КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Літ.' Трауберг Л. Ммр наязнанку. М., 1984 ЛІНЕ (Line) Велта (н. 28.8.1923), ла-тышская актрыса. Нар. арт. Латвіі (1964). Нар. арт. СССР (1973). Вучыла-ся ў драм. студыях Нар. т-ра і Т-ра дра-мы ў Рызе. 3 1945 актрыса Латв. т-ра драмы імя Упіта. Лепшыя ролі: Кайва («Гліна і фарфор» А. Грыгуліса), Зента, Жанна д’Арк, Ліена («Сын рыбака», «Жанна д’Арк»; «Зямля зялёная» А. Упіта), Дэздэмона, Афелія («Атэла», «Гамлет» У. Шэкспіра), Маргарыта Га-цье («Дама з камеліямі» паводле А. Дзюма-сына), Ніна Зарэчная («Чайка» А. Чэхава), Таня («Таня» А. Арбузава) і інш Здымаецца ў кіно. Дзярж. прэміі СССР 1948, 1951. ЛІНЕАМЕНТ (ад лац. lineamentum лі-нія, контур) у геалогіі, лінейныя або дугападобныя геал. структуры пла-нетарнага значэння, часта зоны глыбін-ных разломаў, таксама выпрастаныя элементы ландшафту асобных раёнаў, якія адлюстроўваюць разрыўныя пару-шэнні і трэшчынаватасць. Тэрмін пра-панаваны амер. геолагам У.Хобсам (1904). Л. планетарнага ран-г у прасочваюцца ўздоўж рухомых пая-соў і краёў платформ, вулканічных і ас-траўных дуг, шыротных разломаў Ціхага ак., рыфтавых зон Сярэдзінна-Атлан-тычнага хр. і інш. Праз тэр. Беларусі праходзіць Л. Сармацка-Туранскі. Рас-пасціраецца на 4 тыс. км. ад Падляска-Брэсцкай упадзіны на 3 да паўд.-зах. адгор’яў Гісарскага хр. (Узбекістан) на У. Шыр. 100—150 км. Сетка рэгія-нальных Л. (прамалінейныя ўчасткі далін рэк, эразійныя ўступы, ланцугі азёр, балот, крыніц і інш. ) на тэр. Беларусі мае даўжыню суцэльных ад-рэзкаў 5—100 км. Плошчы з найб. шчыльнасцю Л. ствараюць працяглыя лінейныя зоны, якія абмяжоўваюцца разрыўнымі парушэннямі. Участкі ін-тэнсіўнага згушчэння Л. адпавядаюць 266 ЛІНЕВІЧ найб. высокаму заляганню паверхні фундамента (антэклізы, выступы, пад-няцці, седлавіны). Л. вызначаюцца па аэра- і космафотаматэрыялах, тапакар-тах, у час палявых даследаванняў, вы-карыстоўваюцца пры геолага-разведач-ных работах. Гл. таксама Тэктанічны разрыў. Р Р. Паўлавец. ЛІНЕВІЧ Яраслаў Львовіч (н. 16.1.1932, в. Беліца Лідскага р-на Гродзенскай вобл.), бел. архітэктар. Засл. архітэктар Беларусі (1982). Скончыў БПІ (1958). 3 1958 працаваў у Віцебскім абл. філіяле ін-та «Белдзяржпраекг», ін-тах «Бел-дзяржпраект», «Мінскпраект», Гал. арх.-планіровачным упраўленні Мін-скага гарвыканкома, БелНДІП горада-будаўніцтва (у 1985—88 гал. архітэк-тар), Дзяржбудзе БССР. 3 1989 нач. Га-лоўмінскархітэктуры, гал. архітэкгар Мінска, у 1994—98 гал. архітэктар ін-та «Мінскпраекі». Асн. работы: генплан Брэста (1965), праекгы планіроўкі і за-будовы мікрараёнаў у Віцебску, Гродне, Магілёве, Наваполацку і інш. (I960— 71), дэталёвай планіроўкі і забудовы цэнтра водна-зялёнага дыяметра (1971), генплана і прыгараднай зоны Мінска да 2000 г. (19 82), яго карэктуры да 2010 г. (1996); бел. кварталы раёна Чыланзар у Ташкенце (1966) і ў г. Кіравакан (Арме-нія, 1986; усе ў аўтарскім калектыве). ЛІНЕЙ (Linne, Linnaeus) Карл фон (23.5.1707, Росхульт, іІівецыя — 10.1.1778), шведскі прыродазнавец, стваральнік сістэмы класіфікацыі рас-ліннага і жывёльнага свету. Акад. Кара-леўскай швед. АН (1739), чл. Парыж-скай АН (1762). Замежны чл. Пецяр-бургскай АН (1754). Вучыўся ў Лун-дскім (1727) і Упсальскім (з 1728) ун-тах. У 1735—38 заг. Бат. сада ў г. Хартэкамп (Галандыя), з 1739 засна-вальнік і першы прэзідэнт швед. АН, з 1741 ва Упсальскім ун-це. Навук. пра-цы па сістэматыцы, батаніцы, заалогіі, медыцыне, мінералогіі. Увёў бінарную (двайную) наменклатуру (1735), паводле якой кожны від раслін і жывёл абазна-чаецца 2 лацінскімі назвамі — радавой і відавой. Стварыў штучную класіфіка-цыю раслін і жывёл, вылучыў клас мле-какормячых (да якога аднёс і чалавека), апісаў каля 1500 відаў раслін. Аўтар кніг «Сістэма прыроды» (1735), «Віды рас-лін» (1753), «Філасофія батанікі» (1754) і інш. Прытрымліваўся поглядаў аб ня-зменнасці відаў. ЛІНЕЙКА. 