КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ялі на ўзроўні сярэдзіны літар. Каля 234 да н.э. ўведзена літара G, амаль аднача-сова ўпарадкавана ўжыванне С, К, Q: С — найб. агульнае абазначэнне для к; Q — перад u; К — захоўвасцца толькі ў некалькіх словах. 3 увядзеннем у 1 ст. да н.э. літар Y і Z для слоў грэч. пахо-джання скончылася фарміраванне лац. алфавіта (23 знакі). Найстараж. помнік лац. пісьма — надпіс на сярэбранай па-судзіне (7 ст. да н.э.) з г. Прэнеста (Іта-лія). У сярэднія вякі, калі лац. мова з’яўлялася міжнар. мовай еўрап. культ. свету, лац. алфавіт папоўніўся лпарамі J і W, а літары U і V сталі адрознівацца гукавым значэннем (у і в). У пасляант. час узнік падзел літар на вял. і малыя, з’явіліся знакі прыпынку і дыякрытыч-ныя знакі. У нац. сістэмах пісьма, якія маюць у аснове Л. п., яго прыстасаван-не да адпаведных фанет. сістэм адбыва-лася пераважна за кошт увядзення дыя-крытычных знакаў (у франц., польскай, літ. і інш. мовах). Сучасны лац. алфавіт мае 2 друкарскія віды: гатычны шрыфт (фактура) і лацініца (антыква) — блізкі да стараж., з’яўляецца пануючым. На Беларусі Л.п. вядома са старажыт-насці ў пашыраных на яе тэрыторыі пісьмовых помніках на польскай і лац. мовах. У 18 ст. паралельна з кірыліцай Л.п. выкарыстоўвалася ў некат. (напр., ,е Л 5 £ £ ® о -8- ° -s- Со = Co e A Аа N Nn & ВЬ o Oo С«) Сс Г Pp k Dd Q Qq & Ее k R r & Ff Ss Gg Tt н Hh Uu 1 1 і V Vv Ji Ww k Kk X Xx Yy Mm Да арт. Лацінскае пісьмо. Лацінскі алфавіт. драматычных) творах на бел. мове. У 19 ст. Л.п. (пры існаванні кірыліцы) бел. пісьменнікі (Я.Чачот, П.Багрым, В.Ду-нін-Марцінкевіч, Ф.Багушэвіч, А.Гуры-новіч і інш.) прыстасавалі для перадачы роднай мовы. Лацінкай друкавалася не-легальная, першая на бел. мове газ. «Мужыцкая праўда» К.Каліноўскага (1862—63), кірыліцай і лацінкай — га-зеты «Наша доля» (1906) і «Наша ніва» (1906—12), кнігі Цёткі «Хрэст на свабо-ду» (1905), «Скрыпка беларуская», «Ііерйіае чытанне для дзетак бсларусаў» (абедзве 1906), зб. Я.Купалы «Гусляр» (1910). У аснове сучаснай бел. графікі рус. грамадзянскі шрыфпі. У Зах. Белару-сі побач з ім лац. алфавіт ужываўся да 1939. Цяпер выкарыстоўваецца пры друкаванні асобных бел. выданняў за мяжой. Літ:. Днрннгер Д. Алфавнт: Пер. с англ. М., 1963; Люблннская АД. Ла-тннская палеографня. М., 1969; Федоро-в a Е.В Введенве в латннскую эпнграфнку. М., 1982; Крамко І.І., Юрэвіч АК., Яновіч A.1 Гісторыя беларускай літара-турнай мовы. Т. 2. Мн., 1968. А.М.Булыка. ЛАЦІНСКАЯ АМЕРЫКА (ісп. America Latina, англ. Latin America), агульная назва краін, якія займаюць паўд. ч. Паўн. Амерыкі (на Пд ад р. Рыо-Брава-дэль-Нортэ, уключае Цэнтральную Аме-рыку і Вест-Індыю) і ўсю Паўд. Амеры-ку, тэрыторыя якіх у 15—16 ст. была заваявана і каланізавана Іспаніяй і Пар-тугаліяй. На працягу 19 і 20 ст. на гэтай тэрыторыі ўтварыліся самаст. дзяржавы. Л.А. на пач. 1999 уключае дзяржавы: Антыгуа і Барбуду, Аргенціну, Багам-скія Астравы, Балівію, Барбадас, Беліз, Бразілію, Венесуэлу, Гаіці, Гандурас, Гаяну, Гватэмалу, Грэнаду, Дамінікан-скую Рэспубліку, Дамініку, Калумбію, Коста-Рыку, Кубу, Мексіку, Нікарагуа, Панаму, Парагвай, Перу, Сальвадор, Сент-Вінсент і Грэнадзіны, Сент-Кітс і Невіс, Сент-Люсію, Сурынам, Трыні-дад і Табага, Уругвай, Чылі, Эквадор, Ямайку (гл. пра кожную адпаведны ар-тыкул), а таксама ўладанні Вялікабры-таніі, Францыі, Нідэрландаў і ЗША. Пл. Л.А. 22,8 млн. км2. Нас. каля 500 млн. чал. (1998). Нац. склад (нашчадкі еўрап. перасяленцаў, індзейцы, метысы, негры, мулаты і інш.) сфарміраваўся ў выніку складаных этн. і гіст. працэсаў. 3 33 палітычна самаст. дзяржаў Л.А. ў 18 (каля 2/з насельніцтва) афіц. або дзярж. мовай з’яўляецца іспанская, у адной (Бразілія) — партугальская, у 14 невял. дзяржавах — французская (Гаі-ці), англійская (Антыгуа і Барбуда, Ба-гамскія Астравы, Барбадас, Беліз, Гая-на, Грэнада, Дамініка. Сент-Кітс і Не-віс, Сент-Люсія, Сент-Вінсент і Грэна-дзіны, Трынідад і Табага, Ямайка) і галандская (Сурынам). Больш за 10% насельніптва размаўляюць на розных індзейскіх мовах. Назва Л.А. ўзнікла ад лац. асновы рамансюх моў, на якіх раз-маўляе б.ч. насельніцтва гэтай часткі кантынента; упершыню такая назва вы-карыстана ў Францыі каля 1860. ЛАЦІНСКАЯ ІМПЕРЫЯ. Р а м а н і я, феадальная дзяржава ў 1204—61, ство- раная на тэр. Візантыі пасля заваяван-ня Канстанцінопаля ўдзельнікамі 4-га крыжовага паходу. Л.і. ахоплівала раё-ны Балканскага п-ва, ПнЗ М. Азіі, а-вы Эгейскага і Іанічнага мораў. Найболь-шымі феад. ўладаннямі былі каралеў-ства Фесалонікі, Ахейскае княства, Афіна-Фіванскае герцагства і інш. Фе-ад. закабаленне сялян, нац. і рэліг. (ак-тыўны наступ каталіцызму) уціск вы-клікалі супраціўленне мясц. насельніц-тва, што перашкодзіла крыжакам завая-ваць усю тэр. Візантыі. У выніку сталі ўзнікаць самаст. грэч. дзяржавы (напр., Эпірскі дэспатат, Трапезундская імпе-рыя, Нікейская імперыя). Унутр. разла-ды, канфлікты з суседзямі аслаблялі Л.і., і яна паступова страчвала ўладанні. У 1206 балг. войскі пад Адрыянопалем нанеслі паражэнне крыжакам і спынілі іх далейшую агрэсію на Балканах. У 1261 войскі Нікейскай імперыі на чале з Міхаілам VIII Палеалогам (гл. Палеа-логі) авалодалі Канстанцінопалем і па-клалі канец існаванню Л.і. Візантый-ская імперыя была адноўлена. Літ.. Нсторня Внзантнн. Т. 3. М., 1967. Ю.В.