАГАВЙР 1661 Падпісаны паміж Расіяй і Швецыяй 1 ліп. ў мяст. Кардыс (цяпер Кярдэ каля г. Тарту, Эстонія). Канчаткова завяршыў рас.швед. вайну 1656—58. Апынуўпіыся ў неспрыяльных умовах (шэраг паражэнняў ад войск Польшчы і ВКЛ, заключэнне Аліўскага міру 1660 паміж Рэччу Паспалітай і Швецыяй), Расія ў абмен на згоду Швецыі не дапамагаць Рэчы Паспалітай у вайне Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67 саступала Швецыі гарады, якія раней утрымлівала паводле Валіесарскага дагавора 1658 і пагаджалася на аднаўленне рас.швед. мяжы, устаноўленай Сталбоўскім мірам 1617 (без выхаду да Балтыйскага м.). У 1683 дагавор пацверджаны без змен.
КАРДЫФ (Cardiff), галоўны горад Уэльса (Вялікабрытанія). Адм. ц. графстваў СаўгГламорган і МідГламорган. Засн. каля 75.284 тыс. ж. (1991). Порт у Брыстольскім зал. Аэрапорт. Прамысл. і культ. цэнтр Уэльса. Прамсць: металургічная, маш.буд., харч., папяровая, паліграфічная. Уэльскі унт. Нац. музей Уэльса. Уэльскі нар. музей (нар. мастацгва). Арх. помнікі: замак (каля 1090), Ландафскі сабор (12—15 ст.), царква СентДжон (15 ст.), ратуша (1904), Храм Міру (1938). Цэнтр уэльскай культуры (фестывалі песні, музыкі і паэзіі).
КАРДЫЯ... (ад грэч. kardia сэрца), першая састаўная частка складаных слоў, якая паказвае на адносіны да сэрца, напр., кардыяграфія, кардыялогія.
КАРДЫЯГРАФІЯ (ад кардыя... + ... графія), метады графічнай рэгістрацыі сардэчнай дзейнасці, якія дапамагаюць удакладніць дыягназ хвароб. Аб’ядноўвае шэраг методык даследавання сэрца. У клінічнай пракгыцы найчасцей выкарыстоўваюць электракардыяграфію, эхакардыяграфію, фонакардыяграфію і рэакардыяграфію. Робяць К. спец. электроннымі прыборамі — кардыёграфамі. КАРДЫЯЛбГІІ БЕЛАРЎСКІ НДІ М і ністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь. Засн. ў 1977 у Мінску на базе праблемнай н.д. лабараторыі кібернетычных метадаў дыягностыкі і біякіравання (з 1970) Мінскага мед. інта. Асн. кірункі навук. даследаванняў: распрацоўка навук. асноў прафілактыкі, метадаў дыягностыкі, рэабілітацыі і лячэння (у т. л. хірургічнага) ішэмічнай хваробы сэрца і артэрыяльных гіпертэнзій, аўтаматызаваных праграмнатэхн. сродкаў і прыбораў для іх выяўлення і кантролю эфектыўнасці, лячэбных і аздараўленчых мерапрыемстваў пры сардэчнасасудзістых захворваннях і інш. У інце працуюць лаўрэаты Дзярж. прэміі Беларусі 1996 акад. Нац. АН Беларусі Г.І. Сідарэнка (заснавальнік інта), Ю.П. Астроўскі, Л.З. Паланецкі, Я.Г. Нікіцін, А.У. Фралоў, У.У. Мірончык, А.П. Вераб'ёў. (Дырэктар інта з 1993 М.А. Манак?) На базе інта працуе Рэсп. цэнтр рардэчнасасудзістай хірургіі (аперацыі па карэкцыі парокаў сэрца, рэканструкцыі сасудаў і інш.). В.М. Гайдук. КАРДЫЯЛбі'ІЯ (ад кардыя... + ... логія), раздзел медыцыны, які вывучае сардэчнасасудзістую сістэму чалавека, яе хваробы, іх прафілактыку, дыягностыку і лячэнне.