1) інструмент для правя-дзення прамых ліній на плоскасці і вы-канання некаторых вымярэнняў. Чар-цёжная Л. для правядзення паралель-ных ліній наз. рэйсшынай (бывае Т-падобная і механізаваная, з сістэмай ролікаў і нітак), для правядзення кры-вых ліній — лякала (гл. таксама Чар-цёжна-канструктарская тэхніка). 2) Л. праверачная — стальная або чы-гунная, для праверкі прамалшейнасці паверхняў дэталей станкоў, машын і інш. Даўж. да 4 м. 3) Лічыльны інстру-мент для інж. вылічэнняў — лагарыф-мічная лінейка. 4) Шматмесны адкрыты конны экіпаж з падоўжнай перагарод-кай, у якім пасажыры сядзяць бокам да напрамку руху; гар. транспарт у 19 ст. ў Расіі. ЛІНЁЙНАЕ ВЫМЯРЭННЕ, вымярэн-не даўжыні, плошчы, аб’ёму. Робіцца лінейкамі, штангенінструментамі, мер-нымі стужкамі, у т.л. рулеткамі вымя-ральнымі і інш. ЛІНЕЙНАЕ КІРАВАННЕ, структура кі-равання, якая мае на мэце прамое ўздзеянне на працэс кіравання з боку лінейнага кіраўніка (дырэктара, началь-ніка, майстра, брыгадзіра). Кіраўнік за-сяроджвае ў адных руках усе функцыі кіравання. Пры такой струкгуры кож-нае падраздзяленне (або асобны выка-наўца падпарадкоўваецца аднаму вы-шэйстаячаму органу кіравання ці кіраў-ніку, які самастойна выконвае ўсе кі-раўніцкія функцыі. Станоўчым у Л.к. з’яўляецца тое, што яно выключае двайное падпарадкаванне, мае даклад-ныя і простыя ўзаемаадносіны, вызна-чаецца аператыўнасцю распрацоўкі і рэалізацыі кіраўніцкіх рашэнняў, павы-шае адказнасць кіраўніка за вынікі ра-боты; адмоўнае — значны аб’ём інфар-мацыі, што перадаецца на розных уз-роўнях, высокія патрабаванні да квалі-фікацыі кіраўнікоў і іх кампетэнцыі ва ўсіх пытаннях работы падначаленых звёнаў, абмежаванне ці зніжэнне ініцы-ятывы работнікаў ніжэйшых узроўняў кіравання. Л.к. больш прыдатнае пры невял. аб’ёмах работ, дзе задача па кіра-ванні менш складаная. Усё большыя аб’ёмы і складанасці вытв-сці прадвыз-начылі далейшае раздзяленне функцый кіравання і выклікалі неабходнасць вы-карыстання функцыянальнага кіравання. У.Р. Залатагораў. ЛІНЁЙНАЕ ПЕРАЎТВАРЭННЕ, 1) Л.п. п е р а м е н н ы х X], х2, ..., хл — замена гэтых пераменных на новыя уь ^, ..., уп, праз якія першасныя пера-менныя выражаюцца лінейна. Матэма-тычна выражаецца формуламі: *і = «пУі + ед + - + “іл + «ь *2 = °21Л + а22?2 + — + О2пУп + «2 хп ~ °п\У\ + а„2У2 + - + “ппУп + 8„, дзе aij, Ьі — адвольныя лікі. Калі ўсе лі-кі & роўныя нулю, то Л.п. наз. а д н a -р о д н ы м. Напр., формулы пераўтва-рэння дэкартавых каардынат на плос-касці. 2)Л. п. вектарнай п р а с - т о р ы — закон, па якім вектару х* з n-мернай прасторы ставіцца ў адпавед-насць новы векгар ў? каардынаты якога лінейна і аднародна выражаюцца праз каардынаты вектара х? Напр., праекта-ванне вектара на адну з каардынатных плоскасцей ў трохмернай прасторы. ЛІНЕЙНАЕ ПІСЬМО, пісьмо, графемы якога ўтвараюцца сукупнасцю ліній. Проціпастаўляецца малюнкаваму пісь-му (гл. Піктаграфічнае пісьмо). Да Л.