КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
створана першая ў СССР ЭВМ «МЭСМ», шэраг хуткадзейных ЭВМ. Ленінская прэмія 1966, Дзярж. прэміі СССР 1950, 1969. У 1977 АН УССР устанавіла прэмію імя С.А.Лебедзева. ЛЕБЕДЗЕЎ Сяргей Васілевіч (25.7.1874, г. Люблін, Польшча —2.5.1934), савец-кі хімік, распрацоўшчык прамысл. спо-сабу атрымання сінт. каўчуку. Акад. АН СССР (1932, чл.-кар. 1928). Скончыў Пецярбургскі ун-т (1900) і працаваў у ім (з 1902), адначасова (з 1916) праф. Ваенна-мед. акадэміі. Навук. працы па даследаванні полімерызацыі, ізамерыза-цыі і гідрагенізацыі ненасычаных вугле-вадародаў раду дывінілу і алену (1908— 13). Распрацаваў прамысл. спосаб атры-мання бутадыену з этылавага спірту, першы ў свеце метад атрымання сінт. каўчуку (1926—28), гумы і гумава-тэхн. вырабаў на яго аснове (укаранёны з 1932). Літ.: Академнк С.В.Лебедев: К 80-летню co дня рожденая. М., 1954; Пнотров-сквй К.Б. Сергей Лебедев. М., 1960. ЛЁБЕДЗЕЎ Сяргей Малахіевіч (28.7.1907, г. Віцебск — 10.9.1965), бел. геадэзіст. Праф. (1960). Скончыў БСГА (1930). У 1954—63 заг. кафедры Бел. ін-та інжынераў чыг. транспарту (Го-мель). Навук. працы па інж. геадэзіі і аэрагеадэзіі. Распрацаваў першую ма-дэль графарэдуктара (геадэзічная пры-лада). Тв. : Аналнз погрешностей в лнннях н пло-шадях на аэрофотосннмках. Гомель, 1958; Геодезмя прв крупном промышленном стро-нтельстве 2 нзд. М., 1965 (разам з І.І.Купчы-навым); йнхенерная геодезня. М., 1968 (у сааўт.). ЛЁБЕДЗЕЎ Уладзімір Іванавіч (н. 13.4.1940, С.-Пецярбург), бел. фізік. Д-р фіз.-матэм. н. (1991). Скончыў БДУ (1962). 3 1962 у Ін-це фізікі, у 1970—93 у Магілёўскім аддз. Ін-та фізікі АН Бе-ларусі, з 1993 у Магілёўскім дзярж. ун-це. Навук. працы па эксперым. оп-тыцы, фізіцы лазераў і светлаводаў, ды-наміцы выпрамянення лазераў і прас-вятленні асяроддзяў аптычным выпра-мяненнем. Даказаў магчымасць атры-мання рэгулярных звышкароткіх ім-пульсаў без выкарыстання метадаў актыўнай ці пасіўнай сінхранізацыі мод. Тв:. Регулярные автоколебання ннтенснв-носта в полупроводннковом лазере с внеш-ннм резонатором (разам з В.І.Барысавым, У.АЮрэвічам) // Журн. прнкладной спек-троскопнн. 1989. Т. 51. Ns 2. П.М.Лебедзеў С.АЛебедзеў. С. В.Лебедзеў. ЛЁБЕДЗЕЎ Яўген Аляксеевіч (15.1.1917, г. Балакова Саратаўскай вобл., Расія — 9.6.1997), расійскі акцёр. Нар. арт. СССР (1968). Герой Сац. Працы (1987). Скончыў Цэнтр. тэатр. вучылішча ў Маскве (1940). Працаваў у тэатрах Тбілісі, Ленінграда. 3 1956 у Санкт-Пецярбургскім Вял. драм. т-ры. Акцёру быў уласцівы глыбокі псіхала-гізм, эмацыянальная прыўзнятасць, схільнасць да вострай характарнасці, трансфармацыі і гратэску. Сярод найб. значных роляў: Рагожын («Ідыёт» па-водае Ф.