КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
КУПАЛЫ 31 ў абрадах і гульнях К. займала купаль-скае вогнішча. Купальскія агні, вера-годна, увасаблялі сонца і надзяляліся сілай даваць ураджай і праганяць смерць. Да купальскага вогнішча рых-таваліся загадзя. Па ўсіх дварах збіралі старыя непатрэбныя рэчы і вывозілі іх на выбранае для ўрачыстасці месца (уз-лесак, паляну, высокі бераг ракі), дзе яны пазней спальваліся. У старажыт-насці купальскі агонь распальвалі трэн-нем кавалкаў дрэва адзін аб адзін, адна-часова ўздымалі на высокім шасце пра-масленае драўлянае кола (магчыма, сім-вал сонца), якое потым падпальвалі. Пры агні гатавалі абрадавую вячэру: яешню, верашчаку, кулагу, варэнікі. Вакол агню вадзілі карагоды, спявалі купальскія песні. Праз вогнішча хлопцы і дзяўчаты скакалі парамі, што было звязана з ачышчальнай магіяй і з рыту-алам, прызначаным забяспечыць плод-насць (ад вышыні скачка залежыла вы-шыня хлябоў і інш.) Важнымі элемен-тамі свята былі спаленне або тапленне ў вадзе чучала Купалы (таксама называ-лі Марай, Марэнай), рытуальнае купан-не на ўзыходзе сонца, качанне па pace, пусканне з гары падпаленага кола і інш. Вельмі пашыранай на К. была ва-ражба, асабліва на замужжа (на рачную плынь пускалі вянкі, загадваючы на «суджанага», і інш.). Купальскую ноч лічылі ноччу цудаў. Паводле нар. па-вер’яў, рэкі ў гэту ноч свецяцца асаблі-вым прывідным святлом, а звяры, птушкі і нават дрэвы атрымліваюць дар мовы, зацвітае папараць-кветка і да т.п. Адначасова К. — час разгулу змрочных сіл прыроды: ведзьмы і ведзьмары ні-быта імкнуцца адабраць у кароў малако, зрабіць заломы ў жыце і інш. Таму ў гэ-ту ноч рабілі розныя засцярогі, прыбя-галі да ахоўнай магіі (кідалі ў жыта га-лавешкі з агнём, абтыкалі сцены хаты і хлява святаянскімі зёлкамі, у некат. мясцовасцях праз вогнішча з мэтай ачышчэння і засцярогі праганялі ста-так). Традыцыя К. на Беларусі амаль у архаічным выглядзе захавалася да пач. 20 ст. У наш час існуе як традыц. нар. свята без абрадавай дзейнасці. Літ.: Петропавловскнй А.П «Ко-ляды» н «Купало» в Белорусснн // Этногр. обозренне. 1908. Кн. 76—77, № 1—2; Й в a -нов В.В., Топоров В.Н. Нсследовання в областн славянскнх древностей. М., 1974; Беларускія народныя абрады. Мн., 1994. КУПАЛЫ ЯНКІ ЛІТАРАТЎРНАГА МУЗЕЯ ФІЛІЯЛ «АКбПЫ» Засн 5.9.1989 у Лагойскім р-не Мінскай вобл. з цэнтрам у в. Харужанцы. Ад-крыты 29.8.1992. Агульная пл. 6,64 га. Складаецца з літ.-маст. (в. Харужанцы) і мемар. (б. хутар Акопы) частак. Хутар Акопы з 1909 арандавала маці Я.Купа-лы. Сюды штогод прыязджаў Я.Купала ў час вучобы ў Пецярбургу, з Вільні і Мінска. Пасля 1917 Акопы перайшлі ва ўласнасць маці, якая жыла тут да 1926, і сясцёр (да 1929) паэта. Ваколіцы хута-ра сталі для Я.