КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
ЛІНЕЙНАЯ С’ІСТЭМА сістэма, працэ-сы ў якой задавальняюць суперпазіцыі прынцыпу і апісваюцца лінейнымі ўраў-неннямі. Л.с. — ідэалізаваная мадэль рэ-альнай сістэмы. Спрашчэнні, якія пры-водзяць дадзеную сістэму да Л.с., наз. лінеарызацыяй. Да Л.с. адносяць усе віды суцэльных ася-роддзяў (газ, вадкасць, цвёрдае цела, плазму) пры распаўсюджванні ў іх хваль малой амплі-туды, вагальныя сістэмы з ваганнямі паблізу стану раўнавагі, напр., маятнікі пры малых амплітудах ваганняў, спружыны пры дэфар-мацыях у межах Іўка закона, эл. вагальныя контуры і ланцугі, параметры якіх не зале-жаць ад прыкладзенага напружання. Розныя па прыродзе Л.с. часта падпарад-коўваюцца аднолькавым дыферэнцыяльным ўраўненням, што дае магчымасць вывучаць іх агульныя ўласцівасці, напр., развіваць агуль-ную тэорыю ваганняў і хваль у Л.с. і право-дзіць іх мадэліраванне, у т.л. на ЭВМ. ЛІНЕЙНАЯ ФбРМА, аднародны мна-гачлен 1-й ступені ад п пераменных х1; х2, —, х„. Mae агульны выгляд а^ + а2х2 + ••• + ацХп> Дзе °1> а2, ■■■> ап — па-стаянныя. Гл. таксама Форма ў матэма-тыцы. ЛІНЕЙНАЯ ФЎНКЦЫЯ, функцыя выгляду у = kx+b, дзе k і b — сапраў-дныя лікі. Асн. ўласцівасць: прыра-шчэнне функцый прапарцыянальнае прырашчэнню аргумента. Графік Л.ф. на плоскасці хОу — прамая лінія, пры гэтым b — ардыната пункта псра-сячэння графіка Л.ф. з воссю Oy, k- tg а, дзе a— вугал паміж гэтай прамой і воссю Ох. Л.ф. выкарыстоўваецца ў фізіцы і тэхніцы, каб паказаць залежнасць паміж нрама пра-парцыянальнымі велічынямі. ЛІНЕЙНАЯ ЭРОЗІЯ ГЛЕБЫ, гл. ў арт. Эрозія глебы. ЛІНЁЙНЫ АПЕРАТАР. абагульненне паняцця лінейнага пераўтварэння на лі-нейныя прасторы. Л .а. F на лінейнай прасторы Е наз. функцыя F(x), вызна-чаная для элементаў х гэтай прасторы, значэнні якой ёсць элементы лінейнай прасторы Е^ і якая мае ўласцівасць лі-нейнасці: F(ax+by) = aF(x) + bF(y), дзе х, у — любыя элементы з Е, a, b — ад-вольныя лікі. Прыклады Л.а. ў функцы-янальнай прасторы — дыферэнцыяль-ны і інтэгральны аператар, Лапласа апе-ратар. Гл. таксама Функцыянальны ana-pis. ЛІНЕЙНЫ КАРАБЁЛЬ, л і н к о р, 1) У ветразевым ваен. флоце 17 — 1-й пал. 19 ст. вял. драўляны 3-мачтавы кара-бель з 2—3 палубамі (дэкамі), 60—130 гарматамі. Вёў бой у кільватэрнай кало-не (лініі — адсюль назва). Меў вода-змяшчэнне 1—5 тыс. т, экіпаж да 800 чал. (гл. іл. да арт. Карабель ваенны). 2) У паравым браняносным флоце 1-й пал. 20 ст. вял. карабель (меншы толькі за авіяносец), прызначаны для знішчэн-ня ў марскім баі караблёў усіх класаў і нанясення артыл. удараў на берагавых аб’екгах праціўніка. З’явіўся пасля рус.-яп. вайны 1904—05 (упершыню пабудаваны ў Вялікабрытаніі ў 1906, гл. Дрэдноўт}. Меў водазмяшчэнне 20— 65 тыс. т, 70—150 гармат, экіпаж 1500—2800 чал. Страціў значэнне пасля 2-й сусв. вайны з павелічэннем ролі падаоднага флоту, авія-цыі і ракетнай зброі. У BMC ЗША захаваліся 4 Л. к. пабудовы 1940-х г. тыпу «Аява», якія маюць артыл. і ракетнае ўзбраенне (у т. л. «Місуры», на якім 2.9.1945 падпісаны акт аб капітуляцыі Японіі ў 2-й сусв. вайне). Літ.: Мнхайлов М.А, Баскаков М.А. Фрегаты, крейсеры, лннейные кораблн. М., 1986; Даннлов А.М. Лннейные ко-раблн н фрегаты русского парусного флота. Мн., 1996. У.Я. Калаткоў. ЛІНЕЙНЫ ІІАСКАРАЛЬНІК, паска-ральнік зараджаных часціц (элекгронаў, пазітронаў, пратонаў, іонаў), у якім тра-екторыі часціц блізкія да прамых ліній. Адрозніваюць Л.п. высакавольтныя (элекграстатычныя), індукцыйныя, рэ-занансныя і калектыўныя. Найб. пашы-раны Л .