Бажэнаў. ЛАЦІНСКАЯ МбВА, л а т ы н ь, адна з італійскіх моў. Мёртвая. Мова ката-ліцкай царквы, афіц. мова (разам з італьян.) Ватыкана. У фанетыцы — доўгія і кароткія га-лосныя, націск на 2-м або 3-м складзе ад канца слова; у марфалогіі — выка-рыстанне флексіі як асн. сродку фор-маўтварэння, 6 склонаў, 3 лады (інды-катыў, кан’юнктыў і імператыў), 2 ста-ны (актыўны і медыяльна-пасіўны); у лексіцы — уплыў сабінскай, этрускай і пераважна грэч. моў. Паводле пахо-джання — мова племені лацінаў. Пісь-мовыя помнікі з 6 ст. да н.э. 3 павелі-чэннем тэр. Рымскай імперыі Л.м. па-шырылася на ўвесь Апенінскі п-аў, паз-ней — на паўн. Афрыку, Галію, Брытанію, Дакію і інш. У гісторыі Л.м. ант. часу вылучаюць не-калькі перыядаў. Архаічны перыяд, ад якога захавалася некалькі надпісаў 6—4 ст. да н.э., фрагменты стараж. законаў, урыў-кі з сакральнага гімна сакліяў і інш. Да-класічны перыяд (3—2 ст. да н.э.) — час станаўлення літ. Л.м., у аснове якой дыялект Рыма; захаваліся камедыі Плаўта і Тэрэнцыя, фрагменты твораў інш. аўгараў. Класічная, ці «залатая», латынь (1 ст. да н.э.) — мова з багатай лексікай, развітой навук.-філас., паліт. і тэхн. тэрміналогіяй, разнастайнасцю сінтакс. срод-каў. Найб. развіцця дасягнула л-ра (Цыцэ-рон, Вергілій, Гарацый, Авідзій). Пасля-класічная, ці «с я р э б р а н а я>, ла-тынь (1 ст.), калі канчаткова склаліся фа-нет. і марфал. нормы літ. мовы, устаноўлены правілы арфаграфіі, якімі кіруюцца і пры су-часным выданні лац. тэкстаў. П о з н я я л а т ы н ь (2—6 ст.) характарызуецца развіц-цём нар.-размоўнай мовы. Пасля заняпаду Рымскай імперыі (5 ст.) з дыялектаў Л.м. па-чалі развівацца раманскія мовы. Л.м. ў сярэд-нія вякі стала міжнар. мовай навукі, школы, філасофіі, дыпламатыі, часткова л-ры. На ёй пісалі Т.Мор, Эразм Ратэрдамскі, М.Капер-нік, Ф.Бэкан, І.Ньютан. Дзякуючы Л.м. куль-тура Рыма і ўспрынятая ім грэч. культура сталі набыткам чалавецтва. Еўрап. мовы ад-чулі на сабе ўнлыў Л.м. як крыніцы лексічна-га ўзбагачэння і папаўнення паліт., навук. і тэхн. тэрміналогіі. Лац. алфавіт абслугоўвае многія мовы свету (гл. Лацінскае пісьмо). У 16—18 ст. на ўсх.-слав. землях, у т.л. на Беларусі, Л.м. выкладалася ў на-вуч. установах, выкарыстоўвалася ў справаводстве, дыпламат. перапісцы, пры напісанні навук. трактатаў і літ. твораў. Яе добра ведалі і на ёй пісалі бел. асветнікі Мікола Гусоўскі, С.Буд-ны, Сімяон Полацкі і інш. Многія за-пазычанні з Л.м. ўвайшлі ў бел. мову (гл. Лацінізм). Літ:. Тронскмй Й.М. Очеркн по нс-торнн латннского языка. М.; Л., 1953; Я го ж Нсторнческая грамматнка латннского языка. М., 1960. ЛАЦІНСКІ САЮІ, федэрацыя стара-жытнаіталійскіх гарадоў на тэр. сучас-най вобл. Лацыо, якая ўзнікла ў пач. 1-га тыс. да. н.