• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 8

    Беларуская энцыклапедыя Т. 8


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 576с.
    Мінск 1999
    1210.73 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 18
    Беларуская энцыклапедыя Т. 18
    
    
    
    мельская ўпадзіна (глыб. да 418 м). Пераважныя глыб. 30—100 м. Берагі невысокія, спадзістыя. Залівы: Енісейскі, Пясшскі, Обская губа, Байдарацкая губа. Шмат астравоў (Арктьгчнага Інстытута, Візэ, Сяргея Кірава, Нардэншэльда і інш.). Упадаюць рэкі Енісей, Об, Пясіна, Кара. Клімат арктычны, суровы. Адно з самых халодных мораў Расіі; сярэдняя тра вады на большай ч. паверхні летам каля 0 °C, на Пд (каля вусцяў рэк) да 6 °C. Салёнасць ад 10— 12°/оо (каля вусцяў рэк) да 33%о на
    
    
    Пн. Частыя туманы і штормы. Большую ч. года ўкрыта лёдам. Прылівы пераважна паўсутачныя (0,5—0,8 м). Згоннанагонныя ваганні ўзроўню ў залівах да 2 м. Рыбалоўства (сіг, галец, камбала і ініп.). К.м. — частка Паўночнага марскога шляху. Гал. порт — Дыксан. Марскія судны заходзяць у парты Ігарка і Дудзінка (на р. Енісей).
    КАРСКІ (Karski) Мацей (24.2.1662, Дабжынская зямля, Польшча — 10.2.1717), філосаф, прававед. Вучыўся ў Віленскай
    
    
    
    акадэміі (1683—86), Полацкім езуіцкім калегіуме, у Варшаве (1689—93). Праф. рыторыкі ў Плоцку і Варшаве, выкладаў філасофію ў Полацку (1696—99). Рэктар Полацкага калегіума (з 1709), Віленскай акадэміі (з 1710). Аўтар «Курса філасофіі і логікі...» (1696, рукапіс захоўваецца ў бцы Вільнюскага унта), які складаецца з 8 трактатаў: «Логіка як мова навукі», «Аб метэорах», «Тайны навукі этыкі» і інш. У «Трактаце пра душу» даў аналіз адчуванняў, пачуццяў, уяўленняў і інш. элементаў псі
    
    
    100 КАРСКІ
    
    халогіі, апісаў органы пачуццяў, што сведчыла аб пэўным адыходзе ад схаластычнай філасофіі, якая адмаўляла прынцыпы сенсуалізму. Пасля ўдзелу ў падрыхтоўцы новага польскамоўнага выдання Статута ВКЛ 1588 (Вільня, 1693) К. набыў вядомасць як «знаўца айчынных законаў».
    
    КАРСКІ Сяргей, бел. этнограф і фалькларыст канца 19 ст. Даследаваў побыт некат. рэгіёнаў Беларусі, пераважна Віленшчыны. Аўтар артыкулаў «Эканамічны бьгг беларусаў Віленскай губерні», «Сямейны быт беларусаў Віленскай губерні», «Дажынкі», «Каляндарныя святы ў беларусаў Віленскай губерні», «Вялікдзень у беларусаў Віленскай губерні» (усе 1891), у якіх падрабязна разглядаў вытв. дзейнасць, промыслы, рамёствы, жыллё, адзенне, сямейнапобыгавыя адносіны, каляндарнаагр. святы, абрады і песні, звязаныя з імі.
    
       Тв:. Народные белорусскне свадьбы в Ошмянском уезде Внленской губерннн. Внльна, 1888. В.К.Бандарчык.
    
    КАРСКІ Яўхім Фёдаравіч (1.1.1861, в. Лаша Гродзенскага рна — 29.4.1931), бел. філолагславіст, заснавальнік бел. навук. мова і літаратуразнаўства, этнограф, фалькларыст, палеограф, педагог. Акад. Пецярбургскай АН (1916, чл.кар. з 1901), правадзейны чл. Інта бел. культуры (1922), Чэшскай АН (1929). Скончыў Мінскую духоўную семінарыю (1881), Нежынскі гісторыкафілал. інт (1885). Выкладаў у Віленскай гімназіі (1885—93). За періпую ў гісторыі дысертацыю па бел. мове яму ў 1893 прысуджана вучоная ступень магістра. 3 1893 у Варшаўскім (з 1894 праф., у 1905—10 рэкгар), з 1915 у РастоўскімнаДоне унтах, з 1917 праф. Петраградскага унта. У 1905—17 рэдактар час. «Русскнй фнлологнческмй вестннк». 3 1917 у Мінску, з 1918 праф. Мінскага пед. інта. Дэлегат і ганаровы старшыня Усебел. з’езда 1917. Старшыня арганізац. камісіі па адкрыцці БДУ. Выступаў з артыкуламі ў бел. перыяд. друку. 3 1920 у Петраградзе. Чл. праўлення і прэзідыума АН; дырэкгар Музея антрапалогіі і этнаграфіі, рэдакгар «Нзвесткй Отделення русского языка н словесностм» Pac. АН. Супрацоўнічаў з бел. этнографамі і фалькларыстамі М.Я.Нікіфароўскім, Е.Р.Раманавым, П.В.Шэйнам, выдавецкай суполкай «Загляне сонца і ў наша аконца», газ. «Наша ніва». Перапісваўся з дзеячамі бел. культуры Я.Купалам, Я.Коласам, М.Гарэцкім і інш. Аўтар навук. прац (больш за 700) па славістыцы, беларусістыцы і русістыцы. 3 мэтай вырашэння праблемы паходжання, фарміравання і развіцця бел. мовы, бел. народнасці збіраў фалькл.этнагр. матэрыялы (запісы «Беларускія песні с. Беразавец Навагрудскага пав. Мінскай губ.», 1884— 85; «Беларускія песні в. НавасёлкіЗатрокскія Віленскай губ. Трокскага пав.», 1889). Падрыхтаваў «Праграму
    
