КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
«Ружы для чужога кахання» (1995), пуб-ліцыст. артыкулаў, эсэ. Т.Р.Ермаковіч. КУРГО Яўген Іванавіч (7.7.1924, в. Ра-чыборак Бярэзінскага р-на Мінскай вобл. — 3.8.1993), бел. пісьменнік. Скончыў БДУ (1949). У 1946—84 пра-цаваў у газетах, выдавентвах «Бела-русь», «Мастацкая літаратура». Друка-ваўся з 1946. Пісаў для дзяцей і юнац-тва (першы зб. «На начлезе», 1958). Ге-раізм школьнікаў у Вял. Айч. вайну, іх сучаснае жыццё — гал. тэмы кніг «Ён быў піянерам» (1960), «Шэсць кароткіх гісторый» (1965), «Над ярам» (1966), «Лясны ўрок» (1973), «Насустрач жыц-цю» (1974) і інш. На бел. мову пераклаў некат. творы К.Чапека, Э.Раўда, Ш.Бейшэналіева, Г.Цыруліса, А.Імер-маніса і інш. Тв:. Дарога бяжыць насустрач. Мн., 1964; Над ціхай Свідаўкай. Мн., 1972; Шумеў Ня-гневіцкі лес. Мн., 1984. КУРТУАЗНАЯ ЛІТАРАТУРА, прыдвор на-рыцарскі кірунак у еўрап. л-ры 12-— 14 ст.; прадстаўлена лірыкай трубадураў і трувераў у Францыі, мінезінгераў у Германіі і рыцарскімі раманамі. Пафас К.л. — ідэалы саслоўнага гонару і доб-лесці не ў імя рода ці краіны, як у гера-ічным эпасе, а асабістай славы і ма-ральнага ўдасканалення. Куртуазная лі-рыка ўзбагаціла паэзію новымі тэмамі, жанравымі формамі, вершаванымі па-мерамі, рыфмай; рыцарскі раман і на-вела распрацоўвалі ант. і візант. сюжэ-ты, тэматыку кельцкіх сказанняў аб ле-гендарным каралю Артуру. У К.л. вылу-чаецца фігура творцы, з чым звязана ўслаўленне індывід. якасцей, паглыб-ленне псіхал. харакгарыстык, больш тонкае ўспрыняцце прыроды, устаноўка на займальнасць, авантурнасць. КУРУЛТАЙ (цюрк.), 1) у мангольскіх і цюркскіх народаў сход, з’езд, канфе-рэнцыя, а таксама свята, баляванне. 2) У Бухарскай Народнай Савецкай Рэспуб-ліцы і Харэзмскай Народнай Савецкай Рэспубліцы (1920—24) — вышэйшы ор-ган дзярж. улады. КУРЎМЫ, к а р у м ы, значныя па плошчы скопішчы вял. глыб горных парод, птго залягаюць у выглядзе пла-цма на горных схілах і плоскіх вяршы-нях. Узнікаюць у выніку інтэнсіўнага фіз. выветрывання. Паступова спаўзаю-чы ўніз па схілах, утвараюць каменныя рэкі. Тэрмін пашыраны пераважна ў ра-ёнах Сярэдняй і Цэнтр. Азіі. Уваходзіпь у склад шэрагу геагр. назваў (напр., го-ры Каракарум). КУРУЦЫ (венг. kurucok ад позналац. cruciati крыжаносцы), 1) удзельнікі сял. паўстанняў у Венгрыі ў 16 ст. (з часу Дожы Дзьёрдзя паўстання 1514). 2) “У 17 — пач. 18 ст. ўдзельнікі (сяляне і дваране) рухаў за незалежнасць Венгрыі ад Габсбургаў пад кіраўніцтвам І.Цёкёя і Ф.Ракацы. 