КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
А.С. Леанцюк. ЛІМФАКІНЫ біялагічна актыўныя рэ-чывы, якія сінтэзуюцца і выдзяляюцца папуляцыямі лімфацытаў пад уздзеян-нем антыгена. Паводле хім. прыро-ды — глікапратэіды, малекулярная ма-са 15 000—80 000. Пры дапамозе Л. ажыццяўляюцца кааперацыя, каардына-цыя і рэгуляванне функцыі клетак, якія ЛІНАГРАВЮРА 263 ўдзельнічаюць у імунным адказе. Коль-касць у плазме крыві і культуральным асяроддзі, якое ўтрымлівае лшфацыты, з’яўляецца мерай інтэнсіўнасці рэакцый клетачнага імунітэту. Некаторыя Л. (ін-тэрферон) ужываюць для кампенсацыі дэфектаў клетачнага імунгтэту пры ві-русных інфекцыях і пухлінных захвор-ваннях. ЛІМФАНПІТ, лімфангіт (ад лім-фа + грэч. angeion пасудзіна), запален-не лімфатычных сасудаў пры наяўнасці першаснага гнойна-запаленчага ачага (нагноеныя раны, фурункул, трафічная язва і інш.). Сімптомы Л.: балючыя чырв. цяжы, сеткаваты чырв. малюнак на скуры (як галінкі дрэва), павышэнне т-ры цела да 39—40°С, ацёкі, абмежа-ванасць руху. Дробныя лімфатычныя сасуды ад ачага запалення збіраюцца па напрамку да сэрца ў вял. чырв., ба-лючыя цяжы і выклікаюць запаленне лімфавузлоў (лімфадэніт'). Лячэнне тэ-рапеўгычнае. В.Я. Рэбека. ЛІМФАТЫЧНАЯ СІСТЭМА. сукуп-насць сасудаў пазваночных жывёл і ча-лавека, што збіраюць лімфу ад тканак і органаў і адводзяць яе ў вянозную сіс-тэму. Складаецца з капіляраў, сасудаў, праток, вузлоў. 3 міжклетачных полас-цей лімфа напампоўваецца сляпымі канцамі лімфатычных капіляраў, якія зліваюцца ў больш буйныя сасуды, пра-токі і ўпадаюць у вены ў месцах най-меншага крывянога ціску (вобласць ярэмных вен, хваставая, заднія полыя вены). Вытворнае вянознай сістэмы. Адрозніваюць паверхневую Л.с., утвора-ную пераважна сеткай падскурных ка-піляраў і сасудаў (ніжэйшыя пазваноч-ныя), і глыбокую — грудныя пратокі з’яўляюцца вываднымі сасудамі (вы-шэйшыя пазваночныя). Асн. функцыі: дрэнажаванне з міжклетачных поласцей I II Да арг. Лімфатычная сістэма. 1. Сістэма лім-фатычных сасудаў: 1 — тканкі; 2 — артэры-яльная сістэма; 3 — вянозная сістэма; 4 — лімфатычная сістэма; 5 — лёгкія. II. Размя-шчэнне рэгіянарных лімфатычных вузлоў. вадкасці, раствораных бялкоў і інш. буйных малекул, якія не здольны вяр-нуцца ў кроваток праз крывяносныя капіляры; ахоўная; фільтрацыйная. A. С Леанцюк. ЛІМФАТЫЧНЫЯ ВУЗЛЫ, органы лімфатычнай сістэмы пазваночных жы-вёл і чалавека. Знаходзяцца па ходу лімфатычных сасудаў. У чалавека іх больш за 500 (памеры 0,5—50 мм), асабліва шмат у шыйнай, падпахавай і пахвіннай абласцях. Складаюцца з кап-сулы і рэтыкулярнай стромы, дзе знахо-дзяцца лімфацыты. Асн. функцыі: ахоў-ная (выпрацоўка ангыцел, лімфацьпаў, фа-гацьггоз), бар’ерна-філырацыйная (абяс-шкоджванне бакгэрый, таксінаў); дэпануючая. А.С. Леанцюк. ЛІМФАЎТВАРЭННЕ. працэс утварэн-ня лімфы, што цыркулюе ў лімфатычнай сістэме пазваночных жывёл і чалавека. Механізм Л. звязаны з фільтрацыяй плазмы крыві праз крывяносныя капі-ляры і выхадам вадкасці (з раствораны-мі ў ёй малекуламі бялкоў, ліпідаў і інш.) у міжклетачныя паласці. Частка тканкавай вадкасці зваротна ўсмоктва-ецца ў кроў, частка паступае ў лімфа-тычныя капіляры і ўтварае лімфу. Рэгу-ляцыя Л. накіравана на павелічэнне ці памяншэнне фільтрацыі вады і інш. элементаў плазмы крыві: мясц. рэгуля-цыя забяспечваецца біялагічна актыў-нымі рэчывамі, што выдзяляюцца клет-камі, цэнтральная — вегетатыўнай нерв. сістэмай. А.