Купалы месцам літ. сус-трэч, дыскусій, спасціжэння культ.-гіст. традыцый. Тут паэт напісаў больш за 80 вершаў, паэмы «Бандароўна», «Магіла льва», «Яна і я», «Гарыслава», камедыі «Паўлінка», «Прымакі», драму «Раскіда-нае гняздо», трагікамедыю «Тутэйшыя». У в. Харужанцы адноўлена тыпавая па-будова пач. 20 ст. (на месцы б. хутара Міхалішкі), у 5 залах якой размешчана літ.-маст. экспазіцыя (аўтары —мастакі Э.Агуновіч, А.Грачоў, У.Пратасеня). У ёй прадстаўлена больш за 230 экспана-таў, у тл. работы мастакоў Агуновіча, В.Александровіча, М.Басалыгі, А.Вол-кава, А.Кашкурэвіча, М.Купавы, Г.Паплаўскага, У.Савіча, В.Шарангові-ча, дакументы, фотаздымкі, кнігі і ўспа-міны пра Я.Купалу, матэрь' лы пра ку-палаўскія мясціны на Ла.ойшчыне і Міншчыне. Тут пастаўлены помнік «Малады Купала» (1992, скульптары АЗаспіцкі і Г.Мурамцаў), зроблена ад-крытая эстрада для масавых мерапры-емстваў. На месцы б. хутара Акопы падмуркі пабудоў, валун, на якім у 1982 Купалы Янкі літаратурнага музея філіял *Ако-пы». Мемарыяльны валун. Купалы Янкі літа-ратурнага музея фі-ліял «Акопы». устаноўлены мемар. знак са словамі з верша Я .Купалы «3 кутка жаданняў». Літ:. Содаль У Акопы // Содаль У. Пуцявінамі сейбіта. Мн., 1982; Лойка A Акопы // Лойка А Як агонь, як вада...: Ра-ман-эсэ пра Янку Купалу. Мн., 1984; Купа-лаўскія сцежкі Лагойшчыны. Мн., 1993; Ку-палавым гасцінцам. Мн., 1996. Ж.К.Дапкюнас. КУПАЛЫ ЯНКІ ЛІТАРАТЎРНАГА МУЗЁЯ ФІЛІЯЛ «ВЯЗЫНКА» Засн. 4.8.1945 у в. Вязынка Маладзечанскага р-на Мінскай вобл. Адкрыты 20.6.1948. Агульная пл. 232,6 м2, у т.л. пад экспа-зіцыяй 85,2 м2. Размешчаны ў хаце, дзе 7.7.1882 нарадзіўся Я.Купала. на ёй ус-таноўлена мемар. дошка (30.6.1946). 3 1972 філіял уваходзіць у Купалаўскі ме-марыяльны запаведнік «Вязынка». Экспа-зіцыя складаецца з мемар. і гісторыка- Купалы Янкі літаратурнага музея фіігіял «Ако-пы» Помнік «Малады Купала». 32 КУПАЛЫ літ. частак. У мемар пакоі (адноўлены ў 1964) зберагаюцца асабістыя рэчы бацькоў паэта, мэбля, посуд канца 19 ст. У гісторыка-літ. частцы — архіўныя дакументы, аўтабіягр. матэрыялы, фо-таздымкі, творы мастакоў Э.Агуновіча, Я.Раманоўскага, В.Шаранговіча, што адлюстроўваюць дзіцячыя і юнацкія га-ды Я.Купалы. Зберагаюцца таксама прылады працы і рэчы хатняга ўжытку. У летні перыяд на тэр. філіяла дзейні-чае выстаўка твораў дэкар.-прыкладно-га мастацтва. Вязынцы і філіялу пры-свяцілі свае творы бел. (П.Панчанка, Р.Барадулін, К.Буйло, А.Вялюгін, Е.Лось, П.Прыходзька, С.Шушкевіч і інш.), рус., укр., лат., арм. (Ю.Ванаг, П.Гарэцкі, А.Грашы, Р.Лубкіўскі, Л.Хаўстаў, А.Юшчанка), англ. і балг. (У.Мэй, А.Тодараў) і інш. паэты; маста-кі М.Бельскі, Р.Віткоўскі, С.Каткоў, А.Кроль, М.Купава, У.Пашчасцеў, І.