    
    для збору асаблівасцей беларускіх гаворак» (1897 і 1916), якая стала пачаткам навук. даследавання бел. дыялекгаў. Вышэйшым дасягненнем еўрап. славістыкі канца 19 — пач. 20 ст., своеасаблівай энцыклапедыяй беларусазнаўства з’яўляецца 3томная праца К. «Беларусы» (вып. 1—7, 1903—22; перавыд. вып. 1—3, 1955—56), у якой на аснове глыбокага, комплекснага параўнальнагіст. абагульнення вял. факгычнага матэрыялу навукова абгрунтаваў нац. самабытнасць беларусаў як народа са сва
    
    
    Я.Ф.Карскі.
    
    ёй арыгінальнай і багатай культурай, мовай, традыцыямі, вуснай нар. творчасцю. У т. 1 «Уводзіны да вывучэння мовы і народнай славеснасці» вызначыў час фарміравання бел. нарбднасці, акрэсліў этн. межы бел. народа, даў этнагр. карту Беларусі пач. 20 ст., асвятліў важнейшыя этапы гісторыі бел. мовы, яе спецыфічныя асаблівасці і ўзаемасувязі з рус., укр., польск., літоўскай і інш. мовамі, зрабіў крьгтычны агляд помнікаў пісьменства бел. паходжання. У т. 2 «Мова беларускага племені» (вып. 1—3, 1908—12) абгрунтаваў вучэнне пра гукавы і граматычны лад старабел. і сучаснай бел. мовы ў яе народнадыялекгнай і літ. формах. Т. 3 «Нарысы славеснасці беларускага племені» складаецца з трох выпускаў. У 1м вып. «Народная паэзія» (1916) даследаваў гісторыю развіцця бел. фальклору, ахаракгарызаваў асн. жанры і віды нар. паэзіі беларусаў, даследаваў культурны стан плямён, якія скпалі аснову бел. народнасці, паказаў іх сямейныя і грамадскія ўзаемаадносіны, апісаў жыллё, ежу, заняткі, побыт, светапогляд, рэліг. вераванні, мову, міфалогію, выказаў свае меркаванні наконт узнікнення нар. паэзіі, яе асаблівасцей у старажьггнасці, разгледзеў узаемасувязь бел., рус. і ўкр. фальклору. У 2м вып. «Старая заходняруская пісьменнасць» (1921) прааналізаваў помнікі стараж. бел. лры 14— 18 ст., найб. поўна паказаў літ.маст. спадчыну бел. народа, раскрыў культ,гіст. перадумовы зараджэння пісьменнасці на старабел. мове, даследаваў перакладную і арыгінальную лру, у тл. летапісы, статугы, гісторыкамемуарную і царкоўнарэлігійную прозу, вершы, творы палемічнай публіцыстыкі 2й пал. 16 — 1й пал. 17 ст. У 3м вып. «Мастацкая літаратура на народнай мове» (1922) ацэньваў бел. лру 19 — пач. 20 ст., яе ўзаемасувязь з нац. адраджэннем новага перыяду. У даследаваннях развіваў прынцып культ.гіст.
    
