КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛЕБЯДА (Chenopodium), род кветкавых раслін сям. лебядовых. Больш за 200 ві-даў (па інш. звестках — да 400). Пашы-рана ва ўмераным і субтрапічным пая-сах. На Беларусі 16 дзікарослых [найб. вядомыя Л. белая (Ch. album), шызая (Ch. glaucum), чырв. (Ch. rubrum), ra-радская (Ch. urbicum)] i 2 інтрадукава-ныя віды. Адма-, радзей шматгадовыя травямістыя расліны і кусцікі. Лісце чаргаванае, пераваж-на надрэзана-зубчастае, часта пакрытае, як і сцёблы, мучністым налётам. Кветкі двухпо-лыя з зялёным калякветнікам, сабраныя клу-бочкамі ў коласападобныя або мяцёлчатыя суквецці. Плод — арэшак. Харч., кармавыя, лек., тэхн., інсектыцыдныя і дэкар. расліны; некат. ядавітыя. ЛЕБЯДА, Л я б ё д к а, рака ў Шчучын-скім і Лідскім р-нах Гродзенскай вобл., правы прыток р. Нёман. Даўж. 67 км. Пл. вадазбору 791 км2 Пачынаецца ка-ля в. Калечыцы Шчучынскага р-на, ця-чэ па Лідскай раўніне. Асн. прытокі: Касцянеўка, Жалудзянка (справа), Жужма, Шкардзянка, Голдаўка (злева). У верхнім цячэнні называецца Л я -б ё д к а. Даліна трапецападобная, у ні-зоўі месцамі невыразная. Пойма нізкая, двухбаковая, большай ч. забалочаная, шыр. 500—700 м. Рэчышча звілістае, на працягу 20,4 км каналізаванае, шыр. яго ад 8—12 м у вярхоўі да 15—25 м у ніжнім цячэнні. Берагі стомкія і абры-вістыя. У пойме меліярац. каналы. ЛЕБЯДА Тодар (сапр. Ш ы р о к а ў Пётр Фёдаравіч; 6.1.1914, г. Віцебск — пач. 1970), бел. пісьменнік. Скончыў Віцебскае рамеснае чыгуначнае вучылі-шча. 3 1933 вучыўся ў Мінскім пед. ЛЕВАНОВІЧ 177 ін-це. У 1936 рэпрэсіраваны, высланы ў Новасібірскую вобл. У 1940 вернугы ў Мінск для перагляду справы. У час ням.-фаш. акупацыі жыў у Віцебску, рэдагаваў газ. «Беларускае слова» (1943—44), пісаў вершы, апавяданні, п’есы. У 1947 зноў арыштаваны, сасла-ны ў Сібір. Вызвалены ў 1956. У 1960— 62 у Слоніме, працаваў у Чэрвені ў рай-газеце. Памёр у Разанскай вобл. Друка-ваўся з 1931. П’еса «Загубленае жыццё» пра калектывізацыю і рэпрэсіі (паст. 1943 Мінскім гар. т-рам, выдадзена ў Канадзе, 1952). Лагерныя вершы склалі зб. «Песні выгнання» (1944, факсім. выд. 1991). П’еса «У нас, на Гродзен-шчыне» (1961) пра вясковае жыццё. Ay-rap аднаактоўкі «Людзі ў Хрысце» (1960). Тв:. Загубленае жыццё // Тэатр. Беларусь. 1995. № 2. Літ:. Ч ы г р ы н С. Трагічны лёс Тодара Лебяды // Тэатр. Беларусь. 1995. № 2. І.У Саламевіч. ЛЕБЯДЗЁЎКА, возера ў Жлобінскім р-не Гомельскай вобл., у бас. р. Дняп-ро, за 3 км на Пн ад г. Жлобін. Пл. 0,2 км2, даўж. 1,6 км, найб. шыр. 140 м. Старычнае, разгалінаванае на залівы. Упадае ручай з воз. Буйнякава. ЛЕБЯДЗІНЫ, біялагічны заказнік рэсп. значэння, у прыгараднай зоне Мінска. Створаны ў 1984 для аховы прыбярэжнага фауністычнага комплек-су рэдкіх відаў жывёл і птушак. Пл. 51 га. Тэрыгорыя — забалочаны і меліяраваны луг з закінутымі тарфянымі кар’ерамі і хмыз-някамі. У цэнтры заказніка вадаём. У арніта-фауне каля 60 птушак (44 гнездавальных), у т.