КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Гісторыя. Першае ўпамінанне пра К. адно-сіцца да 12 ст. У пач. 16 ст. падзелены паміж Асманскай імперыяй і Іранам, улада якіх над К. заставалася намінальнай. Пасля 1-й сусв. вайны і распаду Асманскай імперыі раёны К., якія ёй належалі, увайшлі ў склад Турцыі, Сірыі і Ірака. Сеўрскі мірны дагавор 1920 пра-дугледжваў стварэнне курдскай дзяржавы, але гэта не было здзейснена. Буйныя паўстанні курдаў адбыліся ў 1931—32 і 1944—45 у Іра-ку. У 1945—46 на ПнЗ Ірана існавала курд-ская т. зв. Мехабадская рэспубліка. У 1961 на Пн Ірака пачалося паўстанне курдаў пад кі-раўніцтвам Дэмакр. партыі К. (ДПК) на чале з М.Барзані. У сак, 1970 урад Ірака стварыў курдскую аўтаномію, але яе абмежаванасць падштурхнула ДПК працягваць барацьбу да 1975, калі іранскі ўрад спыніў сваю дапамогу паўстанцам. У час ірана-іракскай вайны 1980—88 абодва бакі імкнуліся выкарыстаць курдаў у сваіх мэтах, падтрымліваючы курд-скіх паўстанцаў на тэрыторыі праціўніка. Пасля Кувейцкага крызісу 1990—91 курды па-чалі новае паўстанне супраць іракскага рэ-жыму. Пад націскам ЗІІІА і іх саюзнікаў на Пн Ірака была створана «зона бяспекі для курдаў». У Турцыі з 1983 Курдская рабочая партыя на чале з А.Аджаланам (у 1999 ары-штаваны турэцкімі уладамі) вядзе ўзбр. ба-рацьбу за незалежнасць турэцкага К.; у выні-ку ваен. дзеянняў загінула больш за 30 тыс чал., сотні тыс. засталіся без прытулку Літ:. Ментешашвнлн AM. Курды: Очеркм обіцеств.-экон. отношеннй, культуры н быта. М., 1984; Курдское двнженме в новое н новейшее время. М., 1987; Васнльева Е.Н. Юго-Восточный Курднстан в XVII — начале XIX вв.: Очеркм нсторнн эмнратов Арделан н Бабан. М., 1991. КУРДЫСТАНСКІЯ ГОРЫ. К у р д -с к і я г о р ы, горы паміж Армянскім і Іранскім нагор’ямі, у Турцыі, Іране і Іраку. Складаная сістэма хрыбтоў і ма-сіваў выш. да 4168 м (г. Джыло). Грабя-ні хрыбтоў вышэй за 3500 м альпійскага тыпу, менш высокія пераважна плоска-вяршынныя. Схілы моцна расчлянёныя вузкімі цяснінамі. Складзеныя з слан-цаў, кварцытаў, мармуру, мергелю Ле-давікі. Рэкі ў асн. ўгвараюць левыя прытокі р. Тыгр. Клімат субтрапічны. Ападкаў на паўд.-зах. схілах 1000—3000 мм, на паўн.-ўсх. — 400—700 мм за год. На паўд. схілах міжземнаморскія лясы, хмызняк (маквіс), фісташкавыя і арчовыя рэдкалессі, на паўн. — горныя стэпы і фрыганападобная расліннасць; на плоскіх вяршынях — альпійскія лу-гі. Качавая жывёлагадоўля. Па далінах рэк — сады, пасевы пшаніцы, кукуру-зы, ячменю. Зах. частка К.г. наз. такса-ма Армянскім Таўрам. КУР’ЁР (франц. courrier ад лац. сшто бягу), 1) службовая асоба, якая разво-зіць спешныя даручэнні. Дыпламатыч-ны К. — супрацоўнік Міністэрства за-межных спраў, які перавозіць дыплама-тычную поіпту. 2) Пасыльны ва ўстано-ве, які разносіць службовыя паперы. Напр., К рэдакцыі. «КУР’ЁР ВІЛЁНЬСКІ» («Kuner Wileriski»), газета, гл. «Вйленскйй вес-тнйк». «КУР’ЁР ЛІТЭЎСКІ» («Кйгіег Litewski», «Літоўскі веснік»), 1) інфар-мацыйная штотыднёвая газета, якая выдавалася ў 1760—64 у Вільні на польскай мове. Рэдактары Ф.ГІапроцкі (1760—62) і А.Янушкевіч (1763—64). 2) Інфармацыйная газета, што выдавалася ў 1796—1840, да 1797 у Гродне, потым у Вільні, да 1833 на польск., з 1834 на рус. (пад назвай «Ллтовсклй вестннк») і польск. мовах. Выдавец Т.Влодэк. 3 пач. 19 ст. перададзена ў арэнду Вілен-скаму ун-ту, у 1800—32 яе рэдагавалі Я.Ясінскі, К.Даніловіч, Э.Славацкі, А.