КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
КУРАПАТКІ, птушкі сям. цецеруковых і фазанавых атр. курападобных. Пашы-раны ўсюды, ад тундры да трапічных лясоў і высакагор’яў. На Беларусі 2 ві-ды: К. белая (Lagopus lagopus) і К. шэ-рая (Perdix perdix). Жывуць на палях, балотах, лугах, у драбналессі. К. белая занесена ў Чырв. кнігу Беларусі. Даўж. да 46 см, маса да 900 г. Афарбоўка шэра-бурая, рыжа-бурая, у К. белай зімой белая. Кормяцца парасткамі, пупышкамі, на-сеннем траў, зернем, насякомымі (у т.л. ка-ларадскімі жукамі). Нясуць да 24 яец. Аб’ект палявання. Гл таксама Белыя курапаткі. КУРАІІАТКІН Аляксей Мікалаевіч (29.3.1848, б. маёнтак Шашурына, Та-ропецкі р-н Цвярской вобл., Расія — 16.1.1925), расійскі ваен. дзеяч. Ген. ад інфантэрыі (1901). Скончыў Акадэмію Генштаба (1874). Удзельнік рус.-тур. вайны 1877—78 і заваявання Сярэдняй Азіі, адзін з памочнікаў ген. М.Дз.Ско-белева. У 1890—97 нач. Закаспійскай вобл. У 1898—1904 ваен. міністр. У рус-ка-японскую вайну 1904—05 камандаваў Маньчжурскай арміяй і ўсімі рас. вой-скамі на Д. Усходзе; пасля няўдалай Мукдэнскай бітвы 1905 зняты з пасады і прызначаны камандуючым 1-й арміяй. Чл. Дзярж. савета (з 1906). У 1-ю сусв. вайну камандаваў корпусам, 5-й армі-яй, Паўн. фронтам; у 1916—17 туркес-танскі ген.-іубернатар. 3 1917 на радзі-ме, настаўнічаў у сярэдняй і заснаванай ім с.-г. школах. Аўтар прац «Алжырыя» (1877), «Дзеянні атрадаў генерала Ско-белева ў Руска-турэцкую вайну 1877— 78 гадоў. Лоўча і Плеўна» (ч. 1—2, 1885), дзённіка (1923) і інш. КУРАПАТЧЫНА ТРАВА, тое, што дры-яда. КУРАПАТЫ, урочышча пад Мінскам, за 200 м на ПнЗ ад мікрараёна Зялёны Луг, на тэр. Бараўлянскага с/с Мінскага р-на; месца масавых расстрэлаў. У крас. — маі 1988 у лясным масіве К. Крыж і камень на ўшанаванне памяці ахвяр рэпрэсій у Курапатах. былі знбйдзены астанкі людзей. У чэрв. 1988 створана ўрадавая камісія, Праку-ратурай БССР узбуджана крымінальная справа. У працэсе расследавання правя-раліся 2 версіі. Паводле адной, тут да вайны супрацоўнікі НКУС БССР рас-стрэльвалі рэпрэсіраваных жыхароў рэспублікі, паводле другой, у К. ляжаць ахвяры фаш. генацыду. У ходзе рассле-давання знойдзены шкілетныя астанкі людзей, рэчы загінуўшых. Вядзенне крымінальнай справы працягваецца. На ўшанаванне памяці ахвяр у К. пастаўле-ны крыжы, камень, шчыты з надпісамі, мемар. пліта. КУРАІІАЦЕНКА Фёдар Кузьміч (2.3.1903, в. Малыя Бялевічы Быхаўска-га р-на Магілёўскай вобл. — 16.5.1993), бел. вучоны ў галіне землеўпарадкаван-ня. Праф. (1961). Скончыў БСГА (1931), у 1939—91 працаваўу ёй. Навук. працы па землеўпарадкаванні, картагра-фіі і геадэзіі. Тв:. Землеустронтельное картографнрова-нне зон деятельностн МТС н адмнннстратнв-ных районов. Горкн, 1957; Проблемы совре-менного землеустройства. Мн., 1977 (у са-аўт.). КУРАПОЛЛЕ, вёска ў Пастаўскім р-не Віцебскай вобл., каля р. Лучайка. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 14 км на Пн ад горада і чыг. ст. Паставы, 264 км ад Віцебска. 339 ж., 136 двароў (1998). Базавая школа, Дом культуры, б-ка, аддз. сувязі. Помнік землякам, якія за-гінулі ў Вял. Айч. вайну. КУРАРТАЛбГІЯ, медыцынская ды-сцыпліна, якая вывучае лячэбныя якас-ці прыродных фактараў: клімату, мінер. вод, лячэбных гразей і іх уздзеянне на арганізм чалавека. Уключае бальнеало-гію і бальнеатэрапію, мед. кліматало-гію, пелаялогію і пелоідатэрапію (гразе-лячэнне), таласатэрапію і інш. Звесткі пра лекавыя якасці прэснай і мі-нер. вады сустракаюцца ў працах Герадота і Гіпакрата (5—4 ст. да н.э.). У 16—18 ст. пры-родна-кліматычныя фактары для аздараўлен-ня арганізма апісвалі вучоныя і ўрачы Італіі, Германіі, Расіі, Вялікабрытаніі і інш. У 19 — пач. 20 ст. ствараліся т-вы, якія вывучалі ля-чэбныя якасці курортных фактараў. На Беларусі даследаванні па К. вя-дуцца ў Бел. НДІ неўралогіі, нейрахі-рургіі і фізіятэрапіі (з 1924) і інш. Вы-яўлены крыніцы мінер. вод, вызначаны іх хім. састаў, фізіка-хім. ўласцівасці і лек. эфекгыўнасць. Даследаваны радо-вішчы сапрапелевых і тарфяных гразей, выяўлены іх лек. ўплыў на абмен рэчы-ваў, сардэчна-сасудзістую сістэму. Вы-вучана станоўчае ўздзеянне лек. уласці-васцей мікракліматычных комплексаў на газаабмен лёгкіх, работу сардэчна-сасудзістай і нерв. сістэм, тэрмарэгуля-вальныя механізмы, скурнае покрыва. Распрацаваны паказанні і проціпака-занні для выкарыстання лячэбных гра-зей, мінер. вод і кліматычных фактараў і інш. Літ.: Шалькевнч Б.В., X а с м н Л.Х. Курорты н места отдыха Белорусснн. Мн., 1984. КУРАР^, мышачна-паралітычныя яды, што атрымліваюцца пры згушчэнні вод-ных экстрактаў раслін сям. лунанасен-нікавых, стрыхнас (чылібуха) і інш. Пры пападанні ў кроў К. блакіруе пера-дачу нерв. імпульсаў і выклікае рас-слабленне мышцаў (рэлаксацыю). Дзе-ючы пачатак — алкалоід групы курары-наў. Выкарыстоўваўся індзейцамі Паўд. Амерыкі ў якасці яду для стрэл. КУРАСАВА Акіра (23.3.1910, Токіо — 6.9.1998), японскі кінарэжысёр, сцэна-рыст. Скончыў Акадэмію прыгожых мастацтваў у Токіо (1935). У кіно з 1936. Як рэжысёр дэбютаваў фільмам «Сугата Сансіра» (1943). Шырокую вя-домасць атрымаў фільм «Расёман» (1950, паводле апавядання Р.Акутагавы; гал. прыз Міжнар. кінафестывалю ў Ве-нецыі; прэмія «Оскар» 1951). Здымаў фільмы па творах Ф.Дастаеўскага («Іды-ёт», 1951), М.Горкага («На дне», 1957), У.