Асобныя звесткі пра будову сардэчнасасудзістай сістэмы чалавека вядомы са старажытнасці. Схему кровазвароту распрацаваў рымскі ўрач К. Гален (2 ст.), яхая толькі ў 1628 была абвергнуіа англ. вучоным У. Гарвеем. У 17—19 ст. апісаны каранарны кровазварот, асобцыя заганы сэрца, грудная жаба. У 19 ст. ўклад у даследаванне сардэчнасасудзістай сістэмы зрабілі чэш. фізіёлаг Я. Пуркіне, ням. ўрач В. Гіс, англ. вучоныя А Кіс і М. Флэк; у Расіі — І.М. Сечанаў, І.Ф. Цыён, АБ. Фохт, І.П. Паўлаў, В.Я. Данілеўскі, Л.А Арбелі. К.М. Быкаў і інш. У самаст. раздзел унугр. хвароб К. вылучылася ў пач. 20 ст.
На Беларусі станаўленне К. адпосіцца да 1977, калі створаны Бел. НДІ кардыялогіі. Навук. працы вядуцца таксама ў Бел. інце ўдасканалення ўрачоў, мед. інтах. Уклад у развіццё К. зрабілі Г.І. Сідарэнка, У.В. Гарбачоў, М.Ф. Волкаў, Я.Б. Бардзін, АГ. Даўгяла і інш. Вывучаюцца пытанні эпідэміялогіі сардэчнасасудзістых захворванняў. Распрацаваны эфектыўныя метады прафілактыкі, лячэння і рэабілітацыі хворых на ппертанічную хваробу і ішэмічную хваробу сэрца, новыя віды аперацый на сэрцы і сасудах, створаны штучны клапан сэрца, прэпараты з кардыялагічным дзеяннем. Дапамога хворым аказваецца ў Мінскім і абл. кардыялагічных дыспансерах, кабінетах і стацыянарах, аддаяленнях рэабілітацыі ў санаторыях.
М.Ф. Сарока.
КАРЖАНЕЎСКАЯ 69
КАРДЫЯСКЛЕРбЗ (ад кардыя... + ... склероз), міякардыясклероз, разрастанне апучальнай тканкі ў мышцы сэрца. Найчасцей бывае як вынік хранічнага ці вострага захворвання сэрца (інфаркт міякарда, міякардыт, кардыяміяпатыя, на фоне ішэмічнай хваробы сэрца). Першасны К. бывае рэдка. Постінфарктны К. — вынік некрозу ўчастка міякарда, велічыня яго адпавядае памерам інфаркту міякарда, рубцовыя палі не могуць скарачацца. К. без ачаговых некратычных змен развіваецца на фоне ішэмічнай хваробы сэрца. Міякардытычны К. — вынік міякардыту віруснага, бактэрыяльнага ці алергічнага генезу. Пры К. павялічваюцца памеры сэрца, развіваюцца сімптомы недастатковасці сардэчнага кровазвароту (задышка, тахікардыя, ацёкі, павелічэнне памераў печані, застоі крыві ў сасудах, лёгкіх і інш.). Лячэнне тэрапеўтычнае. М.Ф. Сарока.
КАРДЫЯСПАЗМА (ад грэч. kardia, тут — уваход у страўнік + ... спазма), хвароба, якая праяўляецца спазмай стрававода ў месцы пераходу яго ў страўнік. Асн. прыкмета — загрудзінны боль, пачуццё распірання. У пачатку хваробы — цяжкасць пры глытанні (дысфагія), іншы раз першых порцый ежы, асабліва халоднай. У большасці хворых лепш праходзіць цёплая вадкая ежа, у некаторых — цвёрдая. Непрыемныя адчуванні ўзмацняюцца пры хуткай ядзе. Боль бывае і пры пустым страваводзе. Пры зрыгванні застаялыя ў страваводзе масы (сліна, рэшткі ежы, слізь) могуць зацякаць у дыхальныя шляхі і выклікаць аспірацыйныя запаленні, абсцэсы лёгкіх і інш. Лячэнне: дыетатэрапія, спазмалітыкі, хірургічнае.