КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛАЦІС (Lacis) Віліс (12.5.1904, с. Рыну-жы, цяпер у межах г. Рыга — 6.2.1966), латышскі пісьменнік, дзярж. дзеяч. Нар. пісьменнік Латвіі (1947). Вучыўся ў Барнаульскай настаўніцкай семінарыі (1917—18). У 1940—46 старшыня Саў-наркома, у 1946—59 — Савета Мініс-траў Латвіі. Друкаваўся з 1921. Увёў у лат. л-ру самабытнага, валявога ге-роя — шукальніка праўды, носьбіта лепшых якасцей прац. народа: трылогія «Бяскрылыя іггушкі» (1931—33), рама-ны «Сын рыбака» (т. 1—2, 1933—34), «Старое марацкае гняздо» (1935—37, перапрацаваны варыянт «Сям’я Зіта-раў», 1955) і інш. Аўтар раманаў «Да новага берага» (1950—51, Дзярж. прэ-мія СССР 1952), «Страчаная бацькаў-шчына» (1953), аповесці і п’ес пра Вял. Айч. вайну «Кавалі будучыні» (1942), «Нявестка» (1943), «Перамога» (1945), рамана-эпапеі «Бура» (1945—48, Дзярж. прэмія СССР 1949) і інш. Многія творы Л. інсцэніраваны і экранізаваны. На бел. мову асобныя творы пераклалі Я.Скрыган, В.Сёмуха. Тв.: Бел. пер. — Да новага берага. Мн., 1955; Рус. пер. — Собр. соч. Т. 1—10. М., 1959—60; йзбр. пронзв. Т. 1—2. М., 1984. Літ.'. Соколова 11. ВЛацнс. Рмга, 1980. ЛАЦЫО (Lazio), ад.міністрацыйная вобласць у Цэнтр. Італіі, на Апенінскім п-ве. Уключае правінцыі: Вітэрба, Лаці-на, Рыеты, Рым, Фразіноне. Пл. 17,2 тыс. км2. Нас. больш за 5,3 млн. чал. (1995). Адм. і прамысл. цэнтр г. Рым. Большая ч. тэрыторыі перадгор’і Цэнтр. Апенін (выш. да 2247 м), у сярэдняй — нізіна (Рым. Кампанія). Клімат міжзем-наморскі. Ападкаў 500—1000 мм за год. 168 ЛАЦЯНУ Прам-сць: маш.-буд. (электратэхн. і ра-дыёэлектронная), харч., паліграф., па-пяровая, буд. матэрыялаў, дрэваапр., швейная, тэкст., галантарэйная, хім., нафтаперапр., гумавая. Вытв-сць суве-ніраў, муз. інструментаў, цацак. Кіна-прамысловасць. У сельскай гаспадарцы выкарыстоўваецца каля 1,2 млн. га, у т.л. пад ворывам каля 65%, пад лугамі і пашай 16%, пад садамі, вінаграднікамі і аліўкавымі насаджэннямі 15%. Выро-шчваюць вінаград, пшаніцу, аліўкі, ага-родніну. Транспарт чыг., аўтамаб., мар-скі. Міжнар. турызм. ЛАЦЯНУ (Loteanu) Эміль Уладзіміравіч (н. 6.11.1933, с. Клакушна Брычанскага р-на, Малдова), малдаўскі пісьменнік, рэжысёр, сцэнарыст. Засл. дз. маст. Малдовы (1968). Нар. арт. Расіі (1980). Скончыў Усесаюзны дзярж. ін-т кіне-матаграфіі (1964). Аўтар зб-каў вершаў «Збянтэжанасць» (1956), «Рытмы» (1965), «Душа жаўрука» (1974), «Двай-ная спіраль» (1976), аповесці «Буколіка» (1966), кн. апавяданняў «Белая скрып-ка» (1963) і інш. У кіно дэбютаваў геро-іка-рэв. стужкай «Чакайце нас на сві-танні» (1964). Зняў фільмы па ранніх творах М.Горкага — «Табар адыходзіць у неба» (1976, гал. прыз Міжнар. кіна-фестывалю ў Сан-Себасцьяне) і АЧэха-ва «Мой ласкавы і пяшчотны звер» (1978). Сярод інш. фільмаў «Гэта ім-гненне» (1970), «Лаугары» (1973), «Ган-на Паўлава» (1983, з Вялікабрытаніяй) і інш. Яго работы вылучаюцца рамант. светаадчуваннем, эмацыянальнасцю, імкненнем да адухоўленасці вобразаў. Піша сцэнарыі. Тв.: Нзбр. лнрнка. М., 1967. Ліш:. Лнпков А Эмнль Лотяну. М., 1983. «ЛАЧПЛЕСІС», латышскі гераічны эпас. Складзены ў 1888 А.