Беларуская энцыклапедыя Т. 8
Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
Памер: 576с.
Мінск 1999
кАрлікавыя расліны, расліны, якія маюць ненармальна малыя памеры параўнальна з характэрнымі для пэўнага віду. Карлікавасць выклікаецца рознымі прычынамі: неспрыяльнымі глебавакліматычнымі фактарамі (тундра, высакагор’е), недастатковым жыўленнем, недахопам вільгаці, прышчэпліваннем пладовых дрэў на нізкарослыя прышчэпы, вырошчваннем сеянцаў у кошыках з ушчыльненай глебай. У флоры Беларусі ёсць віды, якім у прыродных умовах уласцівы невял. (у параўнанні з роднаснымі відамі) памеры (бяроза карлікавая, брызгліна карлікавая і інш.). Вырошчваюць К.р. (хвоі, клёны, елкі і інш.) як дэкар., для бардзюраў, альпінарыяў, выкарыстоўваюць у пладаводстве. Культура К.р. пашырана ў Японіі.
КАРЛІКІ ў а с т р а н о м і і, зоркі адносна невялікіх памераў (0,01—1 радыус Сонца) і невысокіх свяцільнасцей (Ю'¹—1 адзінка свяцільнасці Сонца). Маса 0,1—1 сонечнай масы. Тыповая зоркаК. — наша Сонца. Ад звычайных (чырвоных К.) будовай і ўласцівасцямі адрозніваюцца белыя К. Гэта вельмі шчыльныя (10⁸—10⁹ кг/м³) гарачыя зоркі малых памераў (у сярэднім радыус роўны зямному радыусу, а маса адпавядае масе Сонца, тра паверхні дзесяткі тысяч К). Белыя К. — канчатковая стадыя зорнай эвалюцыі, калі маса зоркі не большая за 1,4 масы Сонца.
КАРЛІСТЫ, палітычная групоўка клерыкальнага і манархісцкага кірунку (каталіцкае духавенства, вышэйшая знаць, вярхі арміі і інш.) у Іспаніі з 1833. Назва ад прыхільнікаў прэтэндэнта на ісп. прастол дона Карласа Старэйшага, сына караля Карла IV (правіў у 1788— 1808). Алстойваді рэліг. і абсалютысцкія традыцыі ў Іспаніі (адсюль другая назва традыцыяналісты). Развязалі Карлісцкія войны 1833—40 і 1872—76. У 1936—39 удзельнічалі ў антырэсп. мяцяжы ген. Ф.Франка, які ў 1937 аб’яднаў аргцыі К. з іспанскай фалангай. Выступаюць за права на ісп. прастол прынца БурбонПармскага Карласа Хуга.
КАРЛІСЦКІЯ войны, міжусобныя дынастычныя войны ў Іспаніі паміж дзвюма галінамі ісп. 'Бурбонаў у 19 ст. Былі звязаны з ісп. рэвалюцыямі 1834—43 і 1868—74. 1 я К.в. (1833— 40) развязана пасля смерці караля Фердынанда VII карлістамі — прыхільнікамі сына Карла IV (правіў у 1788—1808) дона Карласа Старэйшага, які выступаў супраць Марыі Крысціны— рэгентіпы пры малалетняй каралеве Ізабеле II. Карлісты выступалі за захаванне абсалютызму і феад. парадкаў, апіраліся на сялянства паўн. і ўсх. абла.сцей Іспаніі, выкарыстоўвалі сепаратысцкія настроі жыхароў Каталоніі, Басконіі і Навары, вялі пераважна партыз. вайну. Летам 1837 іх войска (14 тыс. чал.) на чале з донам Карласам намагалася авалодаць Мадрыдам. Урадавыя войскі на чале з ген. Б.Эспартэра да лета 1840 разбілі асн. сілы карлістаў (дон Карлас у 1839 уцёк у Францыю). У ходзе 2й К.в. (1872—76) карлісты імкнуліся зацвердзіць на ісп. прастале пад імем Карла VII дона Карласа Малодшага — унука Карласа Старэйшага. Да канца 1875 іх ваен. сілы, сканцэнтраваныя ў Басконіі, Навары і Каталоніі і падзеленыя на 3 арміі, налічвалі каля 100 тыс. чал. У лют. 1875 у бітве пры Лукары карлісты разбілі ўрадавую армію, але зза ўнутр. рознагалоссяў пачалі цярпець паражэнні і ў пач. 1876 разгромлены.
КАРЛбвіЧ (Kartowicz) Мечыслаў (11.12.1876, в. Вішнева Смаргонскага рна Гродзенскай вобл. — 8.2.1909), польскі кампазітар, дырыжор. Сын Я.Карловіча. Вучыўся кампазіцыі 1 скрыпічнай ігры ў Гайдзльбергу (Германія), Варшаве і Берліне. Арганізатар (1902) і дырыжор (у 1905—06 гал. дырыжор) сімф. аркестра пры Варшаўскім муз. тве. 3 1906 удзельнік групы кампазітараў «Маладая Польшча». Першы буйны сімфаніст у гісторыі польскай музыкі. Асн. творы. праграмная сімфонія «Адраджэнне» (1902), 7 сімф. паэм, у т.л. «Зваротныя хвалі», «Станіслаў і Ганна Асвецімы» (1907), «Эпізод на маскарадзе» (1908); камернаінстр ансамблі; фп. творы; рамансы, песні; музыка да драм. спектакляў. Цікавіўся фальклорам, у тл. беларускім. У 1900 запісаў некалькі ўзораў бел. муз. фальклору, асобныя запісы выкарыстаў у сімф. трыпціху «Адвечныя песні»
(1904—06) і ў «Літоўскай рапсодыі» (1906). Муз. пісьменнік і крытык.