п. электронаў з энергіяй 45 ГэВ. Л.п. электронаў і пазітронаў дазваляюць эфектыўна пераўтвараць пачатковую энергію пры сутыкненні 2 пучкоў у т. зв. калайдэры. Выкарыстоўваюцца для фіз. даследаванняў, у дэфекгаскапіі, ма-тэрыялазнаўстве, медыцыне, для іоннай імплантацыі, пры радыяцыйна-хім. апрацоўцы матэрыялаў, стэрылізацыі прадуктаў і інш. У высакавольтных Л.п. часціцы паскара-юцца пастаянным эл. полем паміж электро-дамі, крыніцай напружання служаць высака-вольтныя выпрамнікі, Ван-дэ-Граафа генера-тары і інш.; у індукцыйных — эрс электра-магнітнай індукцыі, якая ствараецца кольцападобным імпульсным магн. полем; у рэзанансных — пераменным эл. ВЧ-полем; у калектыўных — уласнымі эл.-магн. палямі часціц, што ўзнікаюдь пры ўзаемадзеянні ад-ной групы зарадаў з другой або з эл.-магн. хваляй, з плазмай. Л.п. ў параўнанні з цык-лічнымі адрозніваюцца магчымасцю атры-мання пучкоў паскораных часціц павышанай інтэнсіўнасці і шчыльнасці, прастатой вываду пучка, адсугнасцю тармазнога вьшрамянення часціц Апошняе асабліва важна для паска-рэння электронаў і пазітронаў да вельмі вы-сокіх энергій. Таму паскаральнікі гэтых час-ціц для фіз. даследаванняў праектуюцца толькі лінейныя. У цыклічных паскаральні-ках цяжкіх часціц (пратонаў, іонаў) Л.п. вы-карыстоўваюцца як інжэктары-перадпаска-ральнікі. І.С. Сацункевіч. ЛІНЁЙНЫ ФУНКЦЫЯНАЛ. абагуль-ненне паняцця лінейнай формы на ліней-ныя прасторы Л.ф. /на лінейнай намі-раванай прасторы Е наз. лікавая фун-кцыя f (х), якая вызначана для ўсіх х з Е і мае ўласцівасці неперарыўнасці і лі-нейнасці. Сукупнасць усіх Л.ф. дадзе-най прасторы пераўтвараецца ў ліней-ную нарміраваную прастору, калі вы-значыць натуральным чынам складанне Л.ф. і іх множанне на лікі. Гл. таксама Функцыянальны аналіз. ЛІНЁЙНЫ ЭЛЕКТРАРУХАВІК, разна-віднасць электрычнага рухавіка, у якім рухомая частка не верціцца, а лінейна Адзін з лівейных караблёў ЗІПА тыпу «Аява» — лінкор «Місуры». 268 лінейныя перамяшчаецца ўздоўж нерухомай час-ткі — разамкнёнага магнітаправода ад-вольнай даўжыні. Бываюць пераменна-га і пастаяннага току, развіваюць вял. сілу цягі і ў шэрагу выпадкаў працу-юць без рэдуктара. У адрозненне ад звычайнага электрарухаві-ка, статар якога — стальное кольца з абмот-кай, у Л.э. колыіа як бы разрэзана і выпрас-тана, а статарныя абмоткі ўкладзены на плос-касці ўздоўж усяго пуці; ротарам служыць алюмініевы брус (рэактыўная рэйка), укла-дзены пасярэдзіне паміж абмоткамі таксама ўздоўж пуці. Пры паступленні эл. току ў era-Tap уздоўж праваднікоў ствараецца бягучае магн поле, а ў ротары (рэйцы) наводзяцца віхравыя токі. Эл.-магн. сілы, іпто ўзнікаюць ад гэтых токаў, накіраваны ўздоўж пуці і прыводзяць у рух вагон, які скампанаваны з электрарухавіком. Перспектыўны ў электра-прыводзе трансп. машын у спалучэнні з магн. падвескамі і паветр. падушкамі. Дае магчымасць павысіць скорасць паяздоў да 500 км/гадз. Лінейны электрарухавік: 1 — абмотка элек-трамагніта; 2 — рэактыўная рэйка (ротар); 3 — статарная абмотка; 4 — электрамагніт; 5 — накіравальная рэйка; 6 — каркас дарогі. ЛІНЁЙНЫЯ ДЫФЕРЭНЦЫЯЛЬНЫЯ ЎРАЎНЁННІ, дыферэнцыяльныя ўраў-ненні, у якіх невядомая функцыя і яе вытворныя ўваходзяць у першай ступе-ні — лінейна. ЛІНЁЙЧАСТАЯ ІІАВЁРХНЯ. павер-хня, якая ўтвараецца сукупнасцю пра-мых, залежных ад аднаго параметра. Яе можна апісаць рухам прамой (утвараль-най) па некаторай лініі (накіроўнай). Л.п. падзяляюцца на разгортвальныя (з’яў-ляюцца цыліндрам, конусам або паверхняй, што складаецца з датычных да нейкай прас-торавай крывой) і касыя (у іх датычныя плоскасці ў розных пунктах адной і той жа ўтваральнай розныя). Прыклады Л.