54 курфюсты КУРФЮРСТЫ (ням. Kurfursten літар. князі-выбаршчыкі), у «Свяшчэннай Рымскай імперыі» князі, якія з 13 ст. мелі права выбіраць герм. караля (імпе-ратара). З’явіліся ва ўмовах тэр. раз-дробленасці сярэдневяковай Германіі і аслаблення тут цэнтр. улады. Правы і асаблівыя прывілеі К. былі аформлены паводле Залатой булы (1356). Яны мелі поўную паліт. самастойнасць у межах імперыі, дыктавалі імператару ўмовы, якія той павінен быў выконваць. У 13 ст. К. былі свецкія князі Саксоніі, Брандэнбурга, Пфальца, кароль Чэхіі, архіепіскапы гарадоў Трыр, Кёльн і Майнц. У 17 ст. правы курфюрства аг-рымала Баварыя, у 18 ст. — Гановер, у 19 ст. — Вюртэмберг, Бадэн, Гесен-Ка-сель, Зальцбург. Калегія К. перастала існаваць пасля ліквідацыі «Свяшчэннай Рымскай імперыі» (1806). КУРЦІНА (франц. courtine), 1) асобны ўчастак лесу, парку, сквера; група дрэў, кустоў ці травяністых раслін у ланд-шафтным парку. 2) Група драўнінна-хмызняковых раслін аднаго віду ў мя-шаным лесанасаджэнні ці група эліт-ных дрэў, пакінугых пасля высечкі лесу ў якасці крыніц аднаўлення расліннас-ці; штучныя насаджэнні для замацаван-ня грунту на горных схілах, каля кры-ніц, па берагах рэк і інш. 3) Частка кра-паснога вала паміж двума бастыёнамі. КУРЧАТАЎ Ігар Васілевіч (12.1.1903, г. Сім Чэлябінскай вобл., Расія — 7.2.1960), расійскі фізік, арганізатар і кіраўнік работ па атамнай навуцы і тэх-ніцы ў СССР. Акад. AH СССР (1943), тройчы Герой Сац. Працы (1949, 1951, 1954). Скончыў Крымскі ун-т (1923). У 1925—42 у Ленінградскім фізіка-тэхн. ін-це AH СССР. Разам з інш. адкрыў з’яву сегнетаэлектрычнасці (1929), вы-явіў ядз. ізамерыю (1935). Пад яго кі-раўніцтвам пабудаваны першы ў СССР цыклатрон (1939), адкрыта спантаннае дзяленне ядраў урану (1940), распраца-вана процімінная ахова ваен. караблёў (1941), створаны першы ў Еўропе ядз. рэактар (1946), першая ў СССР атамная бомба (1949), першая ў свеце тэрмаядз. бомба (1953) і АЭС (1954), пачаліся даследаванні па праблеме кіравальнага тэрмаядз. сінтэзу. Яго імем названы хім. элемент курчатовій. Ленінская прэ-мія 1957, Дзярж. прэміі СССР 1942, 1949, 1951, 1954. Літ: Основателн советской фнзлкн. М., 1970. С. 200—223; Советскне ученые: Очеркн н воспомннання. М , 1983. С. 92—150. КУРЧАІОВІЙ (лац. Kurchatovium), Ku, штучны радыеактыўны элемент IV гру-пы перыяд. сістэмы, ат. н. 104. Стабіль-ных ізатопаў не мае. Вядомы 10 ізато-паў з масавымі лікамі 253—262; найб. устойлівы — 261Ku (перыяд паўраспаду 70 с). Атрыманы ў 1964 Г.М.