л. з Чырв. кнігі Беларусі: лебедзь-шыпун, малыя паганка, чайка, крачка і бугай, уліт вялікі, паручайнік і інш.; 10 відаў млекакор-мячых, у т.л. выдра, амер. норка, гарнастай і інш. Заказнік служыць для рассялення пры-бярэжных відаў птушак па інш. вадаёмах, стварэння спрыяльных умоў для пералётных і інш. відаў птушак. Аб’ект прыродазнаўчых экскурсій. ЛЕБЯДЗЯНКА, вёска ў Бялыніцкім р-не Магілёўскай вобл., на р. Вабіч. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 17 км на ПдУ ад г.п. Бялынічы, 44 км ад Магілё-ва, 19 км ад чыг. ст. Вендрыж. 261 ж., 93 двары (1998). Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, аддз. сувязі. ЛЕБЯДбВЫЯ (Chenopodiaceae), ся-мейства двухдольных кветкавых раслін парадку гваздзіковых. Больш за 100 ро-даў, каля 1500 відаў. Пашыраны ўсюды, пераважна па засоленых месцах ва ўме-раным і субтрапічным паясах. Найб. вядомыя роды бурак, вярблюдка, лебяда, лябеднік, салянка, шпінат, хрупляўнік і інш. Трапляюцца на палях, агародах, каля пабудоў, уздоўж дарог. Пераважна шматгадовыя травы і кусцікі, часта з членістымі сукулентнымі сцёбламі і галінкамі, радзей невял. дрэўцы, кусты і лія-ны. Лісце чаргаванае і суцэльнае, бывае рэду-каванае (фотасінтэз ажыццяўляюць сцёблы). Кветкі дробныя, двухполыя ці аднаполыя, беспялёсткавыя ў шчыльных густых клубоч-ках, сабраных у суквецці. Ветра- і насякома-апыляльныя, часта самаапыляльныя. Сярод Л. —харч. (бурак, шпінат), кармавыя (лябед- нікі і інш.), пашавыя (вярблюдкі, кохіі, ку-марчыкі, салянкі і інш.), лек. (лебада), фар-бавальныя (лебяда, лябеднік), інсектыцыд-ныя (ітсегек, лебяда) расліны, замацавальнікі пяскоў (саксаул, салянкі і інш.). Літ.: Жнзнь растенмй. Т. 5, ч. 1. М., 1980. ЛЕБЯДОЎСКАЯ КУЛЬТЎРА, археала-гічная культура плямён эпохі позняй бронзы (11—9 ст. да н.э.). Назва ад в. Лебядоўка Кіеўскай вобл., дзе даследа-вана паселйпча гэтай культуры. На дум-ку некат. даследчыкаў, з’яўляецца поз-нім этапам сосніцкай культуры. Частка даследчыкаў акрэслівае яе паўн. мяжу па р. Дзясна і Сейм, другія пашыраюць яе позні этап на ўсё Бел. Падняпроўе. Для Л.к. харакгэрны грубыя ляпныя гаршкі з дамешкамі жарствы ў гліну, цюльпанападобнай ці яйцападобнай формы, са слабапрафіляваным тулавам і вузкім няўстойлівым дном, пад венчы-кам арнамент наколамі круглай палачкі. У Беларусі даследаваны паселішча Л.к. Заспа Рэчыцкага р-на Гомельскай вобл. і курганны могільнік Прыбар Гомель-скага р-на. М.У.