КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
КЎРЫЯ [лац. curia ад co(cum) з, разам + vir муж, мужчына), 1) у Стараж. Рыме з 8—6 ст. да н.э. аб’яднанне некалькіх родаў патрыцыяў. Звычайна было 30 К., па 10 у кожнай родавай трыбе (акрузе); паводле іх збіралі курыятныя нар. схо-ды (каміцыі). Кожная К. мела асобнае месца для сходаў і свае святыні. У часы рэспублікі (510/509 — 30 або 27 да н.э.) усе К. ўзначальваў вял. курыён, да гала-савання ў каміцыях былі дапушчаны і плебеі. 2) У сярэдневяковых краінах Зах. Еўропы савет і суд пры феадале. 3) Су-купнасць устансў, падпарадкаваных рым. папу (гл. Рымская курыя). 4) У шэ-рагу дзяржаў, у т.л. былой Рас. імперыі, асобыя разрады (выбарчыя К.), на якія падзяляліся выбаршчыкі паводле маё-масных, нац. і інш. адзнак. КУРЭЙІП арабскае племя, члены яко-га складалі асн. насельніцтва Меккі. Падзялялася на 10 родаў, найб. вядо-мыя род амея, вярхі якога панавалі ў Мейы ў даісламскі час, і род хашым, з якога паходзіў Мухамед — заснавальнік ісламу. 3 К. паходзілі дынастыі Амеядаў, Абасідаў і меканскіх шэрыфаў. У най- ноўшы час паходжанне з К. выводзяць каралі Ірака (да 1958) і Іарданіі. кур5нне т ы т у н ю, адна з най-больш распаўсюджаных шкодных пры-вычак чалавека — удыханне дыму тле-ючага тытуню; від бытавой наркаманіі. Тытунь завезены Х.Калумбам у Іспанію і Партугалію з Амерыкі ў канцы 15 ст.; выкарыстоўваўся як дэкар. расліна, паз-ней — для К. У 16 ст. распаўсюдзіўся ў Францыі (падараваны каралеве як лек. сродак паслом у Партугаліі Ж.Ніко — адсюль «нікацін»); у Расію завезены ў пач. 17 ст. К. праследавалася ўладамі ў Англіі, Італіі, Расіі і інш. краінах. Пётр I дазволіў продаж тытуню і наклаў пошліну на карысць дзяржавы. Да ся-рэдзіны 19 ст. К. стала бытавой заганай. Цвёрдая ч. тытунёвага дыму складаецца з дзёгцю і інш. пухлінагенных рэчываў, газавая мае ў сабе аксіды вугляроду, нікацін, алвдэгі-ды, эфіры, фенолы, сінільную к-ту і інш. Вуглевадароды ў тытунёвым дыме могуць правакаваць развіццё ракавых лухлін, радые-актыўны палоній-210 садзейнічае з’яўленню хранічных бранхітаў, злаякасных пухлін лёг-кіх, мачавога пузыра, страўніка, нырак і інш. Таксічнасць тытунёвых вырабаў вызначаецца колькасцю нікаціну (0,7—2,5%). Паступовае атручэнне арганізма пры К. вядзе да заўчас-нага развіцця захворванняў, скарачае працяг-ласць жыцця у сярэднім на 5—7 гадоў, зні-жае фіз. і інтэлектуальныя здольнасці чалаве-ка; тытунёвы дым шкодны для навакольных; найб небяспечнае К для дзяцей і падлеткаў, пры цяжарнасці. Лячэнне: псіхатэрапія і псі-хапрафілактыка, медыкаментознае. А. М.Петрыкаў. КУРЭНЬ, 1) на Беларусі часовая жыл-лёвая пабудова, тое, што будан. 2) На Украіне —шалаш, вартоўня (на агаро-дах, бахчах, пасеках і г.д.); у асобных раёнах, а таксама на Доне (Расія) — вясковая жылая хата. 3) У Запарожскай Сечы — вайск. падраздзяленне з не-калькіх соцень казакоў і назва жылога памяшкання, у якім жылі казакі. КУРЭССААРЭ (Kuressaare), горад у Эс-тоніі, на Пд в-ва Саарэмаа. Каля 16 тыс. ж. (1995). Знаходзіцца на беразе Рыжскага зал., за 5 км ад порта Роамас-саарэ. Прам-сць: мясная, малочная, лясная, дрэваапрацоўчая. Краязнаўчы музей. Замак (14—-15 ст.), ратуша (17 ст.), царква св. Мікалая (18 ст.). Гразе-вы і кліматычны курорт. Вядомы з 12 ст. пад назвай Арэнсбург (да 1917). Насялялі эсты-мараплаўцы Пасля за-хопу датчанамі кароль Вальдэмар II у 1205 пабудаваў тут драўляны горад, які хутка зга-рэў. У 1221 адбудаваны, засн. епіскапства. У 1334 рыжскі епіскап пабудаваў у К. камен-нух> крэпасць, рэзідэнцыю лівонскіх епіска-паў. 3 1561 уладанне Даніі, з 1645 — Шве-цыі. У 1563 атрымаў rap. правы. У Паўн. вай-ну 1700—21 заняты (1710) войскам Пятра I, у 1721 далучаны да І’асіі, пав. горад Ліфлянд-скай губ. Да 1836 важная крэпасць Расіі на Балтыйскім м. Вядомы курорт (у 1840 адкры-та гразелячэбніца). 