Літ.: Б э л з а й. Мечнслав Карловнч. М.; Л., 1951; Карасмньская Н. Янн Мечнслав Карловнчм н нх роль в развлтнн русскопольсклх связей // Русскопольскле музыкальные связл. М., 1963. ГЛЦітовіч. КАРЛбвіЧ (Kartowicz) Ян (28.5.1836, в. Субартоніс Варэнскага рна, Літва — 14.6.1903), польскі лінгвіст, этнограф,
М.Карловіч Я.Карловіч.
фапькларыст, музыказнавец. Акад. Акадэміі ведаў у Кракаве (1887, чл.кар. 1877). Скончыў Маскоўскі унт (1857). Вучыўся ў Парьокы і Гайдэльбергу (1857—59), у Брусельскай кансерваторыі (1859—60). У 1871—82 жыў і працаваў на Беларусі ў маёнтках Подзітва (Воранаўскі рн) і Вііпнеў (Смаргонскі рн). 3 1882 у Гайдэльбергу, Дрэздэне, Празе, з 1887 у Варшаве. Аўтар лінгвістычных прац «Слоўнік польскай мовы» (т. 1—8, 1900—27, у сааўт.), «Слоўнік польскіх гаворак» (т. 1—6, 1900—11; закончыў Ян Лось), «Слоўнік выразаў замежнага і малавядомага паходжання...» (А—К, 1894—97). Важнейшыя гіст., філас. і музыказнаўчыя працы: «Дон Карлас, каралевіч іспанскі» (1867), «Нарыс жыцця і творчасці Станіслава Манюшкі» (1884—85), «Міфалогія і філасофія» (1899). 3 1868 збіраў і запісваў бел. нар. казкі і інш. фальклорнаэтнагр. матэрыялы. Распрацаваў «Дапаможнік для збіральнікаў народных твораў» (1871). Аўтар прац «Найноўіпыя даследаванні паданняў і іх зборы» (1883), «Польская хата» (1884), «Сістэматыка песень польскага народа» (1889—95). У кн. «Народныя паданні і казкі, сабраныя ў Літве» (1887—88) змясціў у перакладзе на польск. мову больш за 80 бел. легенд, паданняў і казак, якія запісаў у Свякцянскім, Лідскім і Навагрудскім паветах. У 1889 і 1891 запісаў для М .Федароўскага больш за 500 мелодый бел. нар. песень (больш за 300 апубл. ў працы Федароўскага «Люд беларускі», т. 5—6, 1958—60). Заснавальнік '(1887) і рэдакгар (1888— 99) час. *Вісла», у якім друкаваў бел. фальклорнаэтнагр. матэрыял. Прызнаваў за беларусамі права на самаст. развідцё, заклікаў вучоных даследаваць бел. мову, фальклор, нар. побыт. Перапісваўся з бел. вучонымі А.Гурыновічам, М.Янчуком, У.Вярыгам, Федароўскім і інш. Сябраваў з Ф.Багушэвічам. Выступаў у друку з рэцэнзіямі на працы бел. вучоных.
КАРМА 75
Ліпг:. Кісялёў Г. Францішак Багушэвіч і Ян Карловіч // Кісялёў Г. 3 думай пра Беларусь. Мн., 1966; Белорусская этномузыкологня: Очеркя нсторнн (XIX—XX вв.), Мн., 1997. І.У.Саламевіч. КАРЛбЎСКІ Уладзіслаў Піліпавіч (н. 25.9.1933, в. Маўчаны Рэчыцкага рна Гомельскай вобл.), бел. вучоны ў галіне меліярацыі. Акад. Акадэміі аграрных навук Беларусі (1992), др тэхн. н. (1980), праф. (1982). Скончыў БСГА (1955). 3 1960 у Бел. НДІ меліярацыі і лугаводства (з 1969 нам. дырэктара, у 1977—97 дырэктар). Навук. працы па асн. прынцыпах канструявання меліярац. сеткі і тэхналогіі правядзення меліярац. работ. Пад яго кіраўніцтвам распрацаваны канструкцыі меліярац. сістэм, якія забяспечваюць рэгуляванне воднапаветранага рэжыму глебы і рацыянальнае выкарыстанне зямельных і водных рэсурсаў з улікам экалагічных патрабаванняў.
Тв.: Мелнорацня земель я охрана окружаюіцей среды. Мн., 1982 (разам э С.Г. Скарапанавым, У.С. Бразгуновым); Сгронтельство закрыгой осушятельной сетм. М., 1984.