Пратасеня, І.Рэй, К.Харашэвіч і інш. Літ.: Вязынка: Купалаўскі мемарыяльны запаведнік: [Фотаальбом]. Мн., 1982. Ж.К.Дапкюнас. КУІІАЛЫ ЯНКІ ЛІТАРАТЎРНАГА МУЗЕЯ ФІЛІЯЛ «ЛЯЎКІ» Засн 4.8.1945 ва ўрочышчы Ляўкі Аршанска-га р-на Віцебскай вобл., дзе на дачы ў 1935—41 жыў і працаваў Я.Купала. Тут паэт напісаў т.зв. ляўкоўскі цыкл вер-шаў («Алеся», «Хлопчык і лётчык», «Лён» і інш.). Размешчаны ў будынку б. канторы Копыскага лясніцтва (літ. экс-пазіцыя) і дачы паэта (мемар. экспазі-цыя). Устаноўлена мемар. дошка (1972). У 1962—72 філіял працаваў на грамад-скіх пачатках. У 1977 і 1982 яго экспазі-цыя абноўлена і значна пашырана, у яе склад уключана дача паэта (адноўлена ў 1981). Уваходзіць у Купалаўскі мемары-яльны запаведнік «Ляўкі». Агульная пл. экспазіцыі 246 м2, каля 550 экспанатаў, у тл. 287 асн. фонду. У гісторыка-літ. частцы адлюстраваны дарэв. і найб. шырока сав. перыяды жыцця і творчас-ці паэта, прадстаўлены копіі архіўных дакументаў, фотаздымкі, выданні тво-раў Я.Купалы, успаміны пра яго, вер-шы, прысвечаныя Ляўкам. Экспануюц-ца творы жывапісу мастакоў І.Давідові-ча, АКроля, Х.Ліўшыца, Я Ціхановіча, графіка Э.Агуновіча, М.Басалыгі, А.Кашкурэвіча, Г.Паплаўскага, Л.Рана, В.Шаранговіча, скульптура У.Летуна, С.Селіханава. У мемар. экспазіцыі ад-ноўлены інтэр’ер пакоя, у якім жыў па-эт, зберагаюцца яго рэчы. Ляўкам прысвяцілі свае творы паэты П.Броўка, К.Камейша, Г.Каржанеўская, Г.Паш-коў, Я.Сіпакоў і інш., укр. паэт Т.Ма-сэнка, мастакі А.Волкаў, А.Кашкурэвіч, Ю.Пучынскі, Я.Ціхановіч, А.Шаўчэнка і інш. Тут праводзяцца святы бел. паэ-зіі. Літ.: Ляўкі: Купалаўскі мемарыяльны за-паведнік. Мн., 1981. Ж.КДапкюнас. Кулалы Янкі літаратурнага музея філіял >Вязынка» Хата, у якой Нара-дзіўся паэт. Купалы Янкі літаратурнага музея фШяя <Вяіынка> Мемарыяльны па-кой. Кулалы Янкі літаратурнага музея філіял «Ляўкі». Дача Я.Купалы. Купалы Янкі літарятурнага музея філіял «Ляўкі». КУПАЛЫ 33 КУІІАЛЫ ЯНКІ ЛІТАРАТЎРНАГА МУЗЁЯ ФІЛІЯЛ «ЯХІмбЎШЧЫНА» Засн. 24.10.1996 у в. Яхімоўшчына Ма-ладзечанскага р-на Мінскай вобл., дзе з восені 1906 да вясны 1907 працаваў па-мочнікам вінакура на бровары ў маён-тку пана Любанскага Я.Купала. Тут паэт напісаў вершы «Ворагам Беларушчы-ны», «А хто там ідзе?», «Што ты спіш?», «Гэта крык, што жыве Беларусь» і шэ-раг твораў, якія ўвайшлі ў першы яго зб. «Жалейка» (1908). Пл. 410,8 м2. За-хаваліся хата, у якой жыў Я.Купала, ся-дзіба канца 19 ст. У 1998 праведзена рэстаўрацыя хаты, у ёй ствараецца экс-пазіцыя (мастак Г.Чысты). У Яхімоў-шчыне ўстаноўлены мемар. дошкі: на будынку б. канторы бровара (цяпер цэнтр. сядзіба калгаса «Яхімоўшчына»; 1959) і на хаце (1982), у якой жыў Я.Купала. Работу паэта на бровары ад-люстравалі мастакі Э.Агуновіч, М.