3 1919 у складае Эстоніі. У 1941—44 акупіраваны ням.-фаш. войскамі. У 1952—88 наз. Кінгісеп. КУР’ЯН Уладзімір Мітрафанавіч (н. 25.3.1954, Мінск), бел. кампазітар. Скончыў Бел. кансерваторыю (1984, клас Цз.Смольскага). 3 1984 заг. муз. часткі Нац. акад. т-ра імя Я.Купалы. Яго творчасць адметная тэатральнасцю мыслення, спалучэннем сучасных срод-каў выразнасці акад. і масавых жанраў, нац. харакгэрнасцю, незвычайнымі тэмбрава-каларыстычнымі вырашэння-мі. Сярод твораў: рок-опера «Масфан» на ўласнае лібрэта (паст. 1976), опера «Фантазія» паводле Казьмы Пругкова (1984), мюзіклы «Ідылія» паводле В.Ду-ніна-Марцінкевіча (паст. 1993) і «Кар-лік Нос» паводле В.Гаўфа (паст. 1998), вак.-сімф. паэма «Памяці маці» на сло-вы Р.Барадуліна (1985), канцэрт для цымбалаў і камернага арк. (1989); сюіта «Капыльскія дудары», паэмы «Жураўлі-ная песня Палесся» і «Курган» для нар. арк., «Вясковая сюіта» для ансамбля нар. інструментаў, варыяцыі «Перазво-ны» для цымбалаў, сюіта для фп. і чы-тальніка «Вясёлая нядзелька», вак. цыкл на вершы Р.Бёрнса, «Чатыры сны» для голасу 1 альта, 3 стр. квартэты (1984, 1987, 1990); музыка да драм. спектакляў («Гаральд і Мод» К.Хігінса і Ж.К.Кар’ера, «Ажаніцца — не журыц-ца» Далецкіх і М.Чарота, «Тутэйшыя» Я.Купалы, «Дракон» Я.ІПварца, «1н-тымны тэатр Е.Міровіча»), кінафільмаў і інш. Дзярж. прэмія Беларусі 1992. Р.М.Аладава КУСЕНКА Вольга Якаўлеўна (н. 11.11.1919, г. Канеў Чаркаскай вобл., Украіна), украінская актрыса. Нар. арт. СССР (1967). Скончыла Кіеўскі ін-т тэ-атр. мастаіггва (1941). Працавала ва Укр. драм. т-ры імя І.Франко ў Кіеве. Сярод роляў: Катра («Не суджана» М.Старыцкага), Алёна («Міраед, ці ІІа вук» М.Крапіўніцкага), Ганна («Укра-дзенае шчасце» І.Франко), Андрамаха («Касандра». Лесі Украінкі), Вольга, Ва-сіліна («Макар Дубрава», «Калінавы гай» А.Карнейчука), Меланка («Вяселле Свічкі» І.Качаргі), Вара («Вішнёвы сад» А.П.Чэхава), Эўрыдыка («Антыгона» Сафокла), Беатрычэ («Многа шуму з нічога» У.Шэкспіра) і інш. Дзярж. прэ-мія СССР 1951. КЎСКА (Cuzco, Cusco), горад на Пд Перу, на пласкагор’і Пуна, на выш ка-ля 3400 м. Адм. ц. дэпартамента Куска. Адзін з найстарэйшых гарадоў Амерыкі (паводле арх. звестак заснаваны раней 11 ст.). 275 тыс. ж. (1990). Чыг. стан-цыя, вузел аўтадарог. Аэрапорт. Ганда. цэнтр с.-г. раёна. Прам-сць: тэкст., харч., гарбарна-абутковая. Саматужныя промыслы. Ун-т (1692). Музеі, у т.л. музей Ін-та археалогіі Нац. ун-та (ста-раж. і калан. мастацтва), Музей віцэ-каралеўства. Руіны інкскіх палацаў і храмаў, сабор (16—17 ст.), манастыры, цэрквы, жылыя дамы (16—18 ст.). Ту-рыстычны цэнтр. К. ўключаны ЮНЕСКА ў спіс Сусветнай спадчыны. КУСКбВА. архітэктурна-мастацкі ан-самбль 18 ст. ў Маскве. Былая загарад-ная рэзідэнцыя графаў Шарамецевых, з 1960 у межах Масквы. Уключае класі-цыстычныя драўляны палац (1769—75, пад кіраўніцтвам арх. К.І.Бланка, у ін-тэр’еры больш за 60 мармуровых статуй і бЮстаў 18 ст.), рэгулярны парк з дэ- кар. скульптурай і павільёнамі — «Га-ландскі» (1749—51) і «Італьянскі» (1754—55, арх. Ю.І.Калагрываў, Ф.С.