КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Іўеўская райаграпрамтэхніка. Сярэд-няя школа, Дом культуры, б-ка, бальні-ца, аптэка, аддз. сувязі. Брацкая магіла сав. воінаў і партызан. Помнікі архітэк-туры: Ліпнішкаускі Казіміраўскі касцёл, капліца (2-я пал. 19—пач. 20 ст.). ЛІПНЯКІ, тое, што ліпавыя лясы. ЛІПНЯНКА, рака ў Ляхавіцкім р-не Брэсцкай вобл., правы прыток р. ІІІча-ра (бас. р. Нёман). Даўж. 20,5 км. Пл. вадазбору 118 км2. Пачынаецца каля в. Бенькаўцы. На ўсім працягу каналізава-ная. ЛІПОЕВАЯ КІСЛАТА, тыоктавая кіслата, вітамін N; монакарбо-навая серазмяшчальная кіслата, кафер-мент. Пашырана ў прыродзе. Крышталі Л .к. вылучаны ў 1941 з бычынай печані. Л .к. ўдзельнічае ў пераносе рэшткаў к-т (ацыльных груп) і ў рэакцыях акіслення біялагічнага. З’яўляецца факгарам росту для некат. мікраарганізмаў (напр., дражджэй). У клетках расл. і жывёль-ных тканак знаходзіцца ў звязанай з бялком форме. Выкарыстоўваецца ў ме-дыцыне для рэгулявання ліпіднага абмену, лячэн-ня хвароб печа- ні (напр., хва- /\/(СН), R робы Боткіна), \ Т цукр. дыябету і ' _____ / інш. ЛІПОМА, ліпабластома, т л у -ш ч а в і к, дабраякасная пухліна, якая развіваецца з тлушчавай тканкі. Бывае адзіночная і множная, сустракаецца ў паверхневых мяккіх тканках і ўнутр. ор-ганах, найчасцей у падскурнай і забру-шыннай тлушчавай клятчатцы. Адроз-ніваюць вузлавую і дыфузную формы. Можа дасягаць да 10 см і больш у дыя-метры. Лячэнне хірургічнае. Л.Л Аўдзей. ЛІПСКАМБ, Л і п с к а м (Lipscomb) Уільям Нан (н. 912.1919, г. Кліўленд, штат Агайо, ЗША), амерыканскі фізіка-хімік. Чл. Нац. АН ЗША (1961). Скон-чыў Каліфарнійскі тэхнал. ін-т (1946). 3 1946 у Мінесоцкім (з 1954 праф.), з 1959 у Гарвардскім ун-тах. Навук. пра-цы па квантава-хім. мадэляванні пераў-тварэнняў малекул у ферментатыўных працэсах, па даследаванні прыроды хім. сувязі ў боравадародах. На аснове пра-панаванага ім уяўлення аб двухэлек-тронных трохцэнтравых сувязях распра-цаваў тэорыю будовы разнастайных гід-рыдаў бору, карбаранаў, гетэракарбара-наў. Нобелеўская прэмія 1976. ЛІПСКАЯ КУЛЬТЎРА, археалагічная культура эпохі позняга палеаліту (каля 30—20 тыс. г. назад) у межах Валына-Падольскай пліты на Украіне. Назва ад стаянкі каля в. Ліпа Дубенскага р-на Ровенскай вобл. Асн. занятак насель-ніцтва — паляванне на каня і паўн. аленя, радзей маманта, шарсцістага на-сарога і інш. Для матэрыяльнай культу- У.Ліпскамб. У.С.Ліпскі. ры характэрны сякерападобныя крамя-нёвыя прылады (вядучая форма), буй-ныя скрабкі на пласцінах і скрэблы, сі-метрычныя вастрыі, прызматычныя і клінападобныя нуклеусы. Сярод касця-ных вырабаў пераважаюць наканечнікі коп’яў і дроцікаў, вастрыі. А.