• Газеты, часопісы і г.д.
  • Беларуская энцыклапедыя Т. 8

    Беларуская энцыклапедыя Т. 8


    Выдавец: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі
    Памер: 576с.
    Мінск 1999
    1210.73 МБ
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 1
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 9
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 12
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 13
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 15
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 16
    Беларуская энцыклапедыя Т. 18
    Беларуская энцыклапедыя Т. 18
    (нуклеінавыя кіслоты, бялкі), К. падзяляюць на 3 групы: мясцовага дзеяння, арганатропныя (выклікаюць пухліны ў пэўных органах), множнага дзеяння (выклікаюць розныя пухліны ў розных органах). Эфекг залежыць ад дозы, працягласці ўплыву, стану рэактыўнасці арганізма, здольнасці тканак ці органаў назапашваць (дэпаніраваць) рэчыва. Новаўтварэнні ўзнікаюць праз J/s — '/7 працягласці жыцця арганізма (у чалавека 15—20 гадоў, у мышэй 4—6 месяцаў). Многія К. маюць мутагенныя ўласцівасці (гл. Мутагенез). Папярэджанне ўздзеяння К. на арганізм заснавана на прадухіленні забруджвання па
    
    ветра, вады, глебы прамысл. адходамі, недапушчэнні канцэрагенных прымесей у ежы і пітной вадзе, ажыццяўленні прафілакт. мер у галіне прафесіянальнай, камунальнай і асабістай гігіены.
       Літ:. Нейман Л.М. Основы теоретнческой онкологнн. М., 1961; Кпселев Л.Л. Онкобелкм — продукты онкогенов. Тнрознновые протеннкмназы // Молекулярная бнологня. 1985. Т. 19, вып. 2.
    
    КАНЦЭРН (англ. concern), форма аб’яднання юрыдычна незалежных прадпрыемстваў, якія вядуць сумесную інвестыцыйную, знешнеэканам. і фін. дзейнасць на аснове добраахвотнай цэнтралізацыі вытв., гасп., кіраўнічых функцый. К. — гэта не просты саюз, заснаваны на дагаворы, а форма рэальнай інтэграцыі. К. могуць быць галіновыя і шматгаліновыя.
       Першыя К. ўзніклі ў Германіі і набылі пашырэнне ў пач. 1920х г. Спачатку яны аб’ядноўвалі прадпрыемствы з аднолькавым вытв. працэсам, пазней — прадпрыемствы рознага профілю, звязаныя паміж сабой нефармальнымі сувязямі, заснаваны гал. чьшам на фін. кантролі.
       У Беларусі К. лічацца аб’яднанні прадпрыемстваў, якія здзяйсняюць асобныя вытв. і інш. гасп. функцыі, a таксама асобныя функцыі кіравання. Пры ўваходжанні ў К. дзярж. прадпрыемствы страчваюць сваю ведамасную прыналежнасць. Яны могуць уваходзіць толькі ў адзін К. і ў сваёй фірменнай назве абавязаны пазначаць прыналежнасць да яго. К. можа ствараць гасп. разліковыя аргцыі па аказанні камерцыйных, праегагнаканструктарскіх, буд., тэхнал., юрыд. і інш. паслуг. У наш час у Беларусі адбываецца рэарганізацыя асобных галіновых міністэрстваў у дзярж. К., падпарадкаваныя непасрэдна Ураду Рэспублікі Беларусь. Прадпрыемствы і аргцыі, якія ўваходзяць у К., захоўваюць самастойнасць і правы юрыд. асобы. Сваю дзейнасць яны ажыццяўляюць у адпаведнасці з законам «Аб прадпрыемствах у Рэспубліцы Беларусь» і інш. заканад. акгамі. На 1.1.1998 у Беларусі існуе 15 дзярж. К.
    А.Б.Дорына.
    
    КАНЦЭРГ (італьян. concerto канцэрт, гармонія, згода ад лац. concerto спаборнічаю), 1) музычны твор, заснаваны на кантрастным гучанні поўнага выканальніцкага складу і асобных груп ці сола або кантраст розных груп інструментаў, вакальнага ці вак.інструментальнага складу. Вядомы з 16 ст. як мнагахорны К. («Concert!» А. і Дж.Габрыэлі). Харавы К. a cappella як асн. жанр партэсных спеваў быў пашыраны ў праваслаўнай царк. музыцы спачатку на Беларусі і Украіне, з 17 ст. і ў Расіі ( В. Цітоў, М. Беразоўскі, Дз. Бартнянскі). Гіст. разнавіднасці інстр. К.: канчэрта гроса, класічны сольны інстр. К. у санатнацыклічнай форме для 1, радзей 2, 3 ( т. зв. двайны і трайны К.) салістаў з аркестрам (I. Гайдн, ВА.Моцарт, Л. Бетховен) і рамаптычны 1часткавы К. паэмнага тыпу (Ф. Ліст). Узоры К. стварылі таксама П. Чайкоўскі, С. Рахмапінаў, А. Глазуноў, С. Пракоф'еў, Дз. Шастаковіч, А. Хачатуран і інш.
    