п. адносіцца і алфавітнае пісьмо. У найб. старажьггным крыцкім пісьме існавала лінейнае пісьмо А і Б. ЛІНЁЙНАЕ ПРАГРАМАВАННЕ, раз-дзел матэматычнага праграмавання, прысвечаны тэорыі і метадам рашэння задач аб экстрэмумах (мінімумах ці максімумах) лінейных функцый пры абмежаваннях, зададзеных сістэмамі лі-нейных роўнасцей і няроўнасцей. Задачы Л.п. з’яўляюцца матэм. мадэлямі задач эканомікі і вытв-сці, напр., задача ра-цыянальнага размеркавання часу (аптымаль-нага плана работы) прадпрыемства па розных тэхнал. спосабах, трансп. задача, дзе адшук-ваецца найб. эканомны план дастаўкі прадук-таў з пунктаў вытв-сці ў пункты спажывання, задача складання самага таннага кармавога рацыёну з пэўных кармоў. Агульная паста-ноўка задачы і метад яе рашэння прапанава-ны Л.В. Кантаровічам (1939), найб. пашыра-ны сімплекс-метад рашэння задач (накірава-ны перабор мноства дазволеных рашэн-няў) — амер. матэматыкам Дж. Данцыгам (1949). Гл. таксама Аперацый даследаванне. На Беларусі праблемы Л.п. і яго да-стасаванняў даследуюцца ў Ін-це матэ-матыкі Нац. АН, БДУ і інш. Літ.'. Данцнг Дж. Б. Лннейное прог-раммнрованне, его прнменення н обобше-ння: Пер. с англ. М., 1966; Габасов Р., Кврнллова Ф.М. Методы лннейного программнровання. Ч. 1—3. Мн., 1977—80. Ю.Н. Сацкоў. ЛІНЕЙНАЕ ЎРАЎНЁННЕ, алгебраічнае ўраўненне, у якое невядомыя ўваходзяць у 1-й ступені і адсутнічаюць члены, якія маюць здабытак невядомых. Л.ў. з адным невядомым мае выгляд ах=Ь. У выпадку некалькіх невядомых маюць справу з сістэмай Л.ў. Тэорыя Л.ў. атрымала развіццё пасля ўзнікнення ву-чэння аб дэтэрмінантах і матрыцах. Паняцце лінейнасці пераносіцца з алг. ураўненняў на ўраўненні з інш. галін матэматыкі (напр., Лінейнае дыферэнцы-яльнае ўраўненне). ЛІНЁЙНА-СТЎЖАЧНАЙ КЕРАМІКІ КУЛЬТЎРА, археалагічная культура плямён, якія жылі ў бас. Дуная ў эпоху неаліту. Гл. Дунайская культура. ЛІНЕЙНАЯ АЛГЕБРА. адзін з раздзе-лаў алгебры, асноўная задача якога — рашэнне лінейнага ўраўнення ах+р=0. Спосаб яго рашэння і ўласцівасці адпа-веднай лінейнай функцыі у=ах+р — зыходныя для ідэй і метадаў Л.а. У Л.а. вывучаюцца аб’екты 3 тьшаў: ліней-ныя прасторы, матрыцы і лінейныя формы (гл. Форма). Тэорыі гэтых аб’ектаў амаль па-ралельныя: вьшікі і пытанні, сфармуляваныя ў адной з іх маюць аналагі ў дзвюх іншых. Метады і вьшікі Л.а. шырока выкарыстоўва-юцца ў лінейным праграмаванні, геаметрыі, лінейны 267 механіцы, тэорыі кольцаў, функцыянальным аналізе, гамалагічнай алгебры і інш. раздзе-лах матэматыкі. Літ:. Мнлованов М.В., Тышке-в н ч Р.Н., Ф е д е н к о А.С. Алгебра м ана-лнтнческая геометрня. Ч. 1. Мн., 1984; Ал-гебра н аналнтнческая геометрмя. 4.2. Мн., 1987. Р.І. Тышкевіч. ЛІНЕЙНАЯ ЗАЛЁЖНАСЦЬ найпрас-цейшы від матэматычнай залежнасці; суадносіны віду Qu] + C2U2 + — + + Cnun = 0, дзе Cb С2, ..., Сп— лікі, з якіх хоць бы адзін не роўны нулю, а wb u2, ..., «п — матэм. аб’екты, для якіх вызначаны аперацыі складання і мно-жання на лік. Паняцце «Л.з.» выкарыс-тоўваецца ў многіх раздзелах матэматы-кі. Напр., Л.з. можа мець месца паміж векгарамі, паміж функцыямі ад адной ці некалькіх пераменных, паміж эле-ментамі лінейнай прасторы і інш. ЛІНЕЙНАЯ ІІРАСТбРА. абагульненне паняцця сукупнасці свабодных векта-раў звычайнай 3-мернай прасторы. Л. п. наз. мноства, што складаецца з эле-ментаў любой прыроды (якія наз. век-тарамі) і ў якім вызначаны аперацыі складання элементаў і множання іх на лікі. Гл. таксама Вектарная прастора, Гільбертава прастора.