В.Іоў. ЛІПСКІ Уладзімір Іпалітавіч (11.3.1863, в. Самастрэлы Ровенскай вобл., Украі-на — 24.2.1937), украінскі батанік. Акад. АН Украіны (1919). Чл.-кар. АН СССР (1928). Скончыў Кіеўскі ун-т (1886), з 1887 працаваў у ім, у 1894— 1917 у Пецярб. бат. садзе. 3 1922 прэзі-дэнт АН Украіны. 3 1928 дырэктар бат. сада ў г. Адэса (Украіна). Навук. працы па сістэматыцы і геаграфіі кветкавых раслін Украіны, Каўказа, Сярэдняй Азіі, гісторыі і бібліяграфіі батанікі. ЛІПСКІ Уладзімір Сцяпанавіч (н. 6.5. 1940, в. Шолкавічы Рэчыцкага р-на Го-мельскай вобл ), бел. пісьменнік. Скон-чыў БДУ (1966). 3 1964 працаваў у ра-ённым друку, у апараце ЦК ЛКСМБ. 3 1976 адказны сакратар праўлення Саю-за пісьменнікаў Беларусі. 3 1978 гал. рэдакгар час. «Вясёлка». Друкуецца з 1953. Аўтар кніг ггубліцыстыкі «Дзень за днём» (1973), «Знайдзі сябе» (1974), на-рысаў «Прыдзвінскі цуд» (1975), «Высо-кія зоркі» (1981), дакумент. аповесцей «Крутыя вёрсты» (1980, пра Героя Сав. Саюза З.Тусналобаву-Марчанка), «Уро-кі Купрэвіча» (1987), «Любі мяне пры 278 ліпскі ўсякай долі...» (з Б.Чалым, 1989; пра моладзь, вывезенуто ў час Вял. Айч. вайны ў Германію), «Невядомы» (1990; пра нарадавольца І.Грынявіцкага), зб-каў прозы «Лаўрэнавы працадні» (1984), «Раны» (1987), «Дзень нара-джэння» (1988). Пра родную вёску, праблемы выхавання моладзі аповесць «Адпяванне жывых» (1993). Тэма дзя-цей-сірот узнята ў дзённіку «Бацькі і дзеці» (1995). Аповесць «Я: Праўдзівы аповяд пра твой і мой радавод» (1998), створаная на архіўных і дакумент. матэ-рыялах, расказвае пра карані сем’яў, прозвішчаў, гербаў. Выдаў кнігі аповес-цей, апавяданняў, казак (у тл. казкі-ко-міксы) для дзяцей «Рыгоркавы прыго-ды» (1974), «Якое яно, шчасце?», «Ма-рынчына казка» (абедзве 1977), «Як бог стварыў свет» (1993), «Вясёлая азбука», «Падкідыш» (абедзве 1992; Літ. прэмія імя Я.Маўра 1993). За аповесць «Загад-кавы чалавечак» (1997) Літ. прэмія імя В.Віткі 1997. Творы для дзяцей адмет-ныя веданнем дзіцячай псіхалогіі, зай-мальнасцю, жывой нар. мовай, дасціп-насцю. Паводле аповесці «Вясёлая аз-бука» ў Дзярж. т-ры муз. камедыі Бела-русі пастаўлены мюзікл «Прыгоды ў замку Алфавіт» (1996, лібрэта С.Клім-ковіч, муз. В.Войціка). 3 1988 прэзідэнт Бел. дзіцячага фонду, віцэ-прэзідэнт Міжнар. асацыяцыі дзіцячых фондаў. Ініцыятар і старшыня 1-га Усебел. фес-тывалю нар. гумару ў Аўцюках Калінка-віцкага р-на Гомельскай вобл. (1995). Міжнар. прэмія А.Швейцара за дабра-чынныя справы на карысць дзяцей, за-ложнікаў чарнобыльскай трагедыі (1998). Тв.: Аўцюкоўцы. Мн., 1995; Пралескі ў не-бе. Мн., 1997; Антонік-понік. Мн., 1998. І.