КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Те.: Памятннкм железного века на террн-торнн Полесья. М., 1961; Средневековые па-мятннкн Полесья. М., 1961; Зарублнецкая культура. М., 1964; Могнльннк Брест—Трн-шнн. М., 1980. В.С.Вяргей. КУХМІСТАР, пасада ў Польскім кара-леўстве і ВКЛ (з канца 15 ст.). Перша-пачаткова К. загадваў прыдворнай кух-няй і кухарамі. Ва ўрачыстых выпадках (элекцыя, прыём паслоў і інш.) асісці-раваў за сталом каралю, вял. князю, распавядаючы пра стравы, што падава-ліся. Намінальна кіраваў стольнікам, падстолім, крайчым, чашнікам, падча-шым і піўнічым. Да 17 ст. пасада К. пе-ратварылася ў дыгнітарскую, наміналь-ную. У Рэчы Паспалітай да 1795 існава-лі асобныя К. ВКЛ і Польшчы. У.М.Вяроўкін-Шэлюта. КУХОННЫЯ ПРЫЛАДЫ I ПРЫСТА-САВАННІ, прылады, апараты і прыста-саванні, якія выкарыстоўваюцца для вядзення дамашняй (кухоннай) гаспа-даркі. Найб. пашыраны: для захоўвання харч. прадуктаў (халадзільнікі дамашнія) і іх пера-працоўкі (мясарубкі, сокавыціскалкі, кухон-ныя універсальныя машыны — камбайны і інш.), для прыгатавання ежы і напояў (эл. і мікрахвалевыя печы, газавыя пліты, міксеры, кававаркі і інш.), для падагрэву вады (чайні-кі, самавары, газавыя воданагравальныя апараты) і інш. Кухонны к а м б а й н звычайна мае электрапрывод з рэдуктарам, зменныя насадкі мясарубкі, міксера, цеста-мяшалкі-збівалкі, кавамолкі, сокавыціскалкі, агародаінарэзкі, хлебарэзкі і інш. КЎХТА Віктар Кліменцьевіч (н. 11.1.1937, в. Порса Вілейскага р-на Мінскай вобл ), бел. вучоны ў галіне біяхіміі. Д-р мед. н. (1976), праф. (1979). Скончыў Мінскі мед. ін-т (1960). 3 1974 у Мінскім мед. ін-це (заг. кафедры). Навук. працы па вывучэнні неспрыяльнага дзеяння фактараў нава-кольнага асяроддзя на метабалічныя працэсы арганізма. Тв.: Механнзмы компенсацнн прн ммт-ральном стенозе. Мн., 1978 (разам з АУ.Шо-там, В.В.Раманенкам); Острый панкреатнт. Мн., 1981 (у сааўг.); Белкм плазмы кровн. Мн., 1986 (разам з Э.І.Алецкім, АМ.Стажа-равым). КУХТА Усевалад Вітольдавіч (18.8.1922, г. Калуга, Расія — 1991), бел. рэжысёр. Скончыў Ін-т тэатр. мастацтва ў Мас-кве (1950). У 1951—52 рэжысёр Бел. т-ра імя Я.Купалы, у 1957—61 — Рэсп. студыі тэлебачання, з 1967 — Новамас-коўскага драм. т-ра. Сярод п’ес у т-ры імя Я.Купалы: «Уцёкі» Дз.Шчаглова (1951), «На досвітку» А.Макаёнка (з К.Саннікавым) і «Прага застаецца ма-ёй» Ю.Буракоўскага (1952). Стваральнік першых тэлевізійных спектакляў на бел. тэлебачанні: «Брат мой, вораг мой» М.Уілсана, «Маленькія трагедыі» А.Пушкіна, «Мссяцавая саната» павод-ле К.Паустоўскага і «Будка № 27» І.Франко (1957), «Сымон-музыка» па-водле Я.Коласа (1958), «Вялікае сэрца» паводле К.Чорнага, «Палата № 6» па-водле А.Чэхава (1960). Першы на рас. прафес. сцэне паставіў «Паўлінку» Я.