КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
КЎЦЬКАВА БАІІОТА, у Драгічынскім р-не Брэсцкай вобл., у вадазборы Дняпроўска-Бугскага канала. Нізіннага тыпу. Пл. 7,8 тыс. га, у межах прамысл. пакладу 0,5 тыс. га. Глыб. торфу да 3,2 м, сярэдняя 0,9 м. Асушана, выкарыс-тоўваецца пад ворыва і сенажаць. КЎЧАВА-ДАЖДЖАВЫЯ вбБЛАКІ [міжнар. назва Cumulonimbus (Cb)], іпчыльныя і магутныя воблакі белага колеру з цёмнымі, зрэдку сіняватымі асновамі з моцным вертыкальным раз-віццём (да выш. 14 км). Ападкі з іх ліў-невага характару, часам суправаджаюц-ца навальніцай, шквалам, градам. Разві-ваюцца з магутных кучавых воблакаў. кучукі 65 адрозніваюцца ад іх верхняй часткай, якая складаецца з крышталёў лёду. КУЧАВЫЯ ВОБЛАКІ [міжнар назва Cumulus (Cu)], шчыльныя, днём ярка-белыя воблакі са значным верт. развіц-цём (выш. да 5 км і больш). Верхнія часткі падобны да купалаў або вежаў з круглаватымі абрысамі. Узнікаюць най-часцей як воблакі канвекцыі ў халод-ных паветр. масах, а ў цёплы час года таксама ў мясц. паветр. масах над па-верхняй сушы, якая праграецца ўдзень. Могуць ператварацца ў кучава-даж-джавыя воблакі. Кучава-лажлжавыя воблакі. КУЧАК НААПЁТ (7—1592?), армянскі паэт. Верагодна, жыў у в. Хараконіс ка-ля г. Ван (цяпер Турцыя). Пачынальнік свецкай тэматыкі ў арм. паэзіі. Даска-нала валодаў найб. стараж. формай вер-ша — айрэнам. Пісаў вершы любоўныя, філасофска-павучальныя (айрэны роз-думаў) і вандроўніцкія (айрэны блукан-няў), у якіх апяваў радасць кахання і жыцця, прыгажосць жанчыны, імкнуў-ся асэнсаваць пакутніцкі лёс арм. наро-да, сцвярджаў гуманіст. ідэалы. Лірыка К. глыбока народная, рытмамеладыч-ная. На бел. мову асобныя творы К. пе-раклаў Я.Семяжон. Тв.: Рус. пер. — Лнрнка. Айрены. М., 1972; Сто н одан айрен. М., 1976 А.Казінян. КЎЧАН (Kucan) Мілан (н. 14.1.1941, Крызеўцы, Славенія), славенскі паліт. і дзярж. дзеяч. Юрыст. Скончыў Люб-лянскі ун-т. 3 1958 у федэрацыі каму-ністаў Славеніі. У 1963—65 заг. камісіі па пытаннях адукацыі ЦК Саюза мола-дзі Славеніі (CMC), у 1968—69 стар-шыня ЦК CMC. У 1978—86 старшыня скупшчыны (парламента) Сацыяліст. рэспублікі Славеніі ў складзе Югаславіі. У 1986—89 старшыня ЦК Саюза каму-ністаў Славеніі. 3 крас. 1990 старшыня Дзярж. прэзідыума Рэспублікі Славенія (у чэрв. 1991 абвясціла сябе незалежнай дзяржавай). 3 снеж. 1992 прэзідэнг Славеніі. КЎЧАР Алесь (Айзік Евелевіч; 27.6.1910, в. Прудзішча Смалявіцкага р-на Мінскай вобл. — 9.7.1996), бел. крьггык і драматург. Вучыўся ў БДУ і Бел. вышэйшым пед. ін-це (1929—32), Маскоўскім ін-це гісторыі, філасофй і л-ры. У 1938—40 выкладчык Мінскага пед. ін-та. 3 1945 у газ. «Літаратура і мастантва», «Настаўніцкай газеце», у Дзярж. выдавецтве БССР. У 1960—68 на кінастудыі «Беларусьфільм». Друка-ваўся з 1927. У яго працах 1930—40-х г. Кучавыя воблакі. вульгарна-сацыялагічныя ацэнкі твор-часці Я.Купалы, Я.Коласа, З.Бядулі, М.Багдановіча, К.Чорнага, У.Хадыкі і інш., прыпісванне ім бурж.-нацыяна-ліст. ідэалогіі, эстэцтва. У пазнейшых артыкулах і нарысах пра класікаў бел. л-ры, творчасць пісьменнікаў Беларусі (зб. «Літаратурна-крытычныя артыку-лы», 1953; «Аб мастацкай прозе», 1961) пазбавіўся спрошчанай тракгоўкі тво-раў. Аўтар п’ес пра партыз. рух («За-ложнікі», паст. 1944), мінскіх падполь-шчыкаў («Гэта было ў Мінску», паст. 1949), пасляваеннае буд-ва («Неспакой-ныя сэрцы», паст. 1952), сцэнарыяў маст. фільмаў «Чырвонае лісце» (з А.Куляшовым, 1958), «Гадзіннік спы-ніўся апоўначы» (з М.Фігуроўскім, 1958), «Лісты да жывых» (1965), «Ўсход-ні калідор» (з В.