У. Саламевіч. ЛІПСКІ Юрый Навумавіч (22.11.1909, г. Дуброўна Віцебскай вобл. — 24.1.1978), расійскі астраном. Д-р фіз,-матэм. н. (1963). Скончыў Маскоўскі ун-т. 3 1945 у Астр. ін-це імя П.К.Штэрнберга. Навук. працы па фізі-цы Сонца, Месяца і планет. Пад яго кі-раўніцтвам створаны «Атлас адваротна-га боку Месяца» (ч. 1—3, 1960—75). Працаваў над выкарыстаннем тэлевізій-ных сістэм у астраноміі. Яго імем на-званы кратэр на адваротным баку Ме-сяца. Тв.: Каталог кратеров Марса н статастнка кратеров Марса, Меркурня н Луны. М., 1977 (у сааўт.). УС.Ларыёнаў. ЛІПУНбЎ Аляксандр Якаўлевіч (25.2. 1906, в. Хвойня Петрыкаўскага р-на Го-мельскай вобл. — 21.8.1962), Герой Сав. Саюза (1945). Скончыў Свярдлоў-скі горны тэхнікум (1937). У Вял. Айч. вайну з ліп. 1943 на Зах., 3-м і 2-м Прыбалт., 2-м і 1-м Бел. франтах. Пам. камандзіра ўзвода разведкі старшына Л. вызначыўся ў 1945 у баях на тэр. Поль-шчы: з 14 студз. па 5 лют. з групай бай-цоў разведаў сістэму абарончых умаца-ванняў праціўніка, захапіў 2 «языкоў», выявіў наяўнасць і месцазнаходжанне яго агнявых сродкаў. Пасля вайны пра-цаваў геолагам. А.Я.Ліпуноў. ЛШЎЧКА, т у р ы ц a (Lappula), род кветкавых раслін сям. бурачнікавых. Каля 50 відаў. Пашыраны ва ўмераным поясе Паўн. паўшар’я, у Аўстраліі, часткова ў Паўд. Афрыцы і Паўд. Аме-рыцы. На Беларусі 1 дзікарослы від — Л. вожыкападобная (L. echinata). Трап-ляецца на засмечаных мясцінах, насы-пах, каля жылля. Пустазелле. Адна-, даух- і шматгадовыя травяністыя расліны. Сцёблы прамастойныя, галінастыя, шаравата-зялёныя. Лісце вуэкалінейнае ці ланцэтападобнае, апувіанае, як і сцёблы, цвёрдымі валаскамі. Кветкі дробныя, блакіт-ныя, радзей белаватыя, у верхавінкавых завіт-ках. Плод — чатырохарэшак з шыпамі, якія чапляюцца за йіэрсць жывёл і вопратку (ад-сюль назва). ЛІІІЧЫК Міхаіл Яўстаф’евіч (н. 7.5. 1955, г. Глыбокае Віцебскай вобл.), бел. баяніст. Засл. арт. Беларусі (1989). Скончыў Бел. кансерваторыю (1982). 3 1980 у Дзярж. акад. нар. аркестры Бела-русі імя І.Жыновіча, з 1982 у Дзярж. акад. нар. хоры Беларусі імя Г.Цітовіча, з 1993 у Бел. дзярж. ансамблі нар. му-зыкі «Свята», з 1995 у Дзярж. ансамблі танца Беларусі. Яго выкананню харак-тэрны высокая тэхнічнасць, эмацыя-нальнасць, багацце нюансіроўкі. Ліпучка вожыкападобная. ЛІ ПЭН (н. ў кастр. 1928, г. Чэнду, Ki-Taft), дзяржаўны і паліт. дзеяч Кітая. Скончыў Маскоўскі энергет. ін-т (1955). У 1955—66 гал. інжынер, ды-рэкгар электрастанцый, з 1966 нач. Пе-кінскага электраэнеріет. ўпраўлення. У 1979—83 нам., міністр электраэнерге-тыкі, 1-ы нам. міністра воднай гаспа-даркі і электраэнергет. прам-сці. 3 1983 нам., у 1988—98 прэм’ер Дзяржсавета Кітайскай Нар. Рэспублікі. Адзін з іні-цыятараў задушэння сілай у чэрв. 1989 студэнцкіх выступленняў на пл. Цянь-аньмэнь у г. Пекін. 