э. і аб’ядноўвала (павод-ле ант. традыцыі) 30 абшчын. Напачат-ку Л.с. узначальваў г. Альба-Лонга, з 6 ст. да н.э. — Рым. Гарады мелі агуль-ныя святы, саюзны сход вырашаў агульныя пытанні і спрэчкі паміж яго членамі. У канцы 6 — пач. 5 ст. да н.э. некаторыя лац. абшчыны часова вызва-ліліся ад рым. панавання. У 493 да н.э. Л.с. адноўлены (на чале з Рымам) на ўмовах узаемадапамогі ў войнах, удзеле камандавання пры падзеле здабычы. У час гальскага нашэсця (390 ці 387 да н.э.) Л.с. распаўся. У 358 да н.э. адна-віўся на больш выгадных для Рыма ўмовах. Скасаваны пасля 2-й Лацінскай вайны (340—338 да н.э., гл. Лацінскія войны). ЛАЦІНСКІЯ вбйны, войны гарадоў Лацінскага саюза супраць панавання ў ім Стараж. Рыма. 1-я Л.в. (496—493 да н.э.; гал. бітва адбылася ў 496 да н.э. каля Рэгільскага воз. і не прынесла пе-равагі ніводнаму з бакоў) завяршылася аднаўленнем саюза на чале з Рымам. Эканам. і паліт. ўмацаванне рымлян парушыла раўнавагу ў саюзе і выклікала 2-ю Л.в. (340—338 да н.э., перамаглі рымляне), якая прывяла да скасавання Лац. саюза, уключэння лацінаў і іх зя-мель у склад Рым. дзяржавы, узнікнен-ня т.зв. лац. права. лАцінскія шкблы, лавучальныя ўстановы з лац. мовай навучання. Уз-ніклі ў Зах. Еўропе ў перыяд ранняга сярэдневякоўя і былі асн. формай аду-кацыі да 13 ст., калі з’явіліся гар. шко-лы з роднай мовай навучання. Выкла-данне на лац. мове вялося ў царк. шко-лах, калегіумах, некаторых гар. школах, ун-тах. У залежнасці ад тыпу школы і ўзроўню адукацыі ў Л.ш. выкладаліся чытанне, пісьмо, лац. граматыка, наба-жэнскія спевы, дыялекгыка, арыфме-тыка, рыторыка і інш., вучылі складан-ню дзелавой дакументацыі і карэспан-дэнцыі на лац. мове. Элементарныя Л.ш. былі бясплатныя і даступныя ўсім слаям насельніцтва. У перыяд Рэфарма-цыі (з 16 ст.) роля Л.ш. як сярэдняга звяна ў адукацыі павялічылася, метады выкладання ў іх (сістэма лекцый, дыс-путы) з цягам часу ўвайшлі ў пракгыку ун-таў. У 16—18 ет. на аснове Л.ш. ствараліся сярэднія навуч. ўстановы, ЛАЦЫО 167 якія давалі класічную адукацыю (гімна-зіі або педагогіумы). ЛАЦІНЫ (Latini), плямёны старажыт-най Італіі (адгалінаванне італікаў), якія ў 1-м тыс. да н.э. насялялі сучасную вобл. Лацыо. Займаліся земляробствам і жывёлагадоўляй, жылі родавымі паселі-шчамі. Зазналі ўплыў этрускаў. Разам з сабінамі засн. Рым (754—753 да н.э.). У пач. 1-га тыс. да н.э. аб’ядналіся ў Ла-цінскі саюз на чале з г. Альба-Лонга. Пасля ліквідацыі ў 338 да н.э. Лацін-скага саюза і падпарадкавання Рымам бальшасш абшчын Лацыі Л. атрымалі абмежаваныя грамадз. правы, з 90 да н.э. паўнапраўныя грамадзяне Рыма.