Бычкоў. ЛЕБЯЖбДА, рака, гл. Ашмянка. ЛЕВАБЯРЙЖНАЯ УКРАІНА, гісторы-ка-геаграфічная назва часткі Украіны на левым беразе р. Дняпро, далучанай да Расіі паводле Андросаўскага перамір 'я 1667 і «Вечнага міру» 1686 паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай; наз. таксама гет-маншчынай. Уключала тэр. сучасных Чарнігаўскай, Палтаўскай, левабярэж-най ч. Кіеўскай і Чаркаскай абласцей, Кіеў з невял. раёнам вакол яго на пра-вым беразе Дняпра і паўн. ч. Днепра-пятроўскай вобл. Да 1781 тут (акрамя Кіева і яго наваколля) існавала аўт. кі-раванне з адм. падзелам на «палкі» і «сотні» (да 1722 і ў 1750—64 яго ўзна-чальваў гетман). У 1781 уведзены агуль-нарас. адм. падзел. Гл. таксама раздзел гісторыя ў арт. Украіна. У наш час наз-ва Л.У. ўжываецца толькі як геагр. па-няцце. ЛЕВАЙ РУКІ ПРАВІЛА, мнеманічнае правіла для вызначэння напрамку Ам-пера сілы і магн. часткі Лорэнца сілы. Паводле Л.р.п. левую далонь размяшчаюць так, каб выцягнутыя пальцы былі накіраваны ўздоўж вектара шчыльнасці току (ці скорасці дадатнага зараду), а сілавыя лініі магн. поля ўваходзілі ў далонь, тады адагнуты вялікі па-лец пакажа напрамак сілы, якая дзеймічае на праваднік з токам (ці дадатна зараджаную часціцу). Левай рукі правіла для сілы Лорэнца. ЛЕВАНЁЎСКІ Сігізмунд Аляксандравіч (1902, С.-Пецярбург — 13.8.1937), па-лярны лётчык, Герой Сав. Саюза (1934). Нарадзіўся ў сям’і выхадцаў з Гродзенскай губ. Скончыў ваен. школу марскіх лётчыкаў у Севастопалі (1925). У Чырв. Арміі з 1918, удзельнік гра-мадз. вайны. За ўдзел у выратаванні людзей з парахода «Чэлюскін», які зата-нуў у Чукоцкім м. (крас. 1934), стаў ад-ным з першых Герояў Сав. Саюза. Упершыню ажыццявіў пералёт з Севас-топаля на Чукотку (1933) і беспасадач-ны пералёт з ЗША (г. Лос-Анджэлес) у Маскву (1936). Прапаў без вестак у час беспасадачнага пералёту Масква— Паўн. полюс—Нью-Йорк. С.АЛеванеўскі. ЛЕВАНбВІЧ (сапр. Л я в о н а ў) Леа-нід Кірэевіч (н. 14.9.1938, в. Клеявічы Касцюковіцкага р-на Магілёўскай вобл.), бел. пісьменнік. Скончыў БДУ (1963). 3 1963 працаваў у рэдакцыях га-зет, час. «Неман», «Полымя», у 1980— 82 гал. рэдактар літ.-драм. перадач Бел. тэлебачання. 3 1984 у выд-ве «Мастац-кая літаратура». Друкуецца з 1955. Кніп нарысаў «Гаспадар зямлі» (1971), «Зялё-ны трохкутнік» (1973) пра вёску. Аўтар зб-каў аповесцей і апавяданняў «Ма-донна з кветкаю» (1976), «Якар надзеі» (1979), зб. публіцыстыкі «Хлеб і муж-насць» (1987). Прататып аповесці «Ва-ланцёр свабоды» (1983) Ф.