3 сак. 1998 старшы-ня Пастаяннага к-та Усекіт. сходу нар. прадстаўнікоў. Чл. Палітбюро ЦК Ка-муніст. партыі Кітая (КПК) з 1985 і Пастаяннага к-та ЦК КПК з 1987. У 1995 наведаў з афіц. візітам Беларусь. ЛІРА (грэч. Іуга), назва струнных муз. інструментаў, струны якіх нацягнуты паралельна паверхні рэзанансавага кор-пуса і прымацаваны зверху да перакла-дзіны, т.зв. ярма. 1) Стараж.-грэч. струнны шчыпковы муз. інструмент. Мела плоскі закруглены корііус са ску-раной мембранай, 3—11 струн. У суп-раваджэнні Л. выконвалі творы эпічнай і лірычнай паэзіі (адсюль лірыка). Ся-род шматлікіх разнавіднасцей — удас-каналеная кіфара. Падобны тып інстру-мента быў пашыраны ў многіх стараж. цывілізацыях. 2) Струнныя смычковыя інструменты тыпу лютні, віё'лы, фібулы, скрыпкі ў Зах. Еўропе 15—18 ст. 3) Струнны фрыкцыйны муз. інстру-мент — Л. колавая, вядомы ў Зах. і Усх. Еўропе з 11 ст. Mae драўляны кор-пус віёльнай, скрыпічнай, гітарнай формы, да верхняй часткі якога прыма-цавана скрынка (ці галоўка) з калкамі. 1—3 меладычныя струны нацягнуты ўнугры прадаўгаватай скрынкі, разме-шчанай на верхняй дэцы. Даўжыня іх гучальнай часткі і вышыня тону змяня-ецца пры націсканні выступаў на другім канцы клавіш. 1—4 бурдонныя струны размешчаны па-за скрынкай. Гук узні-кае пры трэнні аб струны кола, якое прыводзіцца ў рух з дапамогай ручкі. Колавая Л. выкарыстоўвалася ў манас-тырах, пры двары (менестрэлі), у нар. побыце. Творы для колавай Л. пісалі В.А.Моцарт, І.Гайдн, Г.Даніцэці і інш. На Беларусі вядома з канца 16 — пач. 17 ст. Мясц. назвы л е р а, р э л я, р ы л я, на бел.-ўкр. памежжы — кобза, бандура, на Чэрвеньшчыне — старэц- Ліра колавая. лірыка 279 кая скрыпка. Была звязана пераважна з побытам жабракоў (лірнікаў). Выйшла з нар. ўжытку ў 1930—40-я г. У наш час удасканаленая Л. з дыяпазонам у 2 ак-тавы і храматычным гукарадам выка-рыстоўваецца ў Дзярж. акад. нар. аркес-тры, інстр. групе Дзярж. акад. нар. хору Беларусі, у шматлікіх прафес. («Песня-ры», «Харошкі», «Свята») і самадз. («Крупіцкія музыкі») ансамблях. Літ:. Н а з н н а Я.Д. Белорусскне народ-ные музыкальные янструменты: Струнные. Мн., 1982. І.Дз.Назіна. ЛІРА (лац. Lyra), сузор’е Паўн. паў-шар’я неба. Найярчэйшая зорка Вега (а Л.). Іншыя, больш слабыя зоркі су-зор’я, утвараюць невял. паралелаграм ніжэй і ўлева ад Вегі. На тэр. Беларусі відаць вясной, летам і ўвосень. Гл. Зор-нае неба.