Н.ВГубарэвіч.
КАРЛСАН (Carlsson) Інгвар Гёста (н. 9.11.1934, г. Бурас, Швецыя), шведскі паліт. і дзярж. дзеяч. Скончыў Лундскі унт (1958). У 1961—67 старшыня Саюза с.д. моладзі Швецыі. 3 1965 дэп. рыксдага. У 1969—73 міністр асветы, у 1973—76 міністр жыллёвага будва. У 1971—74 старшыня Стакгольмскай аргцыі, з 1972 чл. выканкома праўлення, у 1986—96 старіпыня С.д. рабочай партыі Швецыі (СДРПШ). Кіраваў распрацоўкай праграмы паріыі «Будучыня для Швецыі», якая забяспечьша перамогу СДРПШ на выбарах 1982. У 1982—86 нам. прэм’ерміністра, у 1986—91 і 1994—96 прэм’ерміністр Швецыі. Садзейнічаў уступленню Швецыі ў Еўрал. Саюз (1995).
«КАРЛСБАД» («Karlsbad»), кодавая назва карнай аперацыі ням.фаш. захопнікаў супраць партызан і цывільнага насельніцтва ў Круглянскім, Аршанскім. Талачьшскім, Шклоўскім рнах 10— 23.10.1942 у Вял. Айч. вайну. Праводзілася сіламі 1й матарызаванай брыгады СС, 2 паліцэйскіх палкоў СС, 2 ахоўных батальёнаў, асобнага батальёна СС Дырлевангера, інш. спец. каманд пад кіраўніцтвам обергрупенфюрэра СС, начальніка СС і паліцыі групы армій «Цэнтр» БахЗелеўскага. Група аб’яднаных партыз. атрадаў пад камандаваннем С.Г.Жуніна і адзін з атрадаў партыз. брыгады «Чэкіст» 20.10.1942 каля в. Гоенка Круглянскага рна прарваліся праз загараджальныя ланцугі гітлераўцаў і выйшлі на шашу Магілёў—Мінск у Клічаўскую партыз. зону. Карнікі не здолелі знішчыць партызан, затое расправіліся з цывілышм насельніцгвам у вёсках Падар, Ваўкоўшчына, Задні Бор, Казёл, спалілі вёскі Гоенка і Паляжаеўка, расстралялі 1051 чал., пераважма жанчын, дзяцей і старых.
КАРЛСБАДСКАЕ РДДбвіШЧА калійных солей, у ЗША, шгат
НьюМексіка. Агульныя запасы аксіду калію К/О каля 100 млн. т, яго сярэдняя колькасць Ь8%. Распрацоўка з 1931. Здабыча падземным спосабам. Цэнтр — г. Карлсбад.
КАРЛСБАДСКІЯ ПЯЧбРЫ (Carlsbad Caverns), карставыя пячоры ў ЗША (штат НьюМексіка), у гарах Гуадалупе (паўд. ч. Скалістых гор), на ПдЗ ад г. Карлсбад. Буйнейшыя ў свеце па аб’ёме грстаў, з вял. сталагмітамі. Глыб. 313 м, агульная даўж. ўсіх праходаў і залаў Kann 33 км. Месцазнаходжанне калоній кажаноў (11 відаў). 3 1930 нац. парк. Турызм.
КАРЛСРУЭ (Karlsruhe), горад на ПдЗ Германіі, зямля БадэнВюртэмберг. Засн. ў 1715. 279 тыс. ж. (1992). Вузел чыгунак і аўтадарог. Каналам злучаны з р. Рэйн, рачны порт. Рэзідэнцыі некат. федэральных устаноў ФРГ, у тл. Вярх. суда і Канстытуцыйнага трыбунала. Прамсць: нафтаперапр. (нафтаправод з Марселя), хім., маш.буд. (цяжкае, прылада, вагона, лакаматывабудаванне, вытвсігь півейных машын, эл.тэхн.), харчовая. Унт. У прыгарадзе Леапольдхафен — цэнтр ядзерных даследаванняў. Дзярж. акадэмія выяўл. мастацтваў. Маст. галерэя. Музей зямлі Бадэн (калекцыя старажытнасцей). Барочны палац (18 ст., знішчаны ў 1945, адноўлены).
КАРЛУКІ, цюркскае племя, якое складалася з 3 родаў. Узвысілася ў 8 ст. пасля распаду Цюркскага каганата. Займалася качавой жывёлагадоўляй, паляваннем, паступова пераходзіла да аселага земляробства. Насялялі тэр. ў Сямірэччы ўздоўж караваннага шляху з Сярэдняй Азіі ў Кітай. У 757—766 занялі ўсю тэр. дзяржавы цюргешаў. Правіцелі К., якія насілі тьпул ябгу, зрабілі сваёй сталіцай г. Суяб (на р. Чу) і правілі тут да 940, потым цэнгр перанесены ў г. Кайлык (даліна р. Ілі). У 861 авалодалі Каіпгарыяй. У 10 ст. ўвайшлі ў склад Караханідаў дзяржавы. У 960 прынялі мусульманства.