Варанішча — удзельнік рэв. руху ў Аргенціне і Іспа-ніі, руху Супраціўлення ў Францыі. У цыкле раманаў-хронік пра пасляваен. вёску «Шчыглы» (1986), «Паводка ся-род зімы» (1989), «Дзікая ружа» (1993), «Сіняе лета» (1998) імкненне паказаць нар. душу, жыццястойкасць бел. нацыі, матывы дома і сям’і, працягу роду. Ay-Tap кн. «Вяртанне ў радыяцыю» (1997). Піша п’есы (аднаактоўка «Ці любіце вы грэчку?», 1972; драмы «Пасля разводу», нап. 1972; «Чабор», 1973, апубл. 1980; гераічная хроніка «Павел і Хуаніта», нап. 1974). Аўгар сцэнарыя дакумент. фільма «Дом майстроў» (1973) і інш. Те:. Ларыса, альбо Прыгоды аўтамабіліста: Аповесць, п’есы. Мн., 1998. Літ.: Р а г у л я А. Святло знутры // Род-нае слова. 1998. № 9; Б у г а ё ў Дз. Дасягну-тае і страчанае // Полымя. 1999. № 1. І.У. Саламееіч. ЛЕВАНОВІЧ Павел Антонавіч (3.11.1914, в. Мазалава Мсціслаўскага р-на Магілёўскай вобл. — 20.12.1943), бел. пісьменнік. Удзельнік Вял. Айч. 178 ЛЕВАНТ вайны, загінуў на фронце. 3 1934 дру-каваў вершы, апавяданні, нарысы. У кн. апавяданняў для дзяцей «Дружба» (1938) паказаў сябе знаўцам дзіцячай псіхалогіі. П.АЛевановіч. АЯ.Левашоў. ЛЕВАНТ (ад франц. Levant або італьян. Levante Усход), агульная назва краін усх. ч. ўзбярэжжа Міжземнага м. (Сі-рыя, Ліван, Ізраіль, Егіпет, Турцыя, Грэцыя, Кіпр), у больш вузкім сэнсе — Сірыі і Лівана. ЛЕВАРУКАСЦЬ, пераважнае карыстан-не левай рукой пры выкананні розных дзеянняў. Абумоўлена генетычна дэтэр-мінаваным дамінаваннем правага (а не левага, як у праўшы) паўіпар’я галаўно-га мозга. Выяўляецца ў канцы першага года жыцця. Назіраецца ў 1—7% лю-дзей. Леварукія дзеці ў фіз. і псіхічным развіцці не адстаюць ад праварукіх, на-сільнае перавыхаванне не рэкамендуец-ца. ЛЕВАШбЎ Анатоль Яўгенавіч (8.8. 1898, г. Жаркент Талды-Курганскай вобл., Казахстан — 27.12.1979), фізік-тэарэтык, заснавальнік бел. навук. шко-лы па гравітацыі. Д-р фіз.-матэм. н. (1960), праф. (1962). Скончыў Сярэдне-азіяцкі ун-т у Ташкенце (1925). 3 1962 у БДУ. Навук. працы па агульнай тэорыі адноснасці (АТА) і рэлятывісцкай элек-традынаміцы Развіў бескаардынатныя тэнзарныя метады і выкарыстаў іх у ды-намічнай метэаралогіі, фізіцы элемен-тарных часціц і тэтраднай фармулёўцы АТА. Тв.: Двнженне н двойственность в релятн-внстской электродннамлке. Мн., 1979. М.М.Касцюковіч. ЛЕВАШбЎ Валянцін Сяргеевіч (6.8. 1915, Масква — 29.8.1994), расійскі кампазітар, харавы дырыжор. Нар. арт. СССР (1985). Скончыў Новасібірскае муз. вучылішча (1939), вучыўся ў Ле-нінградскай кансерваторыі. У 1946—62 маст. кіраўнік Ансамбля песні і танца Амурскай флатыліі, Сібірскага нар. хо-ру, з 1962 — Рускага народнага хору імя М.Пятніцкага. Аўтар запісаў і апрацо-вак сібірскіх нар. песень. Сярод твораў: аперэта «Вятры вясновыя» (1964); паэ-ма-кантата «Мая Сібір» (1950), «Паэма аб Амуры» (1949); аркестрава-хар. і вак.-харэаграфічныя сюіты; творы для аркестра нар. інструментаў, для голасу і