С. Леанцюк. ЛІМФАЦЫТЫ [ад лімфа + ...цыт(ы)], адна з форм незярністых лейкацытаў (агранулацытаў) у пазваночных жывёл і чалавека. Шарападобныя клеткі з авальным ядром і цытаплазмай, багатай рыбасомамі. Складаюць 19—37% лей-кацытаў перыферычнай крыві. Адрозні-ваюць малыя, сярэднія і вялікія. У мле-какормячых і птушак паходзяць са стваловых крывятворных клетак і скла-даюць 2 групы: Т-Л. ўтвараюцца ў ты-мусе, В-Л. — у фабрыцыевай сумцы або касцявым мозгу. 1х патомкі ў дарос-лых арганізмах размнажаюцца ў селя-зёнцы, лімфатычных вузлах і лімфоід-ных фалікулах дыхальнага і страваваль-нага трактаў. Асн. функцыя — імунала-гічная. Якасная і колькасная ацэнка Л. мае значэнне ў дыягностыцы захвор-ванняў. A. С. Леанцюк. ЛІМФОІДНАЯ СІСТЭМА і м у н -ная сістэма, рэгуляторная сістэма ў арганізме жывёл і чалавека, якая фар-міруе і падтрымлівае імунітэт. Асн. функцыя — распазнаванне генетычна чужароднай субстанцыі і блакада, ней-тралізацыя або знішчэнне антыгенаў, якія стымулявалі імунны адказ. Уклю-чае вілачкавую залозу, чырв. касцявы мозг, лшфатычныя вузлы, селязёнку і вял. колькасць лімфоіднай тканкі па ходу стрававальнага і дыхальнага шля-хоў, агульная маса 1,5—2 кг. Асн. клет-кі — розныя субпапуляцыі і функцыян. падкласы лімфацытаў. Пры кантакце з антыгенамі Л.с. здольная даваць розныя формы імуннага адказу: гумаральны імунітэт (цыркуляцыя ў крыві спецы-фічных антыцел), клетачны імунітэт (паяўленне вял. колькасці Т-лімфацы-таў, што ўзаемадзейнічаюць з пэўным антыгенам чужароднай клеткі), цырку-ляцыя доўгажывучых Т-і В-лімфацытаў (пры паўторнай сустрэчы з антыгенам здольныя да хуткага адказу, імуналагіч-ная памяць), утварэнне імуналагічнай талерантнасці (адсутнасць адказу на пэўны антыген), праяўленне алергіі (павышаная адчувальнасць да спецы-фічнага антыгена). Узнікла з паяўлен-нем шматклетачных арганізмаў як фак-тар, што спрыяе іх выжыванню. Літ : П е т р о в Р В. йммунологня. 2 нзд. М., 1987; Сап н н М.Р., Этннген Л.Е. йммунная снстема человека. М., 1996 А. С.Леанцюк. ЛІМФОМА, лімфасаркома, зла-якасныя пухліны лімфоіднай тканкі. Адрозніваюць лімфасаркомы надуляр-ную (хвароба Брыла — Сімерса), лім-фацытарную, лімфаплазмацытарную, пралімфацытарную, лімфабластную, іму-набластную, саркому Беркіта. Пашко-джвае лімфавузлы шыі, падсківічныя, патылічныя, надключычныя, а таксама лёгкае, страўнік, шчытападобную зало-зу і інш. Лячэнне: хіміяпрамянёвая і гарманальная тэрапія, хірургічнае. В.Я. Рэбека. ЛІН Дзмітрый Рыгоравіч (н. 7.3.1945, г. Рэчыца Гомельскай вобл.), бел. вучоны ў галіне механікі палімераў. Д-р тэхн. н. (1994), праф. (1992). Скончыў Гомельс-кі ун-т (1969), дзе і працуе з 1978 (з 1997 прарэктар). Навук. працы па ўзае-мадзеянні палімераў з металамі, кіра-ванні адгезійнай трываласцю і стабіль-насцю палімераў. Устанавіў з’яву пера-носу металаў пры акісляльна-вулканіза-цыйных ператварэннях палімераў, рас-працаваў новыя метады атрымання маш.-буд. матэрыялаў на аснове тэр-мапластаў і эластамераў. Тв.: Математнческне методы решення фм-знческнх задач. Мн., 1991 (у сааўт.); Окнсле-нне н вулканнзацня каучуков н резнн в кон-такге с металламн. Гомель, 1996 (разам з І.М. Елісеевай). ЛІНАВА. вёска ў Пружанскім р-не Брэсцкай вобл., на аўтадарозе Пружа-ны — в. Запруды; чыг. ст. (Аранчыцы) на лініі Мінск—Брэст. Цэнтр сельсаве-та і калгаса. За 12 км на Пд ад г. Пру-жаны, 84 км ад Брэста. 1545 ж., 581 двор (1999). Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, бальніца, амбулаторыя, аптэка, камбінат быт. абслугоўвання, аддз. сувязі. Магіла сав. ваеннапалон-ных і ахвяр фашызму. Помнік архітэк-туры — касцёл (пач. 20 ст.). ЛІНАГРАВЮРА, л і н а р ы т, пукатая гравюра на лінолеуме або падобных да яго палімерна-пластычных матэрыялах; адна з тэхнік эстампа. Паводле тэхнікі і маст. сродкаў блізкая да тарцовага дрэ-варыту. Узнікла ў пач. 20 ст. Спецы-фічныя якасці Л. (лаканізм маст. мовы, 264 ЛІНАЛАОЛ рэзкія кантрасты чорнага і белага, сака-віты і маляўнічы штрых, які атрымліва-ецца дзякуючы мяккасці матэрыялу, магчымасць выкарыстоўваць вял. памер аркуша і каляровы друк, высокая ты-ражнасць) і параўнаўчая прастата выка-нання абумовілі яе вял. пашырэнне. У тэхніцы Л. працавалі А. Матыс, П. Пі-касо (Францыя), Ф, Мазерэль (Бель-гія), П. Нільсен (Данія), Э. Пакард, Б. Рэндал (ЗША), Л. Мендэс (Мексіка), Дз. Мітрохін, У. Фаворскі (Расія) і інш. У бел. мастацтве развіваецца з 1920-х г. (А. Астаповіч, I. Гембіцкі, Г. Змудзін-скі, М. Тарасікаў, А. Тычына, С. Юдо-він, мастакі Зах. Беларусі Я. Горыд, Я. Драздовіч, П. Сергіевіч, М. Сеўрук). Сярод бел. майстроў 1950—90-х г. Л. Асецкі, М. Басалыга, Я. Бусел, П. Гера-сімовіч, С. Герус, М. Гуціеў, А. Ільіноў, А. Кашкурэвіч, Я. Кулік, М. Купава, Ю. Кухараў, Г. Лойка, А. Лось, М. Ма-каранка, Р. Маліноўскі, В. Мікіта, А. Паслядовіч, С. Раманаў, У. Садзін, В. Ткачук, Ю. Тышкевіч, У. Хмызнякоў, В. Шаранговіч і інш. В.Я. Буйвал. ЛІНАЛАОЛ, 3,7-д ы м е т ы л-1,6-о к -т а д ы е н- З-о л, тэрпенавы спірт, (СН3)гС=СНСН2СН2С(СН3ХОН)СН=СН2. Бясколерная вадкасць з пахам ланды-ша, шчыльн. 860,7 кг/м3. He раствара-ецца ў вадзе; раствараецца ў этаноле. Аказвае бактэрыцыднае ўздзеянне. У свабодным стане і ў выглядзе склада-ных эфіраў воцатнай (ліналілацэтат) і масленай кіслот уваходзіць у састаў эфірных алеяў, адкуль яго вылучаюць рэктыфікацыяй. Выкарыстоўваюць як пахучае рэчыва ў парфумерыі, сыраві-ну — у вытв-сці інш. пахучых рэчываў (напр., цьггралю, ліналілацэтату). ЛІНАЛЕНАВАЯ КІСЛАТА, 9,12,15-октадэкатрыенавая кіс-л а т а, аднаасноўная карбонавая к-та з трыма ізаляванымі падвойнымі сувязя-мі, СрН^СООН; адносіцца да незамен-ных тлустых кіслот. Бясколерная алее-падобная вадкасць, шчыльн. 904 — 914 кг/м3. He раствараецца ў вадзе; раства-раецца ў этаноле, эфіры. Трыгліцэрыды Л.к. ўваходзяць у алеі, этылавы эфір — кампанент лінетолу (лек. сродак для зніжэння халестэрыну ў крыві). ЛІНАТЫП (ад лац. Ііпеа лінія + грэч. typos адбітак), друкарская наборная радковаадліўная машына, з дапамогай якой атрымліваюць набор у выглядзе маналітных металічных радкоў з рэль-ефнай друкавальнай паверхняй. Скла-даецца з наборнага, адліўнога і разбо-рачнага апаратаў. У адпаведнасці з імпульсамі клавіятуры (кіроўнымі сігналамі праграмы) з магазінаў выпадаюць метал. матрыцы з паглыбленым відарысам літар. Сабраны з матрыц і прагаль-ных элементаў тэкставы радок ідзе ў адліўны вузел, дзе паглыбленні матрыц заліваюцца друкарскім сплавам. Адліты радок абразаецца па росце і кеглі, матрыцы разборачным апа-ратам вяртаюцца ў аднаведныя магазіны, a прагальны матэрыял — у спец, каробку. Ёсць Л. паўаўтам. (прадукцыйнасць 7—8 радкоў за мінуту) і аўтам. (16 радкоў). Л. вынайдзены ў 1884 О.Мергенталерам (ЗША). У СССР пача-лі вырабляцца з 1932. 3 пашырэннем фота-набору і камп'ютэрных тэхналогій Л. замяня-юцца фотанаборнымі машынамі і камп’ютэр-нымі сістэмамі.