п. — ад-наполасцевы гіпербалоід, гіпербалічны параба-лоід. Уласцівасці Л.п. выкарыстоўваюцца ў тэорыі механізмаў. ЛІНЁЙЧАСТЫ СПЕКТР, аптычны спектр выпрамянення ці паглынання, які складаецца з асобных спектральных ліній. Л.с. з’яўляюцца атамныя спек-тры, спектры зорных атмасфер, спек-тры арган. малекул пры нізкіх т-рах. Гл. таксама Спектральныя лініі. ЛІНЕН (Lynen) Феадор Фелікс Конрад (6.4.1911, г. Мюнхен, Германія — 6.8.1979), нямецкі біяхімік. Чл. Герм. акадэміі даследчыкаў прыроды «Леа-пальдзіна» (1959) і Нац. AH ЗША (1962). Скончыў Мюнхенскі ун-т (1937). 3 1945 дырэктар Ін-та хіміі клет- кі імя М. Планка ў Мюнхене. Навук. працы па біяхіміі абмену рэчываў, акіс-ленні тлустых кіслот у арганізме, акты-ваванні ацэтату.' Нобелеўская прэмія 1964 (разам з К. Блохам). ЛІНЁЯ (Linnaea), род кветкавых раслін сям. бружмелевых. Названа ў гонар К. Лінея. 1 від — Л. паўночная (L. borealis). Пашырана ў Паўн. паўшар’і. Рэлікт ледавіковага перыяду. На Бела-русі праходзіць паўд. мяжа яе арэала. Занесена ў Чырв. кнігу. Расце ў хваёвых і яловых лясах імшыстага і бруснічнага тыпаў невял. курцінкамі. Вечназялёныя сцелістыя кусцікі з тонкімі сцёбламі даўж. 1—2 м і бакавымі прамастой-нымі галінкамі выш. 10—20 см. Лісце дроб-нае, круглаватае, скурыстае, па краях зубчас-тае, супраціўнае. Кветкі белыя або ружовыя з пурпуровымі жылкамі і прыемным пахам ва-ніліну, па 2 на канцах кветаносаў. Плод — касцянка. ЛІНЁВА (дзявочае П а п р ы ц) Яўгенія Эдуардаўна (9.1.1854, г. Брэст — 24.1.1919), руская муз. фалькларыстка, спявачка (кантральта), харавы дыры-жор. Вучылася ў Пецярбургскай кан-серваторыі і ў Вене. Выступала на опер-ных сцэнах Еўропы, у 1882—83 у Вял. т-ры ў Маскве. У 1890—96 у эміграцыі, арганізоўвала рус. хары, прапагандавала нар. і класічную музыку. У 1897—1914 збірала і публікавала песні народаў Ра-сіі; упершыню выкарыстала ў экспеды-цыі фанограф. Выдала шэраг муз.-эт-нагр. зборнікаў. Метадалагічнае значэн- не маюць даследаванні ў галіне нар. шматгалосся і выканальніцтва. Удзель-нічала ў стварэнні Музычна-этнаграфіч-най камісіі і першай у Расіі нар. кансер-ваторыі (1906) у Маскве, дзе выкладала да канца жыцця. Літ.: Канн-Новнкова Е.М. Собн-рательннца русскнх народных песен Евгення Лннева. М., 1952. Т.Б. Варфаламеева. ЛІНЗА (ням. Linse ад лац. lens сачаві-ца), празрыстае для светлавых прамянёў цела, якое абмежавана дзвюма пералам-ляльнымі паверхнямі (крывалінейнымі або крывалінейнай і плоскай) і мае вось або плоскасць сіметрыі. Найб. па-шыраны Л. са сферычнымі паверхнямі. Яны прызначаны для пераўтварэння формы светлавога пучка і з’яўляюцца асн. элементам аптычных сістэм (напр., Аб’ектыў, Акуляр). Адрозніваюць збіральныя і рассейвальныя Л. Збіральная пераўтварае пучок пара-лельных прамянёў у пучок, які сыходзіцца ў адным пункце F' (гал. фокусе Л.). Такая Л. ўтварае сапраўдны відарыс аб’екта, калі ён знаходзіцца перад фокусам Л., і ўяўны — ка-лі аб’екг размешчаны паміж фокусамі і Л. (гл. Лупа). Рассейвальная Л. пераў-тварае пучок ларалельных прамянёў у пучок, што разыходзііша, і заўсёды ўгварае ўяўны ві-дарыс аб’екта. Асн. характарыстыкі Л. — фо-кусная адлегласць і аптычная сіла, якія ха-ракгарызуюць яе пераламляльную здоль-насць. Калі таўійчыня Л. значна меншая за радыусы крывізны пераламляльных паверх-няў, яна наз. тонкай. Аптычная сіла Д і фо-кусная адлегласць/ тонкай Л. вызначаюцца формулай Д = 7/ = (л - 1) (‘/q - 7га). Д36