Аргуноў) домікі, «Грот» (1755—75), «Аранжарэя» (1761—64, абодва арх. Ар-гуноў), «Эрмітаж» (1765—67, пры ўдзе-ле арх. Бланка) і інш. 3 1918 музей (з 1938 Музей керамікі і «Сядзіба Кускова XVIII стагоддзя»). Літ.: Баранова О. Кусково: Мллюс-трнрованный очерк. М., 1982. Вялікая каменная аранжарэя ў Кускове. КУСТ, шматгадовая дрэвавая расліна, якая ў адрозненне ад дрэва разгаліноў-ваецца каля паверхні глебы. Гал. ствол маюць маладыя расліны, потым ён губ-ляецца сярод новых стволікаў, якія ўтвараюцца са спячых пупышак каля асновы парасткаў. Выш. К. 0,8—6 м, працягласць жыцця — да некалькіх со-цень гадоў. Пашыраны ва ўсіх раслін-ных зонах. У лясах умеранага пояса звычайна ўтвараюць падлесак. Форму К. могуць набываць дрэвы ў неспры-яльных кліматычных і глебава-прырод-ных умовах. Многія К. лек. (напр., бу-зіна, каліна, шыпшына), харч. (напр., агрэст, барбарыс, ляшчына, парэчкі), дэкар. (напр., бружмель, брызгліна, жарновец) расліны. КЎСТАВЫЯ ПЕСНІ, від веснавых пе-сень, якія выконваліся ў час веснавога земляробчага свята сёмухі. Спяваліся пераважна на Пйлессі. Суправаджалі абрад ваджэння «куста» (прыбранай у зялёныя галінкі і кветкі дзяўчыны), што ўвасабляў жыватворныя сілы прыроды і быў нібыта здольны перадаваць іх зям-лі, полю, а таксама служыў сімвалам роду і сувязі са светам продкаў, ад якіх «залежаў» ураджай. Падзяляюцца на рытуальныя, заклінальныя і велічаль-ныя, Рытуальныя адлюстроўваюць гал. моманты абраду — паход дзяўчат у лес, дзе самую прыгожую прыбіралі «кус-том», шэсце «дзявоцкага войска» з кус-том па вёсцы, віншаванне гаспадароў з КУСТАРЭЗ 57 заканчэннем веснавых работ з просьбай надарыць «куст». Заклінальныя песні былі прызначаны магічным шляхам за-бяспечыць добры ўраджай. Песні, прысвечаныя хлопцу і дзяўчыне, заклі-налі каханне, шчаслівы лёс. Велічаль-ныя песні ўхваляюць «зеляненькі куст», узвышаюць удзельніц свята, «дзявоцкае войска», якое «ніхто не б’е, не ваюе», услаўляюць шчодрых гаспадароў. К.п. завяршаецца веснавы цыкл каляндарна-абрадавых песень. Публ: Веснавыя песні. Мн., 1979. Літ.: Беларускі фальклор у сучасных запі-сах. Мн., 1973. Р.М.Кавалёва. КУСТАНАЙ, горад у Казахстане, цэнтр Кустанайскай вобл., на р. Табол. Засн. ў 1883, у 1893—95 наз. Нікалаеўск. 233,9 тыс. ж. (1995). Чыг. вузел. Прам-сць: металаапр., хім. (хімвалак-но), лёгкая, харч., мэблевая; вытв-сць буд. матэрыялаў. Здабыча жал. руды (Кустанайскі жалезарудны раён). 2 ВНУ. Драм. т-р. Краязнаўчы музей. КУСТАНАЙСКІ ЖАЛЕЗАРЎДНЫ РАЁН, у Казахстане. Адкрыты ў 1930-я г. Уключае радовішчы магнетытавых, леіггахларытавых і гідрагётытавых жал. руд. Прымеркаваны да ніжнекарбона-вых вулканагенна-асадкавых парод (ту-фы, андэзітавыя парфіры, вапнякі і інш.). Разведаныя і папярэдне ацэне-ныя запасы жал. руд 14,7 млрд. т, у т.л. лёгкаабагачальных магнетытавых руд з колькасцю жалеза 45—47% — 5 млрд. т. Здабыча адкрытым (97%) і падзем-ным спосабамі. Цэнтры здабычы — га-рады Кустанай, Рудны, Лісакоўск, г.п. Качар. КУСГАРЗЗ машына для расчысткі тэ-рыторыі ад хмызняку і драбналесся (дрэў дыяметрам да 25 см). Бываюць адвальна-нажавыя, вальцава-нажавыя і нажавыя. Найб. пашыраныя адвальна-нажавыя К. складаюцца са штурхальнай рамы, навешанай на гусенічны трактар, клінападобнага адвала з гарыз. нажамі, канатна-блочнай ці гідраўл. сістэмы кіравання. Выкарыстоўваюцца пры асваенні новых зямель (пры выкананні кум-туртэхнічных работ), буд-ве і эксплуатацыі дарог, пракладцы газаправодаў, каналаў, пра-сек і інш, І.І.Леановіч.