Марціноўскі; з 1834 — орган мясц. улад. Мела дадатак «Wiadomosci literackie» («Літаратурныя навіны»). 3 1841 яе працягам стала газ. «Вйленскйй вестнйк». Змяшчала матэрыялы з пе-цярбургскіх выданняў, артыкулы бел. тэматыкі. 3) Прыватная штодзённая га-зета, якая выдавалася ў 1905—15 у Вільні. Выдаўцы: І.Корвін Мілеўскі, Ф.Завадскі, В.Бараноўскі. Э.Навіцкі, Т.Дэмбоўскі; у 1906—09 фактычным уладальнікам газеты быў віленскі біскуп Э.Роп. Орган кансерватыўнай плыні «краёвага кірунку» польскага руху ў Літве і Беларусі. Супрацоўнічала з аб’яднаннямі польскіх дэпутатаў ад Бе-ларусі і Літвы ў I—IV Дзярж. думах. У 1905 — пач. 1906 бел. нац. рух разгля-дала як «антыпольскую інтрыгу» цар-скай адміністрацыі, бел. мову называла «мовай цемры і невуцтва». 3 сярэдзіны 1906 стаўленне да беларусаў стала больш прыхільным, выказвалася за не-абходнасць дапамогі бел. нац. адра-джэнню. Станоўча ацэньвала дзейнасць газеты «Наша ніва». Але патрабаванні бел. нац. руху, якія закраналі інтарэсы палякаў (радыкальная аграрная рэфор-ма, увядзенне бел. мовы ў богаслужэн-ні), не падтрымлівала, самастойнае нац. і паліт. жыццё беларусаў лічыла малаве-рагодным. У вер. 1910 газета забароне-на. У кастр. 1910 пачала выходзіць пад назвай «Kuner Wileriski» («Віленскі вес-нік»). 1(14).6.1911 рэдакцыя газеты аб’ядналася з рэдакцыяй газ. «Goniec codzienny» («Штодзённы веснік»), 31.12.1911 (13.1.1912) газета вярнула назву «К.Л.», паступова стала перахо-дзшь на пазіцыі польскай партыі нац. дэмакратаў. На апопінім этапе свайго існавання выступала супраць бел. і літ. нац. рухаў. У 1906—09 мела дадатак «Zycie ilustrowane» («Ілюстраванае жыц-цё», штотыднёвы ілюстраваны часопіс). Ю А.Вашкевіч, А Ф Смалянчук. КУР’ЁЗ (ад франц. curieux, curieuse за-баўны, цікавы), недарэчны выпадак, смешнае здарэнне. КЎРЗЕМЕ (Kurzeme), латышская назва Курляндыі. КУРКЁВІЧ Карл Станіслававіч (н. 17.10.1926, г. Мазыр), поўны кавалер ордэна Славы. У Вял. Айч. вайну ў пар-тызанах. разведчык, з 1944 на фронце. Радавы К. вызначыўся ў 1945 у баях на тэр. Германіі: 4 лютага на подступах да г. Франкфурт-на-Одэры, 26 лютага з яго ўдзелам захоплены 2 «языкі», 19— 20 крас. на левым беразе Одэра падняў байцоў у атаку. КУРКОЎ Аляксандр Валер’евіч (н. 21.4.1958, Баку), бел. і расійскі артыст балета. Засл. арт. Расіі (1995). Скончыў Бакінскае харэаі'рафічнае вучылішча (1976). 3 1976 саліст Азерб. і-ра оперы і балета імя М.Ф.Ахундава, у 1980—87 Дзярж. т-ра оперы і балета Беларусі, з 1989 — Марыінскага т-ра. Творчасці ўласцівы дасканалая тэхніка танца, вы-разнасць і чысціня пластычнага малюн-ка, лірычная пранікнёнасць. Сярод 50 курловіч партый на бел. сцэне: Зігфрыд і Прынц («Лебядзінае возера» і «Шчаўкунок» П.Чайкоўскага), Альберт («Жызэль» ААдана), Вацлаў («Бахчысарайскі фан-тан» Б.Асаф’ева), Крас («Спартак» А.Хачатурана), Тарэра («Кармэн-сюіта» Ж.Бізэ—Р.Шчадрына), Юнак («Балеро» М.Равеля) і інш. Лаўрэат V Усесаюзнага конкурсу артыстаў балета ў Маскве (1984). Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі 1986. Літ.: Ч ур ко Ю.М. Белорусскнй балет в лнцах. Мн., 1988. С. 140—144. Т.М Мушынская. КУРЛбВІЧ Аляксандр Мікалаевіч (н. 28.7.1961, г. Гродна), бел. спартсмен (цяжкая атлетыка, вагавая катэгорыя болыіі за 110 кг). Засл. майстар спорту СССР (1988). Засл. работнік фіз. куль-туры і спорту Беларусі (1992). Скончыў Гродзенскі ун-т (1983). 