Шэкспіра («Замак павуціны» паводле «Макбета», 1957; «Ран» паводле «Кара- КУРАЧКІН 43 ля Ліра», 1985), у якіх дзеянне перано-сіў у Японію, захоўваючы дух і глыбіню першакрыніцы. Рэаліст. трактоўкай мі-нулага вылучаюцца фільмы «Сем саму-раяў» (1954, прэмія «Оскар» 1955), «Це-лаахоўнік» (1961), «Цень ваяра» (1980; гал. прыз Міжнар. кінафестывалю ў Ка-нах), у якіх абнавіў традыц. яп. жанр «кэнгэкі» (пра эпоху самураяў). У 1976 на кінастудыі «Масфільм» паставіў фільм «Дэрсу Узала» (паводле У.Ар-сеньева; гал. прыз Міжнар. кінафесты-валю ў Маскве, прэмія «Оскар»). Праб-лемы сучаснасці ўзняў у фільмах «Рай і пекла» (паводле Э.Мак-Бейна, 1963), «Дадэскадэн» (паводле С.Ямамота, 1970; першы каляровы фільм К.), «Сны» (1990), «Жніўная рапсодыя» (1991) і інш. Яго работы вылучаюцца вострым драм. канфлікгам, стылявой вытанчанасцю, эстэт. дасканаласцю, глыбокім гуманізмам. Пісаў сцэнарыі. Юбілейныя прызы на міжнар. кінафес-тывалях у Маскве (1979) і Венецыі (1982). Г.В.Ратнікаў. КУРАСІКІ, горад у Японіі, на ПдЗ в-ва Хонсю, у прэфекгуры Акаяма. 417 тыс. ж. (1992). Чыг. вузел каля ўзбярэжжа Унутр. Японскага м. Прам-сць: тэкст., нафтаперапр., хім., авіяц., аўгамаб., ме-талургічная, электрамаш.-буд., палігра-фічная. Вытв-сць мед. абсталявання. Арх. помнік: забудова 16—18 ст. у стылі курасікі. Музеі. Турызм. КУРАСІО, Японскае цячэнне, цёплае паверхневае цячэнне Ціхага ак., каля паўд. і ўсх. берагоў Японіі, працяг Паўн. Пасатнага цячэння. Паўд. ч шыр. каля 170 км, глыб. пранікнення да 700 м. Т-ра вады на паверхні ад 12 да 28°С. Скорасць ад 0,9 да 2,9 км/гадз. Перанос вады каля Японіі 40—50 млн. м3/с, на Пд да 20—30 млн. м3/с. Утва-рае ў паўн. ч. Ціхага ак. сістэму цёплых цячэнняў. Каля 36° паўн. ш. і 150° усх. д. пераходзіць у Паўночна-Ціхаакіянскае цячэнне. Галілч К. пранікаюць у паўн. напрамку (вышэй за 40° паўн. ш.), сус-тракаюцца з халодным Курыльскім ця-чэннем і ўтвараюць шматлікія круіава-роты. На У яго працягам з’яўляецца цёплае Аляскінскае цячэнне. Аказвае вя-лікі ўплыў на клімат, гідралагічныя і бі-ял. ўмовы паўн. ч. Ціхага ак. КУРАСЛЁП, анемона (Anemone), род кветкавых раслін сям. казяльцовых. Каля 150 відаў. Пашыраны на ўсіх кан-тынентах. На Беларусі 3 віды К.: дуб-роўны (A. nemorosa, нар. назва белыя пералескі), казяльцовы (A. ranuncu-loides, нар. назва казарост жоўты), ляс-ны (A. sylvestris), занесены ў Чырв. кні-гу. Трапляецца на ўзгорках, схілах яроў і берагах рэк. У Цэнтр. бат. садзе Нац. АН Беларусі інтрадукаваны як дэкар. расліны К. японскі (A. japonica) з буй-нымі бела-ружовымі кветкамі, К. ка-рончаты (А. согопагіа) з белымі, ружо-вымі, простымі ці махрыстымі кветкамі, К. канадскі (A. canadensis) з бела-крэ-мавымі кветкамі. Шматгадовыя, пераважна карэнішчавыя, травяністыя