Флёравым з супрацоўнікамі. Назва «К.» (у гонар \ \З Курчатава) прапанавана ў СССР, у ЗША гэты элемент наз. рэзерфордзій (сімвал Rf); назва 104-га элемента кан-чаткова не прынята. КУРЧ5ЎСКІ (Kurczewski) Ян (1854, в. Данюшава Смаргонскага р-на Гродзен-скай вобл. — 30.7.1917), бел. гісторык рымска-каталіцкай царквы, рэліг. дзе-яч. Магістр тэалогіі (1881). Скончыў Ві-ленскую рымска-каталіцкую духоўную семінарыю. Пецярбургскую рымска-ка-таліцкую духоўную акадэмію (1881). Выкладаў у 2-й Віленскай гімназіі, з 1886 настаяцель касцёла ў в. Кемелішкі (Астравецкі р-н), з 1889 у касцёле св. Якуба ў Вільні, займаў духоўныя паса-ды ў курыі Віленскага біскупства. Аўтар кніг пропаведзей, гіст. прац «Замкавы касцёл, або Віленская кафедра ў яе гіс-тарычным, літургічным, архітэктаніч-ным і эканамічным развіцці» (т. 1—3, 1908—16), «Віленскае біскупства ад яго залажэння да сённяшняга дня» (1912), дзе выкарыстаны багаты архіўны матэ-рыял, шмат звестак па гісторыі каталіц-тва ў Беларусі. КЎРШСКАЯ КАСА. К у р ш ы - Н е -р ы я, пясчаны паўвостраў на паўд.-ўсх. узбярэжжы Балтыйскага м., у Літве (паўн.-ўсх. ч.) і Калінінградскай вобл. Расіі (паўд.-зах. ч.). Даўж. 98 км. Шыр. 0,4—3,8 км. Характэрны дзюны (выш. да 70 м), б. ч. парослыя лесам (з хвоі, чорнай вольхі, з дамешкамі дуба, ліпы, вяза і інш ). Прыродны нац. парк. На К.к. — г. Нерынга (Літва). - КЎРШСКІ ЗАЛІЎ, лагуна каля паўд,-ўсх. ўзбярэжжа Балтыйскага м., у Літве і Калінінградскай вобл. Расіі. Аддзеле-ны ад мора Куршскай касой, злучаецца з ім Клайпедскім пралівам (шыр. 390 м). Пл. 1610 км2. Даўж. 93 км, сярэдняя шыр. 17,3 км. Глыб. да 7 м. Упадае р. Нёман (Нямунас). Зімой замярзае (ле-дастаў каля 80 сут). Рыбалоўства. На беразе К.з. — гарады Клайпеда і Не-рынга (Літва). КЎРШЫ, балцкае племя, якое жыло на 3 сучаснай Латвіі; лацінізаваная на-зва — куроны, у рус. летапісах — к о р с ь. У 7—8 ст. адбілі напады скан-дынаваў (вікінгаў). Да пач. 17 ст. зліліся з інш. лат. плямёнамі (земгаламі і лат-галамі) у адзіную лат. народнасць. Ад К. паходзіць назва гіст. вобласці Курземе (гл. Курляндыя). КЎРШЫНАВІЧЫ, вёска ў Ляхавіцкім р-не Брэсцкай вобл., каля р. Свідроўка. Цэнтр. сельсавета і калгаса. За 19 км на Пд ад г. Ляхавічы, 220 км ад Брэста, 4 км ад чыг. ст. Буды. 531 ж., 214 двароў (1998). Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, камбінат быт. абслугоўвання, аддз. сувязі. КЎРШЫ-НЁРЫЯ, адна з назваў Курш-скай касы. КЎРЫ СВОЙСКІЯ (Gallus), птушкі атр. курападобных. Паходзяць ад дзіка-га банкіўскага пеўня, прыручаны каля 4 тыс. гадоў назад у Індыі. Пароды К.с. падзяляюць на яйцаноскія, мясныя і мяса-яечныя. На Беларусі з.яйцаноскіх парод гадуюць легорнаў, з мясных — карнуэльскіх курэй і плімутрокаў, з мя-са-яечных — нью-гемпшыраў і аўстра-лорпаў. У асабістых гаспадарках гаду-юць таксама пароды першамайскую, род-айленд, сусекс. Маса яйцаноскіх парод да 2,2—3 кг, мяс-ных — да 3,5—5, мяса-яечных — да 3—4 кі К.