КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Дж.Ф.Купер. Л.Купер. КУПЕР (Cooper) Леон Нейл (н. 28.2.1930, г. Нью-Йорк, ЗША), амеры-канскі фізік-тэарэтык. Чл. Нац. АН ЗША (1975). Скончыў Калумбійскі ун-т (1951). 3 1958 ва ун-це Браўна ў г. Про-відэнс (з 1962 праф.), дырэктар Ін-та мозга і нейронных сістэм гэтага ун-та. Навук. працы па фізшы цвёрдага цела, звышправоднасці, нейронных сетках, біял. асновах памяці і навучання. У 1956 адкрыў з’яву ўтварэння электрон-ных пар у металах (Купера эфект). У 1957 разам з Дж.Бардзіным і Ду^.Р Шрыферам стварыў мікраскапіч-ную тэорыю звышправоднасці (тэорыя Бардзіна—Купера—Шрыфера). Нобе-леўская прэмія 1972. Тв:. Рус. пер. — Фнзмка дая всех. Т. 1—2. М., 1973—74. М.М.Касцюковіч. КУПЕРА ЭФЕКТ, утварэнне звязаных пар часціц у выраджанай сістэме фермі-ёнаў. Вядзе да звышцякучасці часціц, якая для зараджаных часціц выяўляецца як звышправоднасць. Прадказаны ў 1956 Л.НЖуперам. Пакладзены ў аснову су-часнай мікраскапічнай тэорыі звыш-праводнасці. Паводле тэорыі Купера, ферміёны з проці-легла накіраванымі імпульсамі пры адсутнас-пі знешніх палёў могуць аб'ядноўвацца ў па-ры (купераўскія пары) з-за ўзаемадзеяння шляхам абмену віртуальнымі фанонамі, якое мае характар прыцяжэння. Купераўскія пары маюць цэлалікавы спін і з’яўляюцца базонамі, што не абмяжоўвае лік часціц у пэўным энергетычным стане. Малая велічыня энергіі сувязі электронаў у парах абумоўлівае існа-ванне нізкатэмпературнай звышправоднасці металаў і звышцякучасці вадкага гелію-3. Л.І.Камароў. КЎПЕРС-КРЫК (Cooper’s Creek), рака ў цэнтральнай частцы Аўстраліі. Даўж. каля 1400 км, пл. басейна 285 тыс. км2. Пачынаецца на зах. схілах Вял. Водапа-дзельнага хр. пад назвай Барку, перася-кае паўпустынныя і пустынныя раўніны 36 КУПЕРЭН Вял. Артэзіянскага Басейна. Жыўленне дажджавое і грунтавое. Пастаяннае ця-чэнне толькі ў вярхоўях. Сярэдні гада-вы расход вады 70 м3/с. Дасягае воз. Эйр толькі ў час летніх паводак. КУПЕРЙН (Couperin) Франсуа (10.11.1668, Парыж — 12.9.1733), фран-цузскі кампазітар, клавесініст і арганіст. 3 сям’і патомных музыкантаў. У 1685— 1723 арганіст сабора Сен-Жэрве ў Па-рыжы, з 1693 прыдворны арганіст, з 1702 прыдворны клавесініст і настаўнік музыкі. Найб. значны прадстаўнік франц. клавесіннага мастацтва, развіваў яго як кампазітар (4 зборнікі п’ес пра-грамнага зместу — партрэты сучасні-каў, жанравыя сцэнкі, пейзажы), вірту-оз і тэарэтык (тракгат «Мастацтва ігры на клавесіне», 1716). Аўтар канцэртаў, трыо-санат, арганных п’ес, матэтаў. Літ:. Алексеев А.Д. Клавнрное нскус-ство. Вып. 1. М.; Л., 1952; Д р у с к н н М.С. Клавнрная музыка... XVI—XVIII вв. Л., 1960. Я.Купецкі Партрэт мужчьшы. 1700. КЎІІЕЦКІ (Kupezky) Ян [1667, Прага (?), або Пезінак каля г. Браціслава — 16.7.1740], чэшскі жывапісец-партрэ-тыст; прадстаўнік барока. У 1684—87 вучыўся ў Вене ў Б.Клаўса. 3 1687 пра-цаваў у Рыме, Венецыі, Балонні, Фла-рэнцыі, Мантуі. Зазнаў уплыў Г.Рэні. 3 1709 у Вене, прыдворны мастак, дзе па-водле густу заказчыкаў арыентаваўся на парадныя партрэты Г.Рыго і Н.Лар-жыльера, але захоўваў псіхалагізм воб-раза (партрэт К.Бруні, 1709; партрэт мужчыны, 1700; «Аўтапартрэт», 1711, і інш.). У 1712 у Карлавых Варах выка-наў партрэт Пятра I. Пасля 1723 у Нюрнбергу, пад уплывам паўн. май-строў у сваіх працах імкнуўся спасціг-нуць унутр. жыццё чалавека (партрэт М.Крэйсінгера, каля 1730; «Аўтапартрэт з сынам», 1728—29, і інш.). Я. Ф.