Дастаеўскага), Манахаў і Бяс-семёнаў («Варвары» і «Мяшчане» М.Горкага), Артура Уі («Кар’ера Артура Уі» Б.Брэхта), Халстамер («Псторыя ка-ня» паводле Л.Талстога), Круціцкі («На ўсякага мудраца хапае прастаты» А.Ас-гроўскага) і інш. Здымаўся ў кіно: «У агні броду няма» (1968), «Дзіўныя лю-дзі» (1970), «Блакада» (1975, 1978; Дзярж. прэмія Расіі 1980), «Кентаўры» (1979) і інш. Дзярж. прэміі СССР 1950, 1968. Ленінская прэмія 1986 за тэатр. работы. Літ:. Рабмнянц Н. Евгеннй Лебедев. Л., 1969. ЛЁБЕДЗЕЎ-КУМАЧ (сапр. Л е б е -д з е ў) Васіль Іванавіч (8.8.1898, Мас-ква — 20.2.1949), расійскі паэт. Вучыў-ся ў Маскоўскім ун-це (1919—21). 3 1922 супрацоўнік шэрагу газет, час. «Крокоднл». Друкаваўся з 1916. Аўтар сатыр. вершаў, апавяданняў, фельето-наў (зб-кі «Чаінкі ў сподачку», 1925; «Сумныя ўсмешкі», 1927; «Калючыя вершы», 1945, і інш.). Адзін са ства-ральнікаў сав. масавай песні. Напісаў тэксты песень да кінафільмаў «Вясёлыя хлопцы» (1934), «Цырк» (1936), «Волга-Волга» (1937). Аўтар тэкстаў папуляр-ных песень, у тл. «Песня пра Радзіму», «Вясёлы вецер», «Спартыўны марш» ЛЕБЛОН 175 (усе 1936); яго песня «Свяшчэнная вай-на» (апубл. 24.6.1941) стала своеасаблі-вым гімнам у час Вял. Айч. вайны. Вы-даў паэт. зб-кі «Кніга песень» (1938), «У бой за Радзіму» (1941), «Вершы для эс-трады» (1948) і інш. Пісаў п’есы («Кі-руіпкава перамога», 1926; «Жонка заў-мага», 1940), вершы для дзяцей. На бел. мову асобныя яго вершы пераклалі ААстрэйка, АКуляшоў. Дзярж. прэмія СССР 1941. Тв:. Нзбранное. М., 1984; Песня о Родане: Нзбр. стнхотворенмя. Кемерово, 1983. ЛЙБЕДЗІ (Cygnus), род вадаплаўных птушак сям. качыных атр. гусепадоб-ных. 7 відаў. Пашыраны ўсюды, акрамя Афрыкі і Антарктыды. На Беларусі 3 ві-ды: Л.-шыпун (С. оіог), Л.-клікун (С. cygnus) і Л. малы, або тундравы (С. bewickii). Жывуць на прэсных вадаёмах. Л.-шыпуна і Л. чорнага (С. atratus) га-дуюць як дэкар. птушак. Л.-шыпун за-несены ў Чырв. кнігу Беларусі. Л.-шыпун даўж. да 1,8 м, масай да 13 кг; дзюба чырв., з чорным нарастам. Л.-клікун даўж. да 1,6 м, масай да 12 кт; дзюба лімон-на-жоўгая з чорным, без нарасту. Л. малы даўж. да 1,2 м, масай да 7 кг; дзюба чорная з жоўтымі плямамі па баках каля асновы. Апя-рэнне гэтых відаў белае. Добра плаваюць, ныраць не могуць з-за пнеўматызацыі шкіле- Лебедзі: 1 — клікун; 2 — ншпун; 3 — чоряы. та. Кормяцца раслінамі і дробнымі беспазва-ночнымі. Манагамы. Гняздуюцца каля вады. Нясуць 3—5 (зрэдку да 12) яец. На Беларусі паляванне на Л. забаронена. ЛЕБЕДЗЬ (лац. Cygnus), сузор’е Паўн. паўшар’я неба. Найб. яркая зорка Дэнеб (а Л.) 1-й зорнай велічыні; з зоркамі Р, у, 5 і s Л. яна ўтварае фігуру крыжа, доўгая вось якога выцягнута ўздоўж па-ласы Млечнага ІПляху. У Л. выяўлены 2 крыніцы рэнтгенаўскага выпрамянен-ня — Cyg Х-1 і Cyg Х-2, першая з якіх, магчыма, звязана з чорнай дзірой. 3 тэр. Беларусі Л. відаць вясной, летам і во-сенню. Гл. Зорнае неба. Сузор'е Лебедзь «ЛЕБЕДЗЬ», прыватнаўласніцкі герб у Полынчы, Літве, Беларусі і на Украіне, якім карысталася больш за 220 родаў, у т.л. Даўгялы, Доўгірды, Дунін-Марцін-кевічы, Гінвілы, Галоўчынскія, Завішы, Матушэвічы, Тальвашы, Шэметы, Юн-дзілы. Mae ў чырв. полі выяву сярэбра-нага лебедзя. Клейнод — над прылбі-цай з каронай такі ж самы лебедзь. Вя-домы з 13 ст., у ВКЛ — пасля Гара-дзельскай уніі 14J3. ЛЕБЕДЗЬ Сямён Сцяпанавіч (н. 25.7.1934, в. Казьяны Браслаўскага р-на Віцебскай вобл.), бел. вучоны ў галіне машынабудавання. Д-р тэхн. н. (1992), праф. (1994). Скончыў Бел. лесатэхн. ін-т (1958). 3 1961 у Бел. тэхнал. ун-це. Навук. працы па стварэнні новай тэхні-кі для механізацыі працаёмкіх працэсаў ляснога комплексу. Распрацаваў тэарэт. асновы праектавання загрузачных і па-кетафармавальных машын малой энер-гаёмістасці. Тв:. Теоретнческне основы нсследованмя процессов формнровання пакетов круглых лесоматерналов // Технологня н оборудова-нне заготовкм н переработкн древеснны. Мн., 1988. Вып. 3. Я.Г.Міляшкевіч. ЛЕ БЕЛЬ (Le Bel) Жазеф Ашыль (24.1.1847, г. Пешэльброн, Францыя — 6.8.1930), франц. хімік, адзін з засна-вальнікаў стэрэахіміі. Чл. Акадэміі пры-родазнаўчых навук (1929). Скончыў По-літэхн. школу ў Парыжы (1867). Навук. працы па даследаванні з’яў аптычнай акгыўнасці арган. злучэнняў. Прапана-ваў тзорыю асіметрычнага атама вугля-роду (1874, адначасова з Я.Х. вант Го-фам). Атрымаў першае аптычнаактыў-нае несіметрычнае амоніевае злучэнне (1891). Прэзідэнт Франц. хім. т-ва (1892). ЛЕБЕРЭХТ (Leberecht) Ганс Фрыдры-хавіч (1.12.1910, г. С.-Пецярбург — 10.11.1960), эстонскі пісьменнік. Ву-чыўся ў Ленінградскім вячэрнім літ. ун-це імя М.Горкага (1935—37). Друка-ваўся з 1930. Пісаў на эст. і рус. мовах. Аповесць «Святло ў Каордзі» (1948; Дзярж. прэмія СССР 1949) пра пасля-ваен. жыццё эст. вёскі. Аўтар раманаў «Капітаны» (1954), «Салдаты ідуць да-дому» (1956), «Палацы Васараў» (1960), аповесцей «Вечны колер» (1936), «У ад-ной хаце» (1957). На бел. мову асобныя творы Л. пераклаў Л.