с. нясуцца да 10 гадоў. Куры яйцаноскіх парод нясуцца 11—12 мес, мясных парод — да 9 мес у год. Маса яйца 55—65 г. Мяса бройлераў — дыетычны прадукт. На прамысл. лтушкафабрыках курэй кормяць сухімі камбі -кармамі, зернем (кукуруза, ячмень і інш), рыбнай, мяса-касцяной, травяной мукой і інш. КУРЫЛАВІЧЫ, вёска ў Мастоўскім р-не Гродзенскай вобл., на аўтадарозе Масты—Слонім. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 26 км на ПдУ ад горада і чыг. ст. Масты, 86 км ад Гродна. 496 ж., 179 двароў (1998). Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, бальніца, амбула-торыя, аптэка, камбінат быт. абслугоў-вання, аддз. сувязі. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. КУРЬІЛА-КАМЧАЦКІ ЖОЛАБ (да 1950-х г упадзіна Тускарора), глыбака-водны жолаб у Ціхім ак. каля ўсх. пад-водных схілаў Курыльскіх а-воў і паўд. ч. п-ва Камчатка. Даўж. 2170 км, сярэд-няя шыр. 59 км, глыб. да 9717 м. Ся-рэдняя стромкасць схілаў 7°. На схілах шматлікія ўступы, тэрасы, даліны. Да-следаваны ў 1950-х г. сав. экспедыцыя-мі на судне «Віцязь». КУРЫЛЁНКА Таццяна Мацвееўна (н. 25.5.1919, в. Жыровічы Слонімскага р-на Гродзенскай вобл.), бел. вучоны ў галіне педагогікі. Канд. пед. н. (1955), праф. (1973). Засл. работнік вышэйшай школы Беларусі (1979). Скончыла Віль-нюскі пед. ін-т (1950). 3 1960 у Бел. пед. ун-це (да 1973 заг. кафедры). На-вук. працы па праблемах педагогікі, арг-цыі навуч.-выхаваўчага працэсу, тэ-орыі, методыкі і метадалогіі выхавання ў сярэдняй і вышэйшай школе. 7в.: Задачн н упражнення по педагогнке. 2 нзд. Мн., 1978; Основы учебно-воспмтатель-ной работы co студентамм младшнх курсов Мн., 1978; Воспнтанне нравственноста: Зада-ння я упражнення 3 нзд. Мн., 1983; Управ-ленне школой: Задачн н деловые мгры. Мн., 1988. КУРЫЛЁНКА Уладзімір Цімафеевіч (25.12.1924, в. Бабінічы Віцебскага _р-на — 13.5.1942), Герой Сав. Саюза (1942). У Вял. Айч. вайну з 1941 партьі-зан — падрыўнік атрада І.Р.Шлапакова І.В.Курчатаў. У.Ц.Курыленка. ў Смаленскай вобл. За 10 месяцаў па-дарваў некалькі аўтамашын, 2 гарматы, пусціў пад адхон 4 эшалоны з жывой сілай і тэхнікай ворага. Вяртаючыся з баявога задання, трапіў у засаду, быў цяжка паранены, памёр ад ран. У Сма-ленску К. пастаўлены помнік. КУРЫЛЁВА Святлана Леанідаўна (н. 25.4.1928, г. Жытомір, Украіна), бел. пісьменніца. Скончыла Харкаўскі ун-т (1950). Настаўнічала ў г. Камянец Брэсцкай вобл. (1950—82). Друкуецца з 1952. Піша на рус. мове. Аўтар зб-каў апавяданняў «Жаўрукі на вуліцы» (1965), «I нялёгка і няпроста» (1975), зб. нарысаў «Формула поспеху» (1979), аповесцей «Дні старшыні» (1980), «Даб-рыня» (1983) і інш. пра жыццё вёскі, унутр. свет вяскоўцаў, іх імкненні.