Купалы (1969). КЎХТЫ М. ДРУКАРНЯ. прыватная бел. друкарня ў Вільні ў 1906—17, за-снаваная друкаром і выдаўцом М.М.Кухтам. Мела права выдаваць кні-гі, газеты і часопісы на еўрапейскіх мо-вах. 23.11.1906 у ёй надрукаваны 1-ы нумар бел. газ. «Наша ніва». Друкавала творы Ф.Багушэвіча, М.Багдановіча, Я.Коласа, К.Буйло, Цёткі, у т.л. верш «Скрыпка беларуская», забаронены царскай цэнзурай. Выдавала бел. кален-дары, зборнікі, спеўнікі з нотамі і інш. КЎХЦІЦКАЯ СЯДЗІБА, помнік сядзіб-на-паркавай архітэктуры класіцызму і барока. Фарміравалася ў 16 — 1-й пал. 19 ст. ў в. Кухцічы (цяпер пас. Перша-майск Уздзенскага р-на Мінскай вобл.). У комплекс уваходзілі палац, флігелі і парк з капліцай-пахавальняй Завішаў. 64 кухцічы П а л а ц (захаваліся бакавыя фліге-лі) — разгорнутая па фронце 3-частка-вая кампазіцыя. цэнтрам якой быў 1-павярховы П-падобны ў шіане аб’ём з 4-калонным порцікам на гал. фасадзе. Ф л і г е л і — лаканічныя па архітэк-туры 1-павярховыя прамавугольныя ў плане будынкі, вось сіметрыі якіх вылу-чана 4-калоннымі порцікамі дарычнага ордэра з трохвугольнымі франтонамі. Бутавая муроўка сцен дэкарыравана атынкаванымі пілястрамі, вуглы рас-крапаваны руставанымі цаглянымі ла-паткамі. Гал. фасады апяразаны фрыза-мі з трыгліфамі. Палац знаходзіўся ў маляўнічым пейзажна-рэгулярным пар-ку. Капліца-пахавальня раз-мешчана ў паўн.-ўсх. ч. парку. Пабуда-вана ў 2-й пал. 16 ст. як кальвінскі збор уладальнікамі маёнтка Кавячынскімі, у 17 ст. касцёл, у канцы 18 ст. капліца-пахавальня. Мураванае кампактнае 12-граннае ў плане збудаванне (таў-шчыня сцен да 1,5 м) з конусным шат-ровым дахам і кубападобнай апсідай. Гал. фасад фланкіраваны цыліндрыч-нымі вежамі з шатровымі дошкамі і вузкімі байніцамі. У дэкоры выкарыста-ны ляпныя гірлянды, геральдыка, слаіс-тыя пілястры. А.М.Кулагін. КУХЦІЧЫ. вёска ў Сямёнавіцкім с/с Уздзенскага р-на Мінскай вобл. Цэнтр калгаса. За 5 км на ПнЗ ад Узды, 79 км ад Мінска, 25 км ад чыг. ст. Негарэлае. 538 ж., 221 двор (1998). У 2-й пал. 16 ст. сялб і двор (цяпер пас. Першамайск) у Менскім пав. ВКЛ. Да 17 ст. ўласнасць Кавячынскіх, якія на тэр. двара ў сярэдзіне 16 ст. пабудавалі кальвінскі збор (з 17 ст. касцёл і капліца-пахавальня). 3 1590 мястэчка. У 17—19 ст. уласнасць Завішаў. 3 1793 у складзе Рас. імперыі ў Ігуменскім пав. Мінскай губ. У 1795 у К. 51 двор, у пач. 19 ст. 417 ж., 55 двароў, бровар, млын, кузня, медная ф-ка (1827). У 1-й пал. 19 ст. замест драўлянага пабудаваны мураваны сядзібны дом. У 2-й пал. 19 ст. ў К. жыў археолаг і эт-нограф Я.К.Завіша. У 1897 у вёсцы 817 ж., 118 двароў, царква, магазін. У 1972 у К. 742 ж., 239 двароў. Пачатковая школа, Дом культуры, б-ка, аддз. сувязі. Помнік землякам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. В.