Пумпурам на аснове лат. фальклору (казак, паданняў) і сярэдневяковых хронік. Вьгтрыманы ў асн. памеры лат. нар. песень (харэй у спалучэнні з дактылем). Персанаж ча-радзейных казак Лачплесіс (Той, хто раздзірае мядзведзя) ператвораны Пум-пурам у эпічнага волата, нац. героя, правадыра народа ў барацьбе супраць ням. рыцараў. У «Л.» выкарыстаны тра-дыц. эпічныя сюжэты: першы подзвіг героя, гераічныя вандраванні (на зача-раваны востраў), жаніцьба на дзеве — памочніцы волата Лаймдата, барацьба з ведзьмаком Кангарам і інш. Лачплесіс перамагае ў паядынку Цёмнага рыцара, але гіне сам; народ чакае вяртання ге-роя і канчатковага вызвалення ад заня-вольнікаў. На аснове «Л.» ўзнік другас-ны фальклор (паданні). Публ.: П умпу р А. Лачплеснс. М., 1975. ЛАЧЭНС (Lutyens) Эдвін Лэндсір (29.3.1869, Лондан — 1.1.1944), англій-скі архітэктар; прадстаўнік неакласі-цызму. Вучыўся ў Каралеўскім каледжы мастацтва ў Лондане (1885—87). Прэзі-дэнт Лонданскай AM (з 1938). У твор- часці звяртаўся да нац. арх. традыцый, адрадзіў традыц. тып англ. сядзібнага дома, прыўнёс у яго элементы сучасна-га камфорту (дом Дынеры-гардэнс у Сонінгу, 1901). Стварыў імпазантны афіц. стыль адм. і дзелавых будынкаў (палац віцэ-караля, цяпер Раштрапаці Бхаван, г. Нью-Дэлі, Індыя, 1913—30). Працаваў у галіне горадабудаўніцтва (планіроўка г. Нью-Дэлі, з 1912, цяпер у межах Дэлі). Аўгар манументаў на ўшанаванне памяці ахвяр 1-й сусв. вай-ны («Кенатаф» у Лондане, 1919—20). ЛАШАК, гібрыд ад скрыжавання аслі-цы з жарабцом. Знешне бліжэй да каня, чым да асла. Звычайна драбнейшы за мула і не такі дужы. Бясплодны. Гасп. значэння амаль не мае (выключэнне Л., якога гадуюць у Кітаі). ЛАШАНСКАЕ ВАДАСХОВІШЧА У Уздзенскім р-не Мінскай вобл., паміж вёскамі Лоша, Крывялі, Баравыя, Сена-жаткі. Створана на р. Лоша ў 1967. Пл. 3,45 км2, даўж. 3 км, найб. шыр. 1,8 км, найб. глыб. 4,5 м, аб’ём вады 5,4 млн. м3. Катлавіна — частка забалочанай поймы р. Лоша. Берагі спадзістыя, дно роўнае, пераважна тарфяное, месцамі пясчанае. Ваганні ўзроўню на працягу года 1,5 м. Часткова зарастае асакой, рагозам. Выкарыстоўваецца для абвад-нення с.-г. угоддзяў, рыбагадоўлі. Мес-ца адпачынку. ФМ.Ашэраў. ЛАШАНСКІ ТОРФАМАСІЎ, балота ў Капыльскім, Слуцкім і Уздзенскім р-нах Мінскай вобл., у вадазборы р. Лоша. Нізіннага тыпу. Пл. 11 тыс. га, у межах прамысл. пакладу 7,8 тыс. га. Сярэдняя глыб. торфу 2,1 м. Здабыча торфу для вытв-сці брыкетаў і на ўгна-енне. Большая ч. балота асушана. ЛАШАНЫ, вёска ў Мінскім р-не, каля аўтадарогі Мінск—Маладзечна. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 26 км на ПнЗ ад Мінска, 6 км ад чыг. ст. Беларусь. 539 ж., 192 двары (1998). Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, аддз. сувязі. ЛАШКАВА Лілі Марынава (н. 7.9.1943, Сафія), балгарскі мовазнавец і пера-кладчык. Канд. філал. н. (1972). Скон-чыла Сафійскі ун-т (1966), дзе працуе на кафедры слав. мовазнаўства. Удзель-ніца бел.-балг. навук. сімпозіумаў па параўнальным мовазнаўстве ў Мінску (1976, 1982, 1987), Сафіі (1979). Аўгар даследаванняў «Пра некаторыя функ-цыянальныя адпаведнасці балгарскага азначальнага члена ў беларускай мове» (1976; разам з Л.Куевай-Шверчак), «Да тыпалогіі складаных прыметнікаў у бе-ларускай і балгарскай мовах» (1983) і інш. На балг. мову пераклала аповесці «Дрыгва» Я.Коласа, «Найдорф» І.Пташ-нікава, «Запіскі Занядбайлы» Б.Сачан-кі, «Раданіца» А.Кудраўца, асобныя апавяданні Я.Коласа, Л.Гаўрылкіна, М.Гіля, Г.Далідовіча, Кудраўца, Пташ-нікава для анталогіі «Пад пошум дубоў» (1981). ЛАШКЁВІЧ Рыгор Іосіфавіч (10.10. 1904, в. Востраў Кармянскага р-на Го- мельскай вобл. — 16.1.1992), бел. вучо-ны ў галіне раслінаводства. Чл.-кар. АН Беларусі (1961), д-р с.