Шунейка. КУПЁЦТВА, сацыяльны пласт, які зай-маўся прадпрымальніцтвам пераважна ў галіне гандлю. Атрымлівала прыбытак за кошт перапродажу па больш высокай цане тавараў, што былі куплены ў іх вытворцаў (уладальнікаў). Вядома з глыбокай старажытнасці, у т.л. ў Кар-фагене, Стараж. Грэцыі, Рыме, элініс-тычных дзяржавах. У раннім сярэдневя-коўі К. найб. інтэнсіўна развівалася ў араб. краінах, Індыі, Кітаі; быў пашы-раны тып вандроўнага купца. У сувязі з аддзяленнем рамяства ад сельскай гас-падаркі і ростам гарадоў у 11—12 ст. пашырылася ў Зах. Еўропе, асабліва ў Венецыі, Генуі, гарадах Ганзы. Напа-чатку К. дзейнічала пераважна ў сферы знешняга, а з 16 ст. і ўнутр. гандлю. Для абароны сваіх інтарэсаў сярэдневя-ковае К. аб’ядноўвалася ў асобныя кар-парацыі — гільдыі, сотні і інш., увахо-дзіла ў склад гар. патрыцыяту. Разам з гандлем К. займалася ліхвярствам і вод-купам. Пасля Вялікіх геагр. адкрыццяў яго гандл. дзейнасць пашырылася на краіны Амерыкі, Азіі, Афрыкі; стваралі-ся вял. гандл. кампаніі, што імкнуліся ўстанавіць гандл. манаполію і нават ва-енна-паліт. панаванне ў цэлых краінах і раёнах свету: брыт. (1600—1858) і ні-дэрл. (1602—1798) Ост-Індскія, Рас-Амерыканская (1799—1868). У 16—18 ст. К. спалучала гандл. і крэдытна-па-зыковыя аперацыі з прадпрымальніц-твам у прам-сці. У развітым капіталіст. (рыначным) грамадстве купецкі (ган-длёвы) капітал паступова страціў са-маст. ролю і ператварыўся ў адасобле-ную частку прамысл. капіталу, a К. ста-.ла часткай прадпрымальнікаў. Купцы традыц. тыпу, што вядуць самаст. ган-даль, захаваліся пераважна ў рознічным гандлі, аднак самі тэрміны «К.» і «ку-пец» цяпер у бел. мове амаль не ўжыва-юцца. Ва ўсх. славян К. пачало фарміравац-ца ў 9—10 ст. пераважна з княжацкіх дружыннікаў, якія ўдзельнічалі ў зборы даніны і яе збыце на знешніх рынках. Плаванне купецкіх караванаў са ста-раж.-рус. цэнтраў, у т.л. Полацка, у Ві-зантыю апісана ў творы Канстанціна VII Багранароднага «Аб кіраванні імпе-рыяй» (сярэдзіна 10 ст.). Гандаль Кіеў-скай Русі з Візантыяй рэгуляваўся дага-ворамі 911, 944, 971. Фарміраванню К значна спрыялі міжнар. гандлёвыя ка-мунікацыі: шлях «з варагаў у грэкі», за-ходнядзвінскі, дняпроўска-бугскі шляхі. 3 11 ст. К. папаўнялася з гар. і сельскіх рамеснікаў. Гандлем займаліся таксама манахі, вольныя сяляне, пазней і за-лежныя ад феадалаў людзі і нават хало-пы, якія выконвалі даручэнні сваіх ула-дальнікаў. 3 бел. гарадоў у пісьмовых крыніцах 12—14 ст. найлепш асветлена дзейнасць К. Полацка і Віцебска. Па-водле дагавора 1229 і інш. дагавораў по-лацкіх князёў К. Полацка і Віцебска магло свабодна гандляваць у Рызе, Лю-беку, на Готландзе. Дзейнасці К. спры-яла ўвядзенне з канца 14 ст. ў бел. гара-дах магдэбургскага права. К. адыгрывала вядучую ролю ў сац. жыцці гарадоў, яго прадстаўнікі ўваходзілі ў органы гар. са-макіравання. У 16—17 ст. бел. К. пад-трымлівала ганда. сувязі з Рыгай, Кра- ляўцом (Кёнігсбергам), Канстанцінопа-лем, гарадамі Польшчы, Расіі, Украіны, Венгрыі і інш. На Захад бел. купцы вы-возілі пераважна вял. партыі футра, воску, сырых і вырабленых скур, пянь-кі, хмелю; прывозілі дарагую тканіну, метал. і шкляныя вырабы, паперу, га-лантарэю, спецыі. Пашыраным занят-кам было і ліхвярства. Пасля далучэння зямель Беларусі да Рас. імперыі ў кан-цы 18 ст. гандл. дзейнасць купцоў Бела-русі заняпала. У Расіі К. як гандл.