Шаблюк. КЎХЧЫЦЫ, вёска ў Клецкім р-не Мінскай вобл., каля аўтадарогі Клецк— Ганцавічы. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 7 км на ПдЗ ад горада і 9 км ад чыг. ст. Клецк, 134 км ад Мінска. 1064 ж., 388 двароў (1998). Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, аддз. сувязі. Брац-кая магіла сав. воінаў. Помнік земля-кам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. КУЦ Павел Сцяпанавіч (н. 4.9.1925, в. Парэчча Гродзенскага р-на), бел. вучо-ны ў галіне прамысловай цеплатэхнікі. Д-р тэхн. н. (1980), праф. (1981). Скон-чыў Маскоўскі ін-т інжынераў чыг. транспарту (1954). 3 1961 у Ін-це цепла-і масаабмену Нац. АН Беларусі. Навук. працы па цепла- і масаабмене ў працэ-сах сушкі вільготных матэрыялаў. Удзельнічаў у распрацоўцы тэорыі, тэх-налогіі і тэхнікі сушкі. Тв:. Теплофнзнческне н технологнческме основы сушкм высоковольтаой нзоляцнн Мн., 1979 (разам з І.Ф.Пікусам); Сушка про-дуктов мнкробмологнческого пронзводства. М., 1987 (разам з Э.Р.Тугавай). КУЦ Уладзімір Пятровіч (7.2.1927, с. Алексіна Трасцянецкага р-на Сумскай вобл., Украіна — 16.8.1975), савецкі спартсмен (лёгкая атлетыка, бег). Засл. майстар спорту СССР (1954). Скончыў Ленінградскі ін-т фіз. культуры (1961). Трэнер. Чэмпіён XVI Алімп. гульняў (1956, г. Мельбурн, Аўстралія) у бегу на дыстанцыях 5 і 10 км. Чэмпіён Еўропы (1954) на дыстанцыі 5 км, СССР (1953—57, на дыстанцыі 5 км; 1953— 56, на дыстанцыі 10 км; 1957, у кросе на 8 км). Рэкардсмен свету (7 рэкордаў) у бегу на 3 мілі (1954), на 5 км (1954— 55, 1957, 1965), на 10 км (1956, 1960), СССР (13 рэкордаў). Тв:. Повесть о беге. М., 1964. КУЦАК Аляксей Андрэевіч (н. 12.2.1944, г. Барнаул Алтайскага краю, Расія), бел. фізік. Д-р фіз.-матэм. н. (1987), праф. (1989). Скончыў БДУ (1966). 3 1966 у Ін-це фізікі АН Белару-сі, з 1978 у БГІА. Навук. працы ў галіне прыкладных даследаванняў кальцавых і лінейных лазераў, іх выкарыстання ў навігацыі і вымяральнай тэхніцы. Рас-працаваў тэорыю лазераў з выпадковы-мі параметрамі і набліжаную тэорыю лазераў са звязанымі рэзанатарамі. КУЦЕІНСКАЯ ДРУКАРНЯ, цэнтр бел. кірылічнага кнігадрукавання ў 17 ст. Дзейнічала ў 1630—54 пры Аршанскім Куцеінскім Богаяўленскім манастыры. Засн. С.Собалем, які да 1632 яе ўзна-чальваў. Пасля ад’езду Собаля 4 гады не працавала. Потым друкарню ўзнача-ліў ігумен І.Труцэвіч. Карысталася пад-трымкай магілёўскага і аршанскага мя-шчанства. Выдавала навуч.-асветніц-кую, царк.-палемічную і свецкую л-ру на царк.-слав. і старабел. мовах. У ёй выдадзены «Брашна духоўнае» (1630), «Малітваслоў», «Буквар» (абодва 1631), «Часаслоў», «Новы запавет і Псалтыр», часткова дадрукаваны кіеўскі «Апостал» (усе 1632). 3 1636 выдала яшчэ 14 кніг: «На ойча наш выклад» Іаана Златавус-та» (1636), «Гісторыя пра Варлаама і Іасафа» і «Дзідаскалія...» С.Косава (абе-дзве 1637), «Псалтыр» (1642), «Актоіх Іаана Дамаскіна» (1646), «Трэфалагіён» (1647), «Дыоптра» (1651), «Лексікон...» П.Бярынды (1653) і інш. Ўсяго ў ёй вы-дадзена 20 кніг. Выданні вылучаліся своеасаблівым графічным афармленнем (гл. Куцеінская школа гравюры). Яны распаўсюджваліся на Беларусі, Украіне, у Літве, Расіі. У 1655 друкарскае абста-ляванне перавезена ў Іверскі Валдайскі манастыр пад Ноўгарадам, у 1655 — у Васкрасенскі манастыр пад Масквой, у 1676 — на Друкарскі двор (Масква). Літ:. 3 е р н ов a А.С., Горбунов Т.С. Кннгопечатанне в Белорусснн XVI—XVII вв. // 400 лет русского кннгопечатання, 1564— 1964. М., 1964. Т. 1. Ю.М.Лаўрык. КУЦЁІНСКАЯ ШКбЛА ГРАВЙРЫ. мастацкая школа ў бел. графіцы 17 ст. Існавала ў 1630—54. Працягвала трады-цыі Віленскай школы гравюры. Развіццё звязана з дзейнасцю друкароў Куцеін-скай друкарні, гал. ролю ў яе фарміра-ванні адыграў С.Собаль. Кніжная гра-вюра (дрэварыт) стылістычна блізкая да бел. нар. лубка. Выданні мелі дэкар. тьгтульныя лісты, дзе часта змяшчаліся выявы людзей, былі багата ўпрыгожаны застаўкамі, канцоўкамі, ініцыяламі з выявамі птушак, звяроў, фігур чалавека, а таксама ілюстрацыямі і гербамі. Вы-карыстоўваўся літы наборны арнамент. У тонка выкананых малюнках пры-кметны ўплыў мясц. флоры і фауны. Харакгэрная асаблівасць школы — свецкі, жанравы харакгар адлюстрава-ных сцэн. Найб. яскрава яе рысы выя-віліся ў кнігах, выдадзеных Собалем, «Брашна духоўнае», «Буквар», «Часа-слоў», а таксама кнігах «Дзідаскалія...» С.Косава, «Гісторыя пра Варлаама Іаса-фа», «Брашна духоўнае», «Трэфалагіён», «Дыоптра», «Новы запавет», «Лексікон славенарускі» П.Бярынды і інш. Трады-цыі К.ш.г. прадаўжала Магілёўская шко-ла гравюры. В.Ф Шматаў. КУЦЁІНСКІ БОГАЯЎЛЁНСКІ МА- НАСТЫР, гл. Аршанскі Куцеінскі Бога-яўленскі манастыр. КУЦЁІНСКІ УСПЁНСКІ МАНАС- ТЫР, гл. Аршанскі Куцеінскі Успенскі манастыр КУЦЦЯ, 1) у беларусаў і інш. слав. на-родаў абрадавая страва; каша з ячных круп, радзей з пшанічных зярнят. Гату-юць для жалобнага стала па нябожчыку (памінкі), а таксама на Дзяды, Радаўніцу і інш. памінальныя дні. Спажывалі ас-туджанай з сытой або алеем. 2) Традыц. абрадавая страва на Каляды ў славян і інш. народаў; каша з тоўчаных ячных круп (у некат. народаў з зярнят пшані-цы); вячэра напярэдадні Каляд (посная К.), Новага года (стары стыль, багатая або скаромная К.) і перад Бадохрышчам (посная К ). На ўсе тры К. кашу варьыі ў адным і тым жа гаршку і з аднолька-вай колькасці круп. Звараную К. перад заходам сонца ставілі на покуці. К., якую варылі з цэлых зярнят, была сім-валам вечнасці жыцця. Вял. значэнне надавалася прыкметам, варажбе. Трап-ляецца і ў наш час.