Салавей. Тв.: Бел. пер. — Святло ў Каордзі. Мн., 1952; Рус. пер. — Повестм. М., 1953; Солда-ты ндуг домой. М., 1960; Дворцы Вассаров. М., 1965. ЛЕБЛОН (Leblond) Жан Батыст Алек-сандр (1679—1719), французскі архітэк-тар. Працаваў у Парыжы, у 1716—19 па запрашэнні Пятра I — у Расіі. Удзель-нічаў у планіроўцы і буд-ве Санкт-Пе-цярбурга, паркаў Стрэльны і Летні сад, Петрадварца. Перапрацаваў і дапоўніў (1710) «Курс архітэкгуры» Ш.Давіле (1691). 176 ЛЕБОН ЛЕБбН (Le Bon) Густаў (7.5.1841, г. Нажан-ле-Ратру — 13.12.1931), фран-цузскі сацыёлаг, антраполаг і публі-цыст, адзін з заснавальнікаў сацыяльнай псіхалогіі. Д-р медыцыны. Скончыў Па-рыжскі ун-т (1886). Даследаваў псіхала-гічныя дэтэрмінанты этн. канфлікгаў і цыклічны характар развіцця цывіліза-цый, ролю псіхічных факіараў (эмо-цый, пачуццяў, вераванняў і інш.) у гіст. працэсе («Псіхалагічныя законы эвалюцыі народаў», 1894; «Эвалюцыя сучаснага свету», 1927). Аўтар адной з першых тэорый масавага грамадства. Атаясамліваў масу з натоўпам, у якім індывіды трацяць пачуццё адказнасці і апынаюцца ва ўладзе ірацыянальных пачуццяў, паколькі імі кіруе закон «ду-хоўнага адзінства натоўпу». Увёў класі-фікацыю натоўпаў, падзяляючы іх на аднародныя (класы, секгы, касты) і разнародныя (вулічны натоўп, парла-менцкія сходы і інш.). Прадказваў нас-тупленне «эры мас» і звязаны з гэтым упадак культуры і духоўнасці грамад-ства («Псіхалогія натоўпу», 1895). Вы-ступаў супраць усіх форм сац. роўнасці і рэвалюцый, дасягменні цывілізацыі звязваў з вынікамі дзейнасці эліты, аса-бістымі інтэлектуальнымі здольнасцямі і прадукцыйнай творчай працай асобы. Тв.: Рус. пер. Псяхологня народов м масс. СПб., 1995; Пснхологня соцналнзма. СПб., 1996. Э.С.Дубянецкі. ЛЕБРЭН, Л е Б р э н (Lebrun, Le Brun) Шарль (24.2.1619, Парыж — 12.2.1690), французскі жывапісец, дэка-ратар і рысавальшчык. Вучыўся ў Ф.Пер’е (з 1632) і С.Вуэ (1634—37). У 1642—46 пад кіраўніцтвам Н.Пусэна ў Італіі вывучаў творчасць Рафаэля, ба-лонскіх акадэмістаў, ант. скультуру. Стварыў шэраг карцін пад уплывам Пу-сэна («Муцый Сцэвала», «Смерць Ка-тона» і інш.). Адзін з заснавальнікаў (1648), з 1668 рэктар Каралеўскай ака-дэміі жывапісу і скулытгуры ў Парыжы. У 1660-я г. «першы жывапісец караля» і дырэктар каралеўскай мануфактуры га-беленаў. Кіраваў дэкар. афармленнем інтэр’ераў Луўра, Версаля і інш., выкон-ваў плафоны (Люстраная галерэя ў Вер-салі, 1678—84, і інш.), кардоны для га-беленаў, эскізы для садовай скулытгу-ры, мэблі. У жывапісных работах спалу-чаў нарматыўнасць класіцысцкай кампазіцыі, прасякнутай тэатралізава-най патэтыкай, з дэкар. пышнасцю ба-рока: «Магдаліна каецца» (1656—57), серыя карцін «Гісторыя Аляксандра Македонскага» (1660—68) і інш.