расліны, зрэдку паўкусты. Лісце прыкараневае, доўгачаранковае, пальчата-рассечанае або раздзелвнае. Квегкі адзіноч-ныя. правільныя на кветаносных сцёблах з 3 кальчакова размешчанымі лісткамі Каля-кветнік просты, венчыкападобны з 5—20 ліс-цікамі. Тычынкі шматлікія. Плод — шмат-арэшак. Меданосныя, лек., дэкар. расліны; некат. віды ядавітыя. Кураслеп. КУРАТОЎСКІ (Kuratowski) Казімеж (2.2.1896, Варшава — 18.6.1980), польс-кі матэматык. Чл. Польскай АН (1952). Замежны чл. AH СССР (1966). У 1913—20 вучыўся ва ун-тах Глазга і Варшавы. Праф. Львоўскага політэхн. ін-та (у 1927—34) і Варшаўскага ун-та (у 1921—27 і з 1934), у 1948—67 дырэк-тар Матэм ін-та і віцэ-прэзідэнт (з 1957) Польскай АН. Навук. працы па тапалогіі, тэорыі графаў, тэорыі мнос-тваў і тэорыі функцый рэчаіснай пера-меннай, гісторыі матэматЫкі. Дзярж. прэмія Польшчы 1951. Тв.: Рус. пер. — Топологня. Т. 1—2. М., 1966—69 КУРАЎЛЁЎ Леанід Вячаслававіч (н. 8.10.1936, Масква), расійскі кінаакцёр. Нар. арт. Расіі (1977). Скончыў Усеса-юзны дзярж. ін-т кінематаграфіі (1960). Дэбютаваў у фільме «Мічман Панін» (1960). Талент камед., вострахаракгар-нага акцёра выявіўся ў фільмах «Зала-гое цяля» (1968), «Іван Васілевіч мяняе прафесію» (1973), «Самазабойца» (1991). Сярод інш. фільмаў: «Жыве такі хлопец» (1964), *Ваш сын і брат» (1966), «Вій», «Старэйшая сястра» (абодва 1967), «Пачатак» (1970), «Сем-наццаць імгненняў вясны» (1973), «Афоня» (1975), «Ты — мне, я — табе» (1977), «Мы, ніжэйпадпісаныя» (1980) і інш. КЎРАЎШЧЫНА, возера ў Аршанскім р-не Віцебскай вобл., у бас. р. Аршыца, за 17 км на Пн ад Оршы. Пл. 0,21 км2, даўж. каля 2,1 км, найб. шыр. 230 м, найб. глыб. 1 м, даўж. берагавой лініі каля 2,3 км. Пл. вадазбору каля 4 км2. Створана плацінай на невял. ручаі ў пач. 20 ст. Схілы катлавіны выш. 2—5 м, пераважна разараныя. Берагі выш. 0Д м, месцамі зліваюцца са схіламі, у паўд. заліве сплавінныя. Дно выслана сапрапелем. Зарастае. Выцякае ручай у р. Міронаўка. КЎРАЧКІН Акім Рыгоравіч (н. 10.9.1912, г. Ветка Гомельскай вобл.), бел. скульптар. Засл. работнік кулы. Беларусі (1988). Скончыў Віцебскі маст. тэхнікум (1934). Працуе ў станковай і манум. скульптуры. Асн. тэма творчас-ці — гераізм народа ў Вял. Айч. вайне: кампазіцыі «Абаронцы Брэсцкай крэ-пасці» (1951), «У тыле ворага» (1958), «Рэйкавая вайна» (1974), партрэты Ге-роя Сав. Саюза А.М.Кіжаватава (1967), падпольшчыцы С.С.Панковай (1968). Аўтар помнікаў воінам Сав. Арміі і пар-гызанам ў Слоніме (1956), Паставах (1965), Полацку (1967), Вілейцы (1969), в. Грозаў Капыльскага (1973) і Маслакі Горацкага (1983) р-наў і інш. Сярод інш. работ: «Поўдзень» (1965), «Юнац-тва» (1973), «За волю, за долю» (1982),