3 1997 трэнер абл. школы вышэйшага спарт. майстэр-ства. Чэмпіён XXIV (1988, Сеул) і XXV (1992, г. Барселона, Іспанія) Алімп. гульняў. Чэмпіён (1987, г. Острава, Чэ-хаславакія; 1989, Афіны; 1991, г. Донаў-эшынген, Германія; 1994, г. Стамбул, Турцыя) і сярэбраны прызёр (1983, Масква) чэмпіянатаў свету. Чэмпіён Еўропы (1989—90). Чэмпіён СССР (1983, 1989, 1991—92). 12-разовы рэ-кардсмен свету (1983—84, 1987, 1994). КУРЛОВІЧ Вікгар Іванавіч (н. 30.12.1950, г. Курэссаарэ, Эстонія), бел. вучоны ў галіне радыёлакацыі. Д-р тэхн. навук (1991), праф. (1993). Скон-чыў Мінскае вышэйшае інж. зенітнае ракетнае вучылішча (1973). 3 1975 у Ва ен. акадэміі Беларусі. Навук. даследа-ванні па адаптыўнай апрацоўцы сігна-лаў, распрацоўцы прынцыпаў, спосабаў і высокаэфектыўных алгарытмаў рас-пазнавання. Тв:. Фмльтры с самонастранваюшейся по-лосой // Нзв. вузов. Радноэлектроннка. 1991. Т. 34, № 5; Днскретаый метод аналмза харак-тернстнк обнаруженмя-распознавання корре-лнрованных смгналов на коррелнрованном фоне (разам з С.Р.Гейстэрам) // Раднотехнм-ка н электроннка. 1991. Т. 37, № 6. КУРЛбЎСКІ РАССТРбЛ 1905, рас-стрэл царскімі войскамі і паліцыяй мі-тынгу ў Мінску 31.10.1905. У гэты дзень да гараджан дайшлі звесткі пра Мані- Курлоўекі расстрэл. 3 карціны І.АДавідовіча. 1939. Нац. мастацкі музей Рэспублікі Бела-РУСЬ. фест 17 кастрычніка 1905, які абвясціў у краіне дэмакр. свабоды, надаваў зака-над. паўнамоцтвы Дзярж. думе, але за-хаваў у Расіі манархію. Жыхары выхо-дзілі на вуліцы. Натоўпы людзей пера-твараліся ў мітынгі і дэманстрацыі, удзельнікі якіх з чырв. сцягамі і рэв. песнямі накіроўваліся да Віленскага вакзала Лібава-Роменскай чыгункі (за-раз вакзал Мінск-Пасажырскі). Па пат-рабаванні ўдзельнікаў мітынгу губерна-тар П.Р.Курлоў вызваліў палітвязняў. Пад вечар на плошчы перад вакзалам сабралася каля 20 тыс. чал. Каб раза-гнаць мітынг, жандарскі палкоўнік Вільдэман-Клопман са згоды Курлова распарадзіўся адкрыць стральбу па яго ўдзельніках. Ахвярамі сталі каля 100 чал., каля 300 чал. былі паранены. У адказ на гэта злачынства Мінская арг-цыя РСДРП звярнулася да жыхароў горада з адозвай, у якой патрабавала: неадкладна аддаць пад суд Курлова і інш. асоб, вінаватых у расстрэле, рас-пусціць паліцыю, выдаліць з горада ка-закоў, забяспечыць сем’і ахвяр за кошт дзяржавы, адміністрацыі горада і ўзбр. сілам не ўмешвацца ў сходы грамадзян. Мінскі кааліцыйны савет у знак пратэс-ту аднавіў усеагульную стачку, якая працягвалася да 6.11.1905. Пачалося афіцыйнае расследаванне. Аднак зла-чынцаў да адказнасці не прыцягнулі. Курлоў не прызнаў сваёй віны і пера-юіаў яе на вайск. камандаванне. УГ.Філякоў. КУРЛЯНДСКАЕ ГЁРЦАІ СТВА, К у р -ляндскае і Земгальскае герцагства, васальная Рэчы Пас-палітай (да 1569 ВКЛ) дзяржава на тэр. Латвіі (гіст. вобласці Курляндыя і Земга-ле) у 16—18 ст. Сталіца — г. Мітава (цяпер Елгава). Утворана ў 1561—62 пасля распаду Лівонскага ордэна апош-нім яго магістрам Г.Кетлерам, які прызнаў сюзерэнітэт вял. князя ВКЛ Жыгімонта III (гл. Жыгімонт II). Да 1737 тут правілі нашчадкі Кетлера, по-тым — дынастыя Біронаў (гл. таксама Біронаўшчына, Ганна Іванаўна). У 1617—1795 дзярж. лад герцагства вы-значалі Курляндскія статуты. Найб. магугнасці дасягнула пры герцагу Якабе [1640—82], калі герцагства мела значны ваен. і гандл. флот, валодала калоніямі ў Вест-Індыі (Табага; 1645—65) і Зах. Афрыцы (Гамбія: 1651—65). Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) далуча-на да Рас. імперыі, у 1796—1917 яго тэ-рыторыя ўваходзіла ў Курляндскую губ.