КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Леахар Апалон Бельведэрскі. 2-я пал. 4 ст. да н.э. ЛЁБЕДЗЕВА, вёска ў Маладзечанскім р-не Мінскай вобл., на аўтадарозе Ма-ладзечна—Смаргонь. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 12 км на 3 ад г. Маладзеч-на, 85 км ад Мінска, 2 км ад чыг. раз’езда Асанаўскі. 1153 ж., 468 двароў (1998). У пісьмовых крыніцах упершыню ўпаміна-ецца ў 1387. У 16 ст. мястэчка Ашмянскага пав. ВКЛ. У 1638 было 6 вуліц, гандл. пло-шча, 121 двор, існаваў сядзібны комплекс. 3 1793 у Рас. імперыі, мястэчка Вілейскага пав. Віленскай губ. У 1861 у Л. 1099 ж., 182 дамы, у канцы 19 ст. каля 1290 ж., 160 дамоў, 2 царквы, школа, бровар, 2 заезныя дамы, 7 кірмашоў штогод. 3 1921 у складзе Полыпчы, у Маладзечанскім пав. Віленскага ваяв. 3 АЛебег. 1939 у БССР, з 1940 цэнтр сельсавета Мала-дзечанскага р-на. У Вял. Айч. вайну ням,-фаш. захопнікі загубілі тут 450 ж., знішчылі 154 двары. Лясніцтва. Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, бальніца, амбулаторыя, аіггэка, аддз. сувязі. Брацкая магіла сав. ваеннапалонных. Магіла ахвяр фашыз-му. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. Помнікі архітэкту-ры — Крыжаўзвіжанская царква (1869) і капліца (пач. 20 ст.). ЛЁБЕДЗЕВА Ганна Андрэеўна (29.1.1930, г. Істра Маскоўскай вобл. — 19.4.1990), бел. спявачка (драм. сапра-на). Засл. арт. Беларусі (1975). Скончы-ла Ленінградскую кансерваторыю (1962). Працавала ў т-рах оперы і бале-та Новасібірска і Саратава. У 1968—87 салістка Дзярж. т-ра оперы і балета Бе-ларусі. Валодала добра пастаўленым го-ласам прыгожага тэмбру, драм. выраз-насцю. Сярод партый на бел. сцэне: Жонка («Сцежкаю жыцця» Г.Вагнера), Наталля («У буру» Ц.Хрэннікава), Мзія («Міндыя» А.Тактакішвілі), Марыя («Кастрычнік» В.Мурадэлі; спявала ў спектаклі Вял. т-ра ў Маскве), Ліза («Пікавая дама» П.Чайкоўскага), Ната-ша («Русалка» А.Даргамыжскага), Ярас-лаўна («Князь Ігар» А.Барадзіна), Ар-труда («Лаэнгрын» Р.Вагнера), Аіда, Ле-анора («Аіда», «Трубадур» Дж.Вердзі), Тоска («Тоска» Дж.Пучыні), Сантуца («Сельскі гонар» П.Масканьі). Дз. М. Жураўлёў. ЛЁБЕДЗЕВА Лідзія Аляксандраўна (10.3.1871, в. Лапцева Краснахолмскага р-на Цвярской вобл., Расія — 18.11.1950), савецкі батанік, адзін з пер-шых даследчыкаў мікалагічнай флоры на Беларусі. Д-р біял. н. (1937), праф. (1946). Нрацавала ў Ленінградзе: з 1930 ва Усесаюзным ін-це раслінаводства, з ЛЕБЕДЗЕЎ 173 1938 у Бат. ін-це AH СССР. Навук. працы па геабат. даследаваннях грыб-ных харч. рэсурсаў Беларусі. Тв.: Первый спнсок грнбов н ммксомнце-тов Белорусснм; Второй сішсок грнбов н ммксомнцетов Белорусснн // Зап. Бел. гос. нн-та сельского н лесного хозяйства. 1925. Вьпі. 4, 9; Третнй спнсок грнбов мнксомн-цетов Белорусснн // Тр. Ботанмческого нн-та AH СССР. Сер. 2. Споровые растення. 1935. Вып. 2. ЛЁБЕДЗЕВА Наталля Іванаўна (18.7. 1894, г. Разань, Расія — 19.3.1978), ра-сійскі этнограф. Канд. гіст. н. (1928). Вучылася на Маскоўскіх вышэйшых жаночых курсах. Працавала ў Разанскім краязнаўчым музеі, Дзярж. акадэміі гіс-торыі матэрыяльнай культуры, 1-м Маскоўскім ун-це. Даследавала матэры-яльную культуру беларусаў (экспедыцыі ўздоўж Прыпяці ў 1927 і 1930). Аўтар першых фундаментальных прац пра бел. нар. жыллё («Жыллё і гаспадарчыя пабудовы Беларускай ССР», 1929), пра-дзенне і ткацтва, якія разглядаліся ў су-вязі з матэрыяльнай культурай рускіх і ўкраінцаў («Прадзенне і ткацтва ўсход-ніх славян у XIX — пачатку XX ст.», 1956). В.К.Бандарчык ЛЁБЕДЗЕВА Ніна Цімафееўна (н. 6.4.1925, г. Кіраў, Расія), бел. вучоны ў галіне педыятрыі і гігіены. Д-р мед. н. (1974), праф. (1976). Скончыла Ленін-градскі сан.-гігіенічны ін-т (1949). У 1967—95 у Мінскім мед. ін-це (у 1975—89 заг. кафедры), з 1997 у Рэсп. дыспансеры спарт. медыцыны. Навук. працы па біял. заканамернасцях рухаль-най актыўнасці і рэзервах здароўя дзя-цей, аптымізацыі фіз. і гігіенічнага вы-хавання, асаблівасцях развіцця і зда-роўя школьнікаў у забруджаных радые-нуклідамі зонах і дзяцей-інвалідаў. Тв.: Профнлактнческая н оздоровнтельная работа педаатра. Мн., 1982 (у сааўг ); Школа н здоровье учашнхся. Мн., 1998. ЛЁБЕДЗЕВА Сара Дзмітрыеўна (23.12. 1892, С.-Пецярбург — 7.3.1967), расій-скі скульптар-партрэтыст. Засл. дз. маст. Расіі (1945). Чл.-кар. AM СССР (1958). У 1910—15 вучылася ў майстэр-ні Л.Шэрвуда і інш. 3 1926 чл. Т-ва рус. скулытгараў. У ранні перыяд зазнала ўплывы імпрэсіянізму і кубізму, з пач. 1920-х г. імкнулася да спалучэння рыс гэтых стыляў з рэаліст. тракгоўкай воб-раза (партрэты Ф.Дзяржынскага, 1925; АЦюрупы, 1927). Творам 1920—30-х г. уласцівы востры псіхалагізм, пластыч-ная спецыфіка індывід. аблічча мадэлі і жывапісна-дынамічная трактоўка матэ-рыялу з захаваннем эцюднай непасрэд-насці (партрэты В.Чкалава, 1936; С.Мі-хоэлса, 1939). Аўгар партрэтаў АТвар-доўскага (1943), У.Татліна (1943—44), Б.Пастарнака (1961—63) і інш., серый партрэтных статуэтак («Дзяўчынка з матыльком», 1936), фігурак для фарфо-ру і фаянсу, эцюдаў аголенай натуры і інш. Літ.: Сарра Лебедева. М., 1973. ЛЕБЕДЗЕЎ Аляксандр Аляксеевіч (26.11.1893, г. Паневяжыс, Літва — 15.3.1969), расійскі фізік. Акад. АН СССР (1943). Герой Сац. Працы (1957). Скончыў Петраградскі ун-т (1916). 3 1919 у Дзярж. аптычным ін-це (Ленін-град), адначасова з 1922 у Ленінград-скім ун-це. Навук. працы па тэхн., да-стасавальнай і элекгроннай оптыцы. Распрацаваў тэорыю адпалу агггычнага шкла, стварыў (разам з інш.) першы ў СССР элекгроннм мікраскоп, прапана-ваў канструкцыю здымачнай камеры для фатаграфавання хуткабежных пра-цэсаў, сканструяваў шэраг прыёмнікаў эл.-магн. выпрамянення. Ленінская прэмія 1959. Дзярж. прэміі СССР 1947, 1949. Літ.: ААЛебедев. М., 1957. ААЛебедзеў. В.Ц.Лебедзеў. ЛЁБЕДЗЕЎ Валянцін Вітальевіч (н. 144.1942, Масква), савецкі касманаўт. Двойчы Герой Сав. Саюза (1973, 1982), лётчык-касманаўт СССР (1973), д-р тэхн. н. Скончыў Маскоўскі авіяц. ін-т (1966). 3 1972 у атрадзе касманаўтаў. С.Лебедзева. Дзяўчынка з матыльком. 1936. 18—26.12.1973 з \\.\.Клімуком здзейсніў палёт на касм. караблі «Саюз-13» (як бортінжынер); 13.5—10.12.1982 з А.М.Беразавым — палёт на касм. ка-раблі «Саюз Т-5» і арбітальнай станцыі «Салют-7» (як бортінжынер); вярнуўся на Зямлю на касм. караблі «Саюз Т-7». У космасе правёў 219,3 сут. ЛЁБЕДЗЕЎ Віктар Цімафеевіч (н. 13.1.1932, г. Арол, Расія), бел. акцёр. Нар. арт. Беларусі (1992). Скончыў Бел. тэатр.-маст. ін-т (1955). 3 1956 працуе ў Бел. т-ры юнага гледача. Акцёр шыро-кага творчага дыяпазону. Яго творчасць адметная спалучэннем псіхал. аналізу з выразным знешнім малюнкам. Ролі бу-дуе на эмацыянальных кантрастах, тон-ка адчувае жанравыя асаблівасці твора. Сярод роляў: Трахім («Прымакі» Я.Ку-палы), Кароль, Самахвальскі («Цудоў-ная дудка», «Несцерка» В.Вольскага), Халімон («Подых навальніцы» І.Меле-жа), Кароль («Сярэбраная табакерка» З.Бядулі), Анатоль, Андрэй («Папараць-кветка», «Над хвалямі Серабранкі» І.Козела), Круціцкі, Рыспаложанскі («На ўсякага мудраца хапае прастаты», «Банкрут» А.Астроўскага), Румін («Дач-нікі» М.Горкага), Хлестакоў («Рэвізор» М.Гогаля), Фёдар («У пошуках радасці» В.Розава), Пратэй, Мальволіо («Два ве-ронцы», «Дванаццатая ноч» У.Шэкспі-ра), Панталоне («Зялёная птушка» К.Гоцы), Трэлані, Ліўсі («Востраў скар- В.Лебедзеў у ролі Трэлані. баў» Р.Стывенсана), Артур («Авадзень» паводле Э.Войніч), Юліус («Новыя прыгоды Карлсана» паводле А.Лінд-грэн) і інш. Здымаецца ў кіно і на тэле-бачанні. В.А.Ракіцкі. 174 ЛЕБЕДЗЕЎ ЛЁБЕДЗЕЎ Герасім Сцяпанавіч (1749, г. Яраслаўль, Расія — 27.7.1817), пер-шы расійскі індолаг. У 1785—97 жыў у Мадрасе і Калькуце. Заснавальнік пер-шага інд. т-ра еўрап. тыпу (1795—96). У 1801 выдаў у Лондане граматыку мовы хіндустані, у 1805 у Пецярбургу — кн. «Непрадузяты змест сістэм Усходняй Індыі брамгенаў, свяшчэнных абрадаў і іх народных звычаяў», якая змяшчала звесткі пра культуру, эканоміку, геагра-фію Індыі, яе касты і інш. Шэраг рука-пісаў (бенгальская граматыка, па інд. арыфметыцы і інш.) не выдадзены і частка іх страчана. Першы з рус. наву-коўцаў, які вывучыў асновы санскрыту і адной з дравідскіх моў. ЛЁБЕДЗЕЎ Мікалай Аляксеевіч (24.10.1897, г. Папасная Луганскай вобл., Украіна — 24.6.1978), расійскі гіналнавец і педагог. Засл. дз. маст. Ра-сіі (1969). Д-р мастацтвазнаўства (1963). Скончыў Ін-т чырв. прафесуры (1933). У кіно з 1921. Адзін з заснавальнікаў Асацыяцыі рэв. юнематаграфіі (1924— 35). 3 1925 сцэнарыст і рэжысёр кіна-фабрыкі Культурфільм. 3 1931 выкладаў ва Усесаюзным ін-це кінематаграфіі (з 1940 праф., у 1934—36 і 1955—56 ды-рэкгар). У 1937—30 дырэктар Дзярж. ін-та тэатр. мастацтва. Аўтар «Нарыса гісторыі кіно СССР» (т. 1 — «Нямое кіно», 1947), сааўт. «Нарысаў гісторыі савецкага кіно» ў 3 т. (т. 1—2, 1956— 59) і «Кароткай гісторыі савецкага кіно» (1969). Тв.: К вопросу о спецнфнке кнно М., 1935; ІЦукнч — актер кнно. М., 1944; Внн-манме — кннематограф! М., 1974; КПД кн-нематографа. М., 1978. ЛЁБЕДЗЕЎ Мікалай Іванавіч (6.1.1919, в. Гнілаўка Цвярской вобл., Расія — 9.11.1985), бел. вучоны ў галіне эпідэ-міялогіі. Д-р мед. н. (1973), праф. (1974). Скончыў Мінскі мед. ін-т (1953), з 1957 працаваў у ім (з 1969 заг. кафедры). Навук. працы па клініцы, эпідэміялогіі і прафілактыцы шкарля-тыны, сальманелёзаў, тэорыі эпідэміч-нага працэсу, проціэпідэмічным забес-пячэнні насельнііггва. Тв:. Сальмонеллезы: Эпвдемнологня, клн-ннка н профнлактака, Мн. 1980. ЛЁБЕДЗЕЎ Пётр Мікалаевіч (8.3.1866, Масква — 14.3.1912), расійскі фізік-эк-сперыментатар, стваральнік навук. фіз. школы ў Расіі. Скончыў Страсбургскі ун-т (1891). У 1892—1911 у Маскоўскім ун-це (з 1900 праф.). Навук. працы па эксперым. абгрунтаванні эл.-магн. тэо-рыі святла. Першым атрымаў мілімет-ровыя эл.-магн. хвалі (1895) і даследа-ваў іх уласці,васці. Выявіў ціск святла на цвёрдыя целы (1899) і газы (1907) і пра-вёў адпаведныя вымярэнні. Выканаў арыгінальныя эксперыменты па магне-тызме вярчальных цел, выказаў гіпотэзу аб паходжанні каметных хвастоў. Яго імем названы Фіз. ін-т Pac. АН. Тв:. Собр. соч. М., 1963. Літ.: Сердюков АР. П.Н.Лебедев, 1866—1912 М., 1978. ЛЁБЕДЗЕЎ Сяргей Аляксеевіч (2.11.1902, г. Ніжні Ноўгарад, Расія — 3.7.1974), сав. вучоны ў галіне элекгра-тэхнікі і вылічальнай тэхнікі. Акад. АН СССР (1953) і АН УССР (1945). Герой Сац. Працы (1956). Скончыў Маскоў-скае вышэйшае тэхн. вучылішча (1928). Працаваў ва Усесаюзным электратэхн. ін-це, у 1946—51 дырэктар Ін-та элек-тратэхнікі АН УССР, у 1953—73 ды-рэкгар Ін-та дакладнай механікі і вылі-чальнай тэхнікі AH СССР. Навук. пра-цы па праблемах устойлівасці і аўтама-тызацыі энергет. сістэм, вылічальнай тэхніцы, тэорыі лічыльных прыстаса-ванняў. Пад яго кіраўніцівам у 1950