Гу- «Звон», «Рунь», «Беларусь», «Беларус-кае жыццё», «Голас Беларуса», «Наша думка», «Беларуская думка», асобныя нумары час. «Лучынка», «Саха», «Воль-ны шлях», «Маладняк», «Зоркі», «Мала-ды араты», «Чырвоны сейбіт», «Бела-рускі каляндар» (1909—17) і інш., газе-ты і лістоўкі перыяду Вял. Айч. вайны і перыёдыка пасляваен. часу з творамі Я.Купалы; публікацыі пра яго на бел., рус., укр., груз., арм., літ., лат., славен-скай, эст., балг., польск., чэш., англ., ням., франц., ісп., кіт. і інш. мовах све-ту, у т.л. кніга аднаго верша «А хто там ідзе?» на 83 мовах. Фонд р у к а п і -саў Я.Купалы (больш за 1240 адзінак) захоўвае рукапісы твораў, аўтарызава-ныя машынапісныя лісты, кнігі паэта з дарчымі надпісамі. У фотаархіве музея (3594 адзінкі) фотаздымкі Я.Ку-палы 1888—1942, яго родных, групавыя здымкі з пісьменнікамі, дзярж. і гра-мадскімі дзеячамі, сябрамі, знаёмымі і кіх, бел., рас. і інш. пісьменнікаў, дзея-чаў мастацтва і інш. Асобны раздзел фанатэкі складае муз.-літ. Купаліяна: песні і рамансы на словы паэта, драм. творы Я.Купалы ў выкананні артыстаў тэатраў, радыё і тэлебачання. Зберага-юцца дакумент. кадры кінахронікі пра жыццё і творчасць, пахаванне Я.Купа-лы ў 1942 у Маскве, перапахаванне ў 1962 у Мінску, кадры кіначасопісаў «Савецкая Беларусь», прысвечаных юбілеям Я.Куііалы, кінафільмы «Янка Купала. Жыццё і творчасць», «Паўлін-ка», «Раскіданае гняздо» і інш., дыя-фільмы «Янка Купала» (1955, 1982). 3 1991 фарміруецца калекцыя відэасту-жак: фільм «Ніколі я не паміраў», запі-сы вечароў і тэлеперадач, прысвечаных Я.Купалу, спекгакляў «Тутэйшыя», «Паўлінка» і інш. У фовдзе в ы я ў - Купалы Яню літаратурнага музея філіял «ЯхБюўшчына». Хата, у Купалы Янкі літаратурнага музея філіял «Яхімоўшчына». якой жыў паэт у 1906—07. сеў, Я.Раманоўскі, К.Харашэвіч, В.Ці-хановіч. Ж.К.Дапкюнас. КУІІАЛЫ ЯНКІ ЛІТАРАТЎРНЫ МУ-ЗЁЙ Засн. ў 1944 у Мінску, адкрыты 20.9.1945. Размяшчаўся ў будынку б. Дома прафсаюзаў (пл. Свабоды, 23), з 1950 — у б. доме Саюза пісьменнікаў Беларусі (вул. Энгельса, 21), з 1959 у спец. будынку, пабудаваным на месцы дома, дзе ў 1927—41 жыла сям’я Я.Ау-палы (вул. Я.Купалы, 4). Стваральнік і першы дырэктар музея — жонка Я.Ку-палы У Ф .Луцэвіч Пл. экспазіцыі 492 м2. Захоўвае прадметы духоўнай і матэ-рыяльнай культуры (каля 35,2 тыс. адзі-нак, у т.л. 27,3 тыс. асноўнага фонду), звязаныя з жыццём і грамадскай дзей-насцю Я.Купалы. К н.і ж н ы фонд на-лічвае 6500 экз., у т.л. ўсе прыжыццё-выя выданні кніг Я.Купалы, 1111 кніг з Віленскай бібліятэкі-чытальні Данілові-ча «Веды», дзе Я.Купала працаваў біблі-ятэкарам; перыяд. выданні 1905—42: газеты «Наша ніва» (1906—15), «Севе-ро-Западный край» з першай публіка-цыяй верша «Мужык», «Наша доля»,