Вінаградавым, 1968). Рв.: Над Дзвіной, Нямігай, Віліяй: П’есы і кінасцэнарыі. Мн., 1962; Аблічча часу. Мн., 1971; Літаратурна-крытычныя артыкулы: Выбранае. Мн., 1980. У.М.Конан. КЎЧАР Фелікс Айзікавіч (н. 10.2.1935, Мінск), бел. аператар, рэжысёр даку-мент. кіно. Сын А.Кучара. Скончыў БДУ (1951), Усесаюзны дзярж. ін-т кі-нематаграфіі (1971). 3 1965 працуе на кінастудыі «Беларусьфільм». Аператар дакумент. фільмаў (усе з рэж. С.Лук’ян-чыкавым) «Гульня» (1972), «Старт» (1973), «Боль» (1988), «Сорам» (1991) і інш., якія вылучаюцца майстэрствам рэпартажных і псіхал. здымак. Маст. фільмам (усе з рэж. В.Рыбаравым) «Жывы зрэз» (1977), «Сведка» (1985), «Мяне завуць Арлекіна» (1987) і інш. уласціва стрыманая эмацыянальнасць, рэалістычнасць і духоўнасць. Рэжысёр дакумент. фільма «Развітальнае» (1995). Г.В.Ратнікаў. КУЧАРАВЫ Віктар Дзмітрыевіч (14.5.1898, г. Чэрыкаў Магілёўскай вобл. — 12.2.1940), Герой Сав. Саюза (1940). Удзельнік грамадз. вайны. Да 1939 на прафс. і сав. рабоце. У Чырв. Арміі з 1939, інструктар палітаддзела 8-й стралк. дывізіі, камісар батальёна, ст. палітрук. Удзельнік сав.-фінл. вайны 1939—40. 12.2.1940 вызначыўся ў баі за населены пунп Кіркі-Муалаа. Асабіс-тым прыкладам падняў байцоў у атаку, uno вырашыла паспяховы зыход апера-цыі. Загінуў у гэтым баі. КУЧКУНбЎСКІ ВАЛЎН, геалагічны помнік прыроды на Беларусі (з 1988). За 1 км на Пн ад в. Кучкуны Валожын-скага р-на Мінскай вобл. Валун чырво-на-бурага граніту рапаківі кіроўнага тыпу з авоідамі палявога шпату ад 8 да 12 см у папярочніку. Даўж. 2,8 м, шыр. 2,5 м, выш. 0,95 м, у абводзе 7,7 м, аб’-ём 3,5 м3, маса каля 9,4 т. Прынесены ледавіком болып за 150 тыс. г. назад з тэр. Ленінградскай вобл. Расіі (Выбарг-СКІ масіў). В.Ф.Вінакураў. КЎЧМА Леанід Данілавіч (н. 9.8.1938, с. Чайкіна Ноўгарад-Северскага р-на Чарні-гаўскай вобл., Украіна), украінскі дзярж. і паліт. дзеяч. Канд. тэхн. н. (1963), праф. (1994). Скончыў Днепрапятроўскі ун-т (I960). У 1960—86 працаваў у канструк-тарскім бюро «Паўднёвае» ў Днепрапят-роўску (у 1982—86 1-ы нам. ген. кан-структара). У 1986—92 ген. дырэктар вытв. аб’яднання «Паўд. маш.-буд. з-д» у Днепрапятроўску (буйнейшы ў свеце канцэрн па вытв-сці ракет). Нар. дэп. Украіны (з 1990). У 1992—93 прэм’ер-міністр Украіны і чл. Рады нац. бяспекі. 3 ліп. 1994 прэзідэнт Украіны (у ліст. 1999 абраны прэзідэнтам на другі тэр-мін). У 1994—96 сустаршыня Кансты-туц. камісіі. Ленінская прэмія 1981, Дзярж. прэмія Украіны 1993. І.Р Бунечка КУЧУКІ, дзяржаўныя дзеячы, шляхецкі род герба «Сястрэнец» у ВКЛ. Родапа-чынальнік Кучук у 1382 быў каморні- 3. Зак. 456. 66 КУЧУМ кам вял. кн. Ягайлы, удзельнічаў у за-бойстве Кейстута. Яго сын К о н р а д (?—пасля 1437) валодаў Дакудавам і Жырмунамі ў Лідскім пав., атрымаў ад вял. князя маёнтак Шчучын. Меў сына Я н а (каля 1410 — каля 1478), мар-шалка гаспадарскага ў 1469—78 і на-месніка лідскага ў 1473. Сынамі апош-няга бьші Ю р ы й (Ежы; каля 1435 — пасля 1482), маршалак гаспадарскі ў 1482, і В о й ц е х (каля 1440 — пач.1506), маршалак гаспадарскі ў 1492—1505, намеснік уладзімірскі ў 1494 і ваўкавыскі ў 1496. Пасля смерці Войцеха радавыя маёнткі ў Лідскім пав. і выслужанае ім Палонна ў Луцкім пав. праз шлюб яго дачкі перайшлі да С.П.Кішкі. В.ЛНасевіч КУЧУМ (?, Цэнтр. Азія — не раней 1598), апошні хан Сібірскага ханства. У 1563 скінуў сібірскіх ханаў Едыгера і Бекбулата — даннікаў рас. цара Івана IV і абвясціў сябе ханам. Ён спыніў выплату даніны і ўзначаліў барацьбу супраць казацкай дружыны Ермака. У 1582 пацярпеў паражэнне ў бітве на Чу-вашаўскім мысе на р. Іртыш, пакінуў сваю сталіцу Кашлык. У 1585 знішчыў атрад казакаў на чале з Ермаком. Пра-цягваў барацьбу да жн. 1598, калі быