КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ВВ Вежнавец. ЛІМбЖ (Limoges), горад у цэнтр. ч. Францыі, на р. В’ена. Адм. ц. дэпарта-мента Верхняя В’ена і гал. горад гіст. вобласці Лімузен. 133 тыс. ж. (1990). Трансп. вузел. Прам-сць: фарфора-фа-янсавая, гарбарна-абутковая, палігра-фічная. Цэнтр вытв-сці Ліможскай эмалі. Ун-т. Музеі: гарадскі, керамікі. Арх. помнікі: раманска-гатычны сабор Сент-Эцьен (12—16 ст.), гатычныя цэрквы (12—15 ст.), барочны палац епіскапа (18 ст.), шматлікія гатычныя і рэнесансавыя жылыя дамы. ЛІМОЖСКАЯ ЭМАЛЬ, вырабы з медзі з размалёўкай непразрыстай эмаллю майстроў з г. Лімож (Францыя) 15—17 ст. Яе вытокі — у мясц. традыцыях эмальернага мастацтва 12—15 ст. На развіццё паўплывалі маст. прынцыпы познагатычнага вітража, флам. і італь-ян. жывапісу. Т.зв. старая школа (апошняя чвэрць 15 — 1-я чвэрць 16 ст.) прадстаўлена пераважна культавымі рэчамі (абразы-складні, трыпціхі, рэлік-варыі) з паліхромнымі кампазіцыямі на рэліг. сюжэты. Творы вызначаліся свя-точна яркай размалёўкай, увядзеннем у яе ліній і плям з золата, пераходам ад тэхнікі перагародчатай эмалі да разма-ляванай, блізкай да станковага жывапі-су (майстар Н. Пеніко), ад гатычных форм да рэнесансавых. Каля 1530 уз-нікла т. зв. новая школа, вырабы якой мелі пераважна свецкі характар (скры-начкі, блюды, чашы, збаны, пласціны-партрэты). Аздабляліся копіямі з гра-вюр А. Дзюрэра, Рафаэля і інш. у тэхні-цы грызайль на каляровым фоне, пар-трэты выконвалі па малюнках Ж.Клуэ і яго паслядоўнікаў. Дэкор абрамлення блізкі да маньерыстычнай школы Фантэнбло (майстар Л Лімазен). У ся-рэдзіне 17 ст. вытв-сць Л.э. заняпала. лімбн (Citrus limon), кветкавая ра-сліна сям. рутавых. Радзіма — Паўд. і Паўд.-Усх. Азія. У 11 ст. завезены ў Міжземнамор’е. Культывуецца ў тропі-ках і субтропіках. На Беларусі выро-шчваецца ў аранжарэях і пакоях. Сар-ты — Паўлаўскі, Меера, Грузінскі, Но-ва-Грузінскі, Віла-Франка і інш. Вечназялёнае дрэва выш. 1,5—7 м. Галіны часцей з калючкамі. Лісце скурыстае, аваль-на-падоўжанае на кароткіх чаранках са спе-цыфічным пахам. Кветкі двухполыя, белыя, духмяныя, адзіночныя або ў гронках. Сама-апыляецца, цвіце і пладаносіць амаль увесь год. Плод — шматгнездавая ягада, мае ў сабе к-ты (3,5—8,1 мг %), вігаміны С (45—140 мг %), A, В, Р, цукар (1,9—3%) і інш. Лек. расліна. 3 пладоў Л. прыгатаўляюць сокі, канцэнтра-ты, варэнне, мармелад, лімонную к-ту, тэхн. і эфірны алей. У.П Пярэднеў. ЛІМОН (Limon) Хасэ (сапр. імя Арка-дыо; 12.1.1908, г. Кульякан, Мекоіка — 2.12.1972), амерыканскі танцоўшчык і харэоіраф; адзін з буйнейшых прад-стаўнікоў амер. танца мадэрн. 3 1915 у ЗША. 3 1928 вучыўся танцу мадэрн у Д. Хамфры і Ч. Вейдмана (у 1930—40 у іх трупе), у 1945 — класічнаму танцу ў Э. Цюдара і інш. 3 1945 кіраваў уласнай трупай (Трупа Лімона; да 1958 разам з Хамфры). У мужчынскім танцы выпра-цоўваў энергічны, атлетычны стыль. Сярод пастановак: «Чакона ў рэ мінор» на муз. І.С. Баха (1940), «Павана Маў-ра» Г. Пёрсела і «Выгнаннікі» на муз. А. Шонберга (1949), «Імператар Джонс» Э. Вілы-Лобаса (1956), «Кароткая меса ваенных часоў» на муз. 3. Кодая (1958; выканаў гал. партыю), «Крылатыя» Джонсана (1966), «Танцы для Айседо-ры» на муз. Ф. Шапэна (1971), «Арфей» на муз. Л. Бетховена (1972), «Не апе-тыя» (1970) і «Карлота» (1972) без муз. суправаджэння. ЛІМОННАЯ КІСЛАТА, 2-гідроксі-1,2,3-прапантрыкарбонавая кіслата, (НО)ОССН2 С(ОН)СООН, арганічная трохасноўная кіслата. Належыць да класа оксікіслот, малекулярная маса 192,12. Добра раствараецца ў вадзе і спірце, з воднага раствору пры т-ры ні-жэй за 36,5°С крыпггалізуецца ў выгля-дзе монагідрату. Адыгрывае важную ро-лю ў працэсах вугляводнага абмену і дыхання клетак. У адрозненне ад жы-вёл шэраг раслін і мікраарганізмаў на-запашваюць Л.к. ў вял. колькасці (6— 8% у пладах цытрусавых, 8—14% у сцёблах махоркі, да 10% у культ. вад-касці ірыбка Aspergillus niger). Асн. пра-мысл. спосаб атрымання Л.к. —лімон-накіслае браджэнне цукроў ці патакі з дапамогай грыбка Aspergillus niger; зда-бываюць таксама з пладоў лімона, лісця бавоўніку і інш. Выкарыстоўваецца ў вытв-сці напіткаў, кандытарскіх выра-баў, медыцыне (для кансервавання Да арт. Ліможская эмаль. Ралікварый са сцэнамі з легенды пра святую Валерыю. Ka-Heu 12 ст. Лімон 262 ЛІМОННАЯ крыві), фарбаванні, вырабе пластмас, фатаграфіі. ЛІМ6ННАЯ МЯТА, гл. ў арт Меліса. ЛІМбННІК (Schizandra), род кветка-вых раслін сям. лімоннікавых. Каля 25 відаў. Пашыраны ў Паўд.-Усх. і Усх. Азіі. На Беларусі інтрадукаваны Л. кі-тайскі (S. chinensis). Лістападныя ліяны даўж. да 15 м. Лісце простае, эліпсоіднае, пры расціранні мае пах лімона (адсюль назва). Кветкі звычайна адна-полыя, духмяныя. Плод — сакаўная шматліс-тоўка ў выглядае гронкі з ягадападобных 1— 2-насенных плодзікаў, ядомы. Mae ў сабе ар-ган. к-ты, вітаміны. цукар, эфірны алей. Дэ-кар., лек. і пладовыя расліны. у.П. Пярэднеў. Лімоннік ЛІМПОПА (Limpopo), Кракадзі-л а в а я, рака ў Паўд. Афрыцы, Паўд,-Афр. Рэспубліцы і Мазамбіку. У сярэд-нім цячэнні ўтварае мяжу паміж ПАР і Батсванай, ПАР і Зімбабве. Даўж. 1600 км, пл. бас. 440 тыс. км2. Бярэ пачатак на паўн. схілах хр. Вітватэрсранд, у вузкай цясніне перасякае ўсх. ўскраіну Паўд.-Афрыканскага нагор’я, цячэ па Мазамбікскай нізіне, упадае ў Індыйскі ак. Гал. жыўленне ад прытокаў, што сцякаюць з вільготнага ллато Матабеле і ад р. Уліфантс (справа). Сярэдні рас-ход вады каля 800 м^/сек. У сезон лет-ніх дажджоў (снеж.—лют.) узровень ва-ды ў ніжнім цячэнні павышаецца на 5—7 м. Суднаходная на 160 км ад вус-ця. Выкарыстоўваецца для арашэння. ЛІМУЗЁН (Limousin), гістарычная воб-ласць у цэнтр. ч. Францыі. Уключае дэ-партаменты Верхняя В’ена, Карэз, Кроз. Пл. 16,9 тыс. км2. Нас. каля 750 тыс. чал. (1995). Гал. горад і прамысл. цэнтр. — Лімож. Уся тэр. ў межах Цэн-тральнага Французскага масіву, на плато Лімузен. Клімат умераны. Ападкаў каля 1000 мм за год. Пераважна с.-г. раён. Найб. развіта жывёлагадоўля — развя-дзенне буйн. par. жывёлы (у т.л. пле-мянной), свіней, авечак. Пасевы пша-ніцы, жыта, ячменю, грэчкі, бульбы, кармавых культур. У далінах вырошчва-юць агародніну, садавіну, тытунь. Зда-быча кааліну, уранавай руды. ГЭС на рэках Дардонь і Везер. У прам-сці пе-раважаюць тэкст. і харч. прадпрыем-ствы. ЛІМУЗІН (франц. limousine ад назвы гіст. вобласці Лімузен), кузаў закрытага тыпу легкавога аўтамабіля. Mae за-шклёную перагародку, што аддзяляе пярэдняе сядзенне ад астатняй часткі кузава. Выкарыстоўваецца ў вял. аўта-мабілях вышэйшага класа. ЛІМУЗІНСКАЯ ПАРбДА б у й н о й рагатай жывёлы, парода мясно-га кірунку. Выведзена ў Францыі ў кан-цы 19 ст. шляхам паляпшэння аквітан-скай жывёлы (правінцыя Лімузен). На Беларусі вьггворнікаў гэтай пароды вы-карыстоўваюць на племзаводзе «Пры-азёрны» Баранавіцкага р-на Брэсцкай вобл. Выш. быкоў у карку да 138 см, маса да 1150 кг, кароў адпаведна да 128 см і 640 кг. Будова