    
    КАНЧАЛОЎСКІ           15
    
      На Беларусі першыя інстр. К. створаны ў 2й пал. 19 ст. (2 К. для скрыпкі М. Ельскага). У 1930я г. напісаны Варыяцыі для трамбона з арк. Я. Цікоцкага, К. для фп. А. Клумава, для скрыпкі I. Столава. 3 канца 1940х г. у якасці саліруючых выкарыстоўваюцца і духавыя (Фантазія для флейты з арк. М. Аладава), нар. (К. для цымбалаў Я. Глебава, I. Ронькіна, для балалайкі М. Русіяа) інструменты. Пераважалі лірыкажанравы (2і К. для скрыпкі П. Падкавырава, Фантазія для скрыпкі Аладава, 2і К. для фп. Э. Тырманд) і лірыкагераічны К. (1ы К. для скрыпкі Падкавырава, К. для фп. Цікоцкага). У 1960—90я г. партыі сола пішувда для віяланчэлі, кантрабаса, габоя, кларнета, валторны, баяна. Побач з лірыкажанравым К. (К. для віяланчэлі і для кантрабаса А. Багатырова, 2 К. для фп. і К.фантазія для фп. і аркестра бел. нар. інструментаў Г. Вагнера) развіваецца драм. тып К. (фп. «Капрычас» С. Картэса, К. для фп. Л. Абеліёвіча, К. для скрыпкі Г. Гарэлавай, Канцэрціна для віяланчэлі Дз.Смольскага); у асобных творах спалучаюцца прыкметы розных жанравых разнавіднасцей («Канцэртказка» для фп. Р. Бутвілоўскага, К. для трубы У. Дамарацкага). Выяўляецца тэндэнцыя да камернай тракгоўкі жанру (2і К. для фп. і 2і К. для цымбалаў і струннага аркестра Смольскага, К. для кларнета і камернага аркестра Вагнера, для габоя і камернага арк. Э.Зарыцкага і У. Прохарава, для валторны і камернага аркестра Зарыцкага). Створаны К. для дзяцей (Канцэрціна для скрыпкі і струннага аркестра Смольскага), першыя К. для сімф. (А. Мдывані) і камернага (В. Войцік) аркестра. 2) Публічнае выкананне муз. твораў па аб’яўленай праграме. Бываюць таксама К. літаратурныя, харэаграфічныя, эстрадныя і інш.
      Літ:. Степанцевнч К.Н. Белорусскнй концерт. Мн., 1967; Назнна Й.Д. Белоруссклй фортеішанный концерт. Мн., 1977; Раабен Л.Н. Советсклй ннструментальный концерт. [Кн. 1—2]. Л., 1967—76; Тараканов М.Е. Снмфоння н ннструментальный концерт в русской советской музыке (60—70е іт.): Путн развнтмя. М., 1988.
                                 І.Дз.Назіна. «КАНЦЭРТ», умоўная назва аперацыі партызан па разбурэнні чыг. камунікацый на тэр. Беларусі ў Вял. Айч. вайну з мэтай сарваць перавозкі ням.фаш. войск у час наступлення Чырв. Арміі, другі этап аперацыі «рэйкавая вайна». Праводзілася з 19 вер. да пач. ліст. 1943. За час аперацыі падарвана каля 150 тыс. рэек, у т. л. больш за 90 тыс. на тэр. Беларусі. Бел. партызаны пусцілі пад адхон 1041 варожы цягнік, вывелі са строю 807 паравозаў, 6360 вагонаўплатформ і цыстэрнаў, узарвалі 72 чыг. масты, знішчылі больш за 400 км тэлеф.телегр. ліній і інш. Прапускная здольнасць чыгунак была зніжана на 40%. Аперацыя «К.» была вял. дапамогай у ажыццяўленні наступальных аперацый сав. войск у 1943. УІДемяшонак. КАНЦЭРТМАЙСТАР (ням. Konzertmeister), 1) 1ы скрыпач—саліст сімф.
    
    Да арт. «Канцэрт». Варожы эшалон, скінуты пад адхон партызанамі. Дзятлаўскі раён. 1943.
    
    П.Канчалоўскі. Аўгапартрэт. 1943.
    
    ці опернага аркестра; часам выступае як дырыжор. 2) Музыкант, што ўзначальвае кожную з відавых інстр. груп сімф. аркестра (пераважна ўнутры струннай групы). 3) Піяніст, які дапамагае вакалістам, артыстам балета, інструменталістам развучваць партыі і акампануе ім на рэпетыцыях і ў канцэртах. Сярод бел. канцэртмайстраў С. Талкачоў, Ж. Габа, Г.Карант, Г.Каржанеўская, Л.Максімава, Т. Міянсарава, Н.Ражнова, Л. Талкачова і інш.
    КАНЦ^СІЯ (ад лац. concessio дазвол, уступка), 1) дагавор (пагадненне) на перадачу дзяржавай або мясц. органамі ўлады ў эксплуатацыю прыватным прадпрымальнікам, замежным фірмам або інш. юрыд. асобам прамысл. прадпрыемстваў, участкаў зямлі з правам здабычы карысных выкапняў, будва розных аб’ектаў з мэтай развіцця або аднаўлення нац. эканомікі ці асваення прыродных багаццяў; само прадпрыем
    
    
    
    ства, арганізаванае на аснове такога дагавору. У К. прадугледжваецца памер і парадак налічэння арэнднай платы, абавязацельствы канцэсіянера (фіз. або юрыд. асобы, якія атрымалі К.) па ахове і аднаўленні навакольнага асяроддзя, парадак найму работнікаў і інш. 2) Узнагарода, якую атрымліваюць банкі за арганізацыю продажу нанава выпушчаных каштоўных папер. У.Р.Залатагораў.
    
    КАНЧАК, хан полаўцаў у 2й пал. 12 ст. Аб’яднаў полаўцаў і стварыў моцную ваен. аргцыю, вёў упартую барацьбу супраць Кіева. Здзейсніў шэраг паходаў у Пераяслаўскую зямлю (1174, 1178, 1183), у 1185 нанёс паражэнне Ігару Святаславічу і паланіў яго. Паходы Ігара і інш. рус. князёў супраць К. апісаны ў «Слове аб палку Ігаравым».
    
    
    
    П.Канчалоўскі. Партрэт У.Э.Меерхольда. 1938.
    
    КАНЧАЛбЎСЫ Пёгр Пятровіч (21.2.1876, г. Славянск Данецкай вобл., Украіна — 2.2.1956), расійскі жывапісец. Нар. мастак Расіі (1946), правадз. чл. AM СССР (1947). Адзін з заснавальнікаў аб’яднання «Бубновы валет». Вучыўся ў акадэміі Жуліяна ў Парыжы (1897—98), скончыў Пецярбургскую AM (1907). Выкладаў у Вольных маст. майстэрнях (1918—21) і ў Вышэйшым маст.тэхн. інце (1926—29) у Маскве. У ранніх творах зазнаў уплывы фавізму, імкнуўся спалучыць канструктыўнасць колеру П. Сезана са стыхійнай святочнасцю фарбаў, уласцівай рус. нар. мастацтву, фармальныя пошукі — з аптымістычным успрыняццем свету (партрэт Г.Б. Якулава, 1910; «Сухія фарбы», 1912; «Агава», 1916, і інш.). Пасля 1917 працаваў у больш рэаліст. манеры: нацюрморты («Лісце тытуню», 1929; «Бэз», 1933; «Хлеб, вэнджаніна і віно», 1948), партрэты (У.Э.Меерхольда і С.С.Пракоф’е
    
    16
    
    КАНЧАР
    
    ва, абодва 1938; аўтапартрэт, 1943), пейзажы («Наўгародская серыя», 1920я г.), жанравыя карціны («Вяртанне з кірмашу», 1926; «Палацёр», 1946). Працаваў у графіцы, рабіў тэатр. дэкарацыі. Дзярж. прэмія СССР 1943.
    
    КАНЧАР (цюрк.), старажытнаруская і ўсходняя колючая халодная зброя (меч) з прамым доўгім (да 1,5 м) вузкім трохці чатырохгранным клінком. У 14—16 ст. быў на ўзбраенні коннікаў, служыў для паражэння праціўніка праз кольчатыя даспехі.
    
    
    Я.С.Канчар
    
    А.У.Канчэўскі.
    
    КАНЧАР Яўсей Сцяпанавіч (2.10.1882, в. Сяўкі Лбеўскага рна Гомельскай вобл. — 16.5.1979), бел. паліт. дзеяч, гісторык, вучоны ў галіне эканам. геаграфіі. Скончыў Петраградскую с.г. акадэмію (1922). За ўдзел у рэв. руху ў 1906 арыштаваны, у 1908 апраўданы судом. 3 1910 у Пецярбургу, супрацоўнік кта сельскіх тваў. 3 сак. 1917 чл. Бел. нац. кта (у крас. выйшаў з яго). 3 ліст. 1917 старшыня Беларускага абласнога камітэта пры Усерас. савеце сял. дэпутатаў, адзін з арганізатараў Усебел. з’езда 1917. 3 лют. 1918 заг. навук, статыстычнага аддзела Белнацкома, яго Петраградскага аддзялення, заг. статыстычнага аддзела Камісарыята па справах нацыянальнасцей Саюза камун Паўн. вобласці, старшыня Бел. вольнаэканам. тва. У 1918 адстойваў ідэю склікання 2га Усебел. з’езда. 3 1922 на выкладчыцкай працы. 3 1929 узначальваў Бел. навук. тва ў Ленінградзе. У 1938 арыштаваны. У Вял. Айч. вайну ў блакадным Ленінградзе. Аўгар дапаможнікаў па кааперацыі, эканам. геаграфіі БССР, прац па гісторыі грамадз. вайны, гісторыі грамадскіх, нац. і рэв. рухаў у Беларусі і і н ш. В.У. Скалабан.