-г. н. (1958), праф. (1960). Скончыў БСГА (1927). У 1930—41 у НДІ балотнай гаспадаркі УАСГНІЛ (Мінск). 3 1945 у Бел. НДІ меліярацыі і воднай гасггадаркі (да 1972 заг. аддзела). Навук. працы па аграбія-логіі, фізіялогіі раслін, аграхіміі. Рас-працаваў эфектыўныя прыёмы выка-рыстання пашы, вырошчвання с.-г. культур, прымянення сістэмы мікраў-гнаенняў на тарфяных глебах; даследа- Р.І.Лашкевіч ваў уплыу воднага рэжыму і дажджа-вання на прадукцыйнасць с.-г. раслін. Тв.: Прнмененме мнкроудобренлй на тор-фяных почвах. Мн., 1955; Плодородае тор-фяных почв н возделыванне коноплн. Мн., 1962; Сахарная свекла на торфяных почвах. Мн., 1965. ЛАШТ (ням. Last цяжар, груз), адзінка масы ў сістэме мер ВКЛ. Выкарыстоў-ваўся ў балт. партах 13—20 ст. пераваж-на для вымярэння ёмістасці марскіх і рачных суднаў пры гандлі с.-г. прадук-тамі (збожжа, масла, паташ, смала, дзё-гаць, лён і інш.). Існавалі Л. польскі, крулявецкі, рыжскі, рускі розных зна-чэнняў. У цэлым Л. вагаўся ад 1,5 да 3 т. ЛАЯЛПЎР, горад у Пакістане, гл. Фей-салабад. ЛАЯЛЬНАСЦЬ (ад англ., франц. loyal надзейны, пэўны, правільны), 1) адда-насць дзеючым законам, пастановам органаў улады (часам знешняя, фар-мальная). 2) Карэктныя, добразычлівыя адносіны да каго-, чаго-небудзь. ЛАЯН, горад у цэнтр. ч. Кітая, на р. Лахэ (бас. Хуанхэ), у прав. Хэнань. Засн. ў 12 ст. да н.э. 760 тыс. ж. (1990). Чыг. станцыя, вузел аўтадарог. Буйны цэнтр вытв-сці трактароў, горнага аб-сталявання і падшыпнікаў. Развіта так-сама гумава-тэхн., тэкст., харч., буд. матэрыялаў прам-сць. Каля Л. — шматлікія падземныя грабніцы (больш за 1000), у т.л. пачатку н.э. За 10 км на У — храм Баймасы (68 н.э.) — адзін з першых будыйскіх храмаў у Кітаі, за 15 км на Пд — будыйскі пячорны храм Лунмынь (495—898, цяпер музей). ЛЕАНАРДА ДА ВІНЧЫ (Leonardo da Vinci; 15.4.1452, г. Вінчы, Італія — 2.5.1519), італьянскі жывапісец, скульп-тар, архітэктар, тэарэтык мастацтва, ву-чоны, інжынер. Адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў Высокага Адраджэння. ЛЕАНАРДА 169 Імкнуўся да спалучэння навук. і маст. мыслення, разглядаў жывапіс як уні-версальную мову, якая пры дапамозе прапорцый і перспектывы ўвасабляе ўсю разнастайнасць праяўлення разум-нага пачатку ў прыродзе. У творчасці спалучаў натуралістычнасць выявы з ідэалістычнасцю задумы, увасобіў новы эстэт. ідэал, стварыў вобраз гарманічна-га, духоўнага і фйічна дасканалага ча-лавека. Вучыўся жывапісу ў майстэрні А.Ве-рок’ё (1467—72). Яе метады працы, у якіх маст. практыка спалучалася з тэхн. эксперыментамі, збліжэнне з астрано-мам П.Тасканелі, паўплывалі на развіц-цё яго навук. інтарэсаў. У ранні фла-рэнційскі перыяд (1452—81) развіваў традыцыі кватрачэнта. Творам уласціва плаўная аб’ёмнасць форм, падкрэсле-ная мяккай святлаценню («Мадонна Роскін», анёл у карціне Верок’ё «Хры-шчэнне Хрыста», пасля 1470; «Дабраве-шчанне», каля 1474; т.зв. «Мадонна Бе-нуа», каля 1478). Карціна «Пакланенне вешчуноў» (1481—82, не скончана) вызначаецца пошукамі драм. экспрэсіі, заснаванай на міміцы і руху. У 1482— 1500 працаваў у Мілане пры двары гер-цага Л.Сфорцы, празванага Мора, які даручыў Леанарда заснаваць Акадэмію мастацтва. Для выкладання ў ёй склаў трактаты пра жывапіс, святло, цень, рух, прапорцыі цела чалавека і інш. Быў ваен. інжынерам, гідратэхнікам, арганізатарам прыдворных феерый. Як архітэктар распрацаваў варыянты «ідэ- Леанарда да Він-чы. Мадонна з дэідем (Мадонна Літа). Каля 1490— 91.