цела моцная. Галава кароткая. лоб шырокі, рогі тонкія, закругленыя Шыя ка-роткая, тоўстая, грудзі шырокія. Спіна шыро- Бык лімузівскай пароды. кая, роўная. Ногі сярэдняй даўжыні, моцныя. Масць чырв з адценнямі ад залаціста-рыжай да чырвона-бурай. Малочнасць кароў да 1800 кг з 5% тлушчу. Гадавалыя бычкі могуць да-сягаць масы 450—500 кг. Мяса з унутрымус-кульным тлуіпчам. ЛІМФА (ад лац. lympha чыстая вада, вільгаць), вадкасць, што цыркулюе ў лімфатычнай сістэме пазваночных жы-вёл і чалавека. Забяспечвае абмен рэ-чываў паміж тканкамі і крывёю арганіз-ма. Нашча амаль празрыстая, пасля прыёму ежы белая, непразрыстая, па-добная да малака, з вял. колькасцю не-эмульгаванага тлушчу. Утвараецца філь-трацыяй плазмы крыві праз сценкі са-судзістых капіляраў у міжтканкавыя прасторы (тканкавая вадкасць). Mae ў сабе да 90% лімфацытаў, бялкі, гармо-ны, ліпіды, метабаліты, ферменты і інш. Удз. в. — 1,017—1,026; pH 7,4—9. Згусае не так хутка, як кроў (за 10—15 хвілін). Аб’ём Л. ў чалавека 1,5—2 л. А.С. Леанцюк. ЛІМФАГРАНУЛАМАібЗ х в а р о б a X о д ж к і н а, злаякаснае новаўтварэн-не лімфоіднай тканкі. Апісаны англ. урачом Т. Ходжкіным (1832). Пахо-джанне невядома. Часцей хварэюць дзеці і маладыя людзі. Адрозніваюць 4 стадыі Л.: лакалізаваная — пашкоджан-не аднаго (некалькіх) сумежных груп лімфавузлоў; рэгіянарная — розных груп несумежных лімфавузлоў з аднаго боку дыяфрагмы (ў грудной або бруш-ной поласцях); генералізаваная — толь-кі лімфатычнай сістэмы (лімфатычныя вузлы, селязёнка, міндаліны і г.д.); ды-семінаваная — усёй лімфатычнай сістэ-мы і ўнутр. органаў (лёгкіх, печані, ны-рак, касцей, мяккіх тканак, скуры і г.д.). Л. можа працякаць з мясц. сімпто-мамі (павелічэнне лімфавузлоў) і з прыкметамі агульнай інтаксікацыі (па-вышэнне т-ры цела, хвалепадобная лі-хаманка, адсутнасць апетыту, зніжэнне масы цела, сверб скуры, падскурныя кровазліцці, жаўтуха і інш.). Лячэн-не — комплексная хіміяпрамянёвая тэ-рапія. Літ.: Переслегнн Й.А, Ф н л ь к о -ва Е.М. Лнмфогранулематоз. М., 1980; Лнм-фогранулематоз. М., 1985. В Я. Рэбека, І.В Рэбека. ЛІМФАДЭНІТ (ад лімфа + грэч. абёп залоза), запаленне лімфатычных вузлоў у чалавека. Развіваецца як рэакцыя на пападанне ў лімфатычныя вузлы прас-цейшых, мікробаў, вірусаў, радзей — іншародных рэчываў. Адрозніваюць Л. востры і хранічны, па прычынным фак-тары — неспецыфічны і спецыфічны. Часцей сустракаецца Л. востры неспе-цыфічны як другасная рэакцыя на ін-фекцыю (ангіна, карыёзныя зубы, фу-рункулы і інш.). У дзяцей інфекцыя пранікае праз трахеябранхіяльнае дрэва і страўнікава-кішачны тракт. Прыкме-ты: павышэнне т-ры цела, ламота ў сус-тавах, павелічэнне лімфавузлоў і інш. Хранічны неспецыфічны Л. бывае рэд-ка, часцей — лімфадэнапатыя. Лячэнне тэрапеўтычнае і хірургічнае. В.Я. Рэбека. ЛІМФАЗВАРОГ, рух лімфы ў лімфа-тычнай сістэме. За суткі ў чалавека з крыватоку ў міжтканкавыя поласці фільтруецца каля 20 л вадкасці, у вы-глядзе лімфы вяртаецца 2—4 л, 50— 100% бялкоў плазмы крыві, вугляводы, ліпіды і інш. Л. забяспечваецца: наяў-насцю клапанаў у лімфатычных сасу-дах, што перашкаджаюць зваротнаму току лімфы; фазнымі рытмічнымі ска-рачэннямі (з частатой 10—20 за мін) сценак некаторых лімфатычных сасу-даў; скарачэннем гладкамышачных кап-сул лімфатычных вузлоў; адмоўным ціс-кам у грудной поласці; скарачэннем мускулатуры; гідрастатычным і анка-тычным ціскам тканкавай вадкасці. Рэ-гулюецца вегетатыўнай нерв. сістэмай.