-пра-мысл. гар. саслоўе аформлена ў 1775 і 1785. У адпаведнасці з Даравальнай гра-матай гарадам 1785 К. падзялялася на 3 гільдыі. Большасць бел. купцоў была аднесена да самых бедных — у 3-ю гільдыю. Купцы карысталіся асабістымі і гасп. прывілеямі (асабліва 1-я і 2-я гільдыі), плацілі падаткі ў казну, да 1898 карысталіся пераважным правам на заняткі прадпрымальніцтвам. У 1863 скасавана 3-я гільдыя і доступ у К. стаў адкрытым прадстаўнікам інш. саслоўяў. У 1840 у Беларусі гільдзейскіх купцоў было 1078 чал., у 1860 — 1650 чал., у 1897 — 18 282 чал. (у Рас. імперыі — 225,6 тыс. чал.). Як саслоўе К. скасава-на 23.11.1917. Літ.: Преображенскнй АА., Перхавко В.Б. Купечество Русм, IX— XVII вв. Екатеранбург, 1997; Копыс-с к н й З.Ю. Экономнческое развнтне горо-дов Белорусспм в XVI — первой половмне XVII в. Мн., 1966; Грнцкевнч А.П. Частновладельческне города Белорусснн в XVI—XVIII вв.: (Соц.-экон. нсслед. нсторнн городов). Мн., 1975; Ш в е д В.В. Торговля в Беларусн в пернод крнзнса феодалнзма (1830—1850-е гг.). Гродно, 1995; Торговля, промышленность н город в Росснн XVII — начала XIX в.: Сб. ст. М., 1987. КУПІДбн (ад лац. cupido моцнае за-хапленне, палкасць), у старажытнарым-скай міфалогіі бог кахання; тое, што Амур. КУПІСКІЯ ЬАІ 1944, баі партыз. бры-гад Першамайскай і імя Суворава па разгроме ням.-фаш. гарнізона ў в. Ку-піск Любчанскага р-на (цяпер у Нава-грудскім р-не Гродзенскай вобл.). Гар-нізон быў буйным абарончым вузлом, які блакіраваў партызанам выхад цераз Нёман у Любчанскі р-н. 17 чэрвеня 3 штурмавыя групы партызан раптоўна атакавалі гарнізон, пашкодзілі 2 дзоты, захапілі 2 станковыя I 2 ручныя кулямё-ты, 22 вінтоўкі. У час бою партызан МЛ.Белуш закрыў сваім целам амбразу-ру варожага дзота. Неўзабаве фашысты аднавілі дзоты і ўмацавалі абарончыя збудаванні. У ноч на 2 ліп. партызаны фарсіравалі Нёман і акружылі Купіск. Пасля непрацяглага бою гарнізон здаў-ся ў палон. КЎПКА (Kupka) Францішак [франц. псеўд. Р э н ь я р Поль (Paul Regnard); 23.9.1871, Опачна, Чэхія — 21.6.1957], чэшскі жывапісец; адзін з заснавальні-каў абстрактнага мастацтва. Праф. AM у Празе (з 1919). Вучыўся ў AM у Празе (1888—91) і Вене (1891—95). 3 1895 у Парыжы, з 1906 у Пюто (Фран-цыя). Чл. аб’яднання «Абстракцыя — творчасць» (з 1931). У ранні перыяд пі- купрын 37 саў карціны ў духу імпрэсіянізму («Біб-ліяфіл»), сімвалізму («Недавер, або Чорны ідал», 1903), экспрэсіянізму («Архаічная», 1910). Пазней звярнуўся да абстрактных кампазіцый і т.зв. ар-фізму (тэрмін уведзены V Апалінэрам для абазначэння жывапісу, які перадае дынаміку рухаў і муз. рытмаў праз спа-лучэнні чыстых моцных тонаў і перася-чэнне крывалінейных паверхняў). Ся-род твораў: «Клавішы раяля — возера», «Першы крок» (абодва 1909), «Жонка мастака сярод вертыкаляў» (1910—11), «Чырвоныя і сінія дыскі» (1911), «Аморфа, двухколерная фуга» і «Дыскі Ньютана. Эцюд да двухкаляровай фугі (абодва 1911—12), «Вертыкальныя чыр-воныя і сінія планы», «Філасофская ар-хітэктура» (абодва 1913), «Тры сінія, тры чырвоныя» (1913—57), «Механізм» (1920), «Абстрактны жывапіс» (1931), «Аўтаномны белы» (1951—52) і інш. Аўтар ілюстрацый да «Чалавека і зямлі» Э.Рэклю (1904—06), «Гімна гімнаў» і «Эрынеяў» Л. дэ Ліля (1905—09), «Лі- Ф.Купка, Дыскі Ньютана. Эцюд да двухкаля-ровай фугі. 1911—12. сістраты» Арыстафана (1906), «Праме-тэя» Эсхіла (1911), шэрагу малюнкаў, тэарэт. працы «Творчасць у пластычных мастантвах» (1923). Я.Ф.Шунейка. КУПКбЎКА (Dactylis), род кветкавых раслін сям. метлюжковых. 5 відаў. Па-шырана ў субтрапічным і ўмераным па-ясах Еўразіі, у Паўн. Амерыцы і Паўд. Афрыцы. На Беларусі 2 віды: К. збор-ная (D. glomerata, нар. назва псіўлюй) і К шматшлюбная (D. polygatna). Трап-ляецца на лугах, лясных палянах, уз-доўж дарог.