    
    школы, зрабіў значны ўклад у развіццё крыніцазнаўства, палеаграфіі, археаграфіі. Даследаваў таксама гісторыю рус. і ўкр. моў, слав. палеаграфію («Славянская кірылаўская палеаграфія», 1928, факсімільнае выд. 1979). Выданаў стараж. помнікі гісторыі і лры («Лаўрэнцьеўскі летапіс», «Руская праўда»). Выступаў з артыкуламі пра айч. і замежных вучоныхславістаў, з рэцэнзіямі на працы па слав. філалогіі, фалькларыстыцы, этнаграфіі. Асабістая бка К. зберагаецца ў Нац. бцы Беларусі ў Мінску (часткова страчана ў Вял. Айч. вайну), частка асабістага архіва — у СанктПецярбургскім аддз. Архіва Pac. АН. На радзіме К. адкрьггы Карскага Я.Ф. мемарыямны музей.
       Te.: О языке так называемых лнтовскнх летопмсей. Варшава, 1894; Русская двалектологня. Л., 1924; Труды по белорусскому н другнм славянскнм языкам. М., 1962.
       Літ.: Булахов МГ. Е.Ф.Карсклй. Мн., 1981. Г.В.Кісялёу, В.У.Скалабан.
    КАРСКІЯ ВАРбТЫ. праліў паміж авамі Вайгач і Новая Зямля ў Паўн. Ледавітым ак.; злучае моры Баранцава і Карскае. Даўж. 33 км, шыр. каля 45 км, найменшая глыб. 52 м. Берагі высокія, камяністыя. Большую ч. года ўкрыты лёдам.
    КАРСТ (ням. Karst ад назвы плато Карст, або Крас, у Славеніі), к а р ставыя з’явы, з’явы і працэсы, якія ўзнікаюць пад уплывам прыродных паверхневых і падземных вод у растваральных горных пародах (гл. таксама Карставыя воды). Развіваецца ў карбанатных (вапняк, даламіт, мел, мергель, мармур) і галагенных (гіпс, ангідрыт, каменная соль) пародах, чаму спрьмюць высокая трэшчынаватасць і порыстасць парод, інтэнсіўная цыркуляцыя вод, прысугнасць у іх свабоднай вуглекіслаты і раствораных солей. Характарызуецца комплексам падземных (пячоры, поласці, хады, каверны, галерэі) і паверхневых (варонкі, кары, польі, паноры, жалабы, катлавіны і інш.) форм рэльефу, мінер. нацёчнымі ўтварэннямі (сталакгыты, сталагміты), своеасаблівым рэжымам і цыркуляцыяй падземных вод, рачной сеткі, якая знікае ў падземных поласцях, і азёр. У залежнасці ад ступені пакрыцця растваральных парод глебай або скальнымі пародамі вылучаюць К. задзернаваны, накрыты, браніраваны і пахаваны. На карставыя з’явы знешне падобны псеўдакарст, тэрмакарст і суфозія. Развіты ў Зах. Еўропе, Расіі, Кітаі, ЗША, Цэнтр. Амерыцы. На тэр. Беларусі К. прымеркаваны да карбанатных парод дэвонскага і мелавога ўзросту, асабліва ў далінах рэк Дняпро і Зах. Дзвіна. Ускладняе будаўніцгва, месцамі здабычу карысных выкапняў. Карставыя пячоры вывучае спелеалогія; яны выкарыстоўваюцца для лячэння некаторых хвароб і як аб’екты турызму.
    КАРСТ (ням. Karst), К р а с, плато на ПнЗ Славеніі, зах. канцавая ч. ў Італіі, у складзе Дынарскага нагор’я. Выш. да 643 м. Складзена з вапнякоў. Класічны
    
    КАРТАГРАФІЧНЫЯ 101
    
    раён развіцця карставых форм рэльефу: варонкі, пячоры (у т.л. ПастойнскаЯма), польі і інш. Ням. назва плато К. стала агульнай назвай з’явы карсту.
    КАРСІАВЫЯ вбДЫ, падземныя воды ў трэіпчынах, порах, каналах і інш. карставых поласцях у карбанатных або галагенных пародах. Адрозніваюцца ад інш. падземных вод тым, што расшыраюць свае ішіяхі руху за кошт растварэння парод. Фарміраванне К.в. адбываецца ў выніку інфільтрацыі атм. вод і паглынання паверхневых вадатокаў. У падземнай цыркуляцыі К.в. вылучаюць 3 зоны: пранікнення вады з паверхні па каналах і трэшчынах, вагання ўзроўню з перыядычным запаўненнем поласцей, пастаяннага насычэння вадой. К.в. ўтвараюць крыніцы з вял., але пераменным дэбітам, падземныя рэкі і азёры невял. памераў. В.І.Бучурын.
    
    КАРСТЭНС, адна з назваў горнай вяршыні Джая.
    
    КАРСТЭНС (Carstens) Асмус Якаб (10.5.1754, г. Шлезвіг, Германія — 25.5.1798), нямецкі жывапісец і рысавальшчык; прадстаўнік класіцызму. Вучыўся ў AM у Капенгагене (паміж 1776—83). Працаваў у Любеку (1783— 87), Берліне (1787—92), Рыме (1792), у 1790—92 праф. Берлінскай AM. Творчасці ўласцівы строгая веліч і манум. яснасць кампазіцый, уплывы ант. мастацтва і жывапісу Мікеланджэла. Сярод работ: картоны «Грэчаскія правадыры ў палатцы Ахіла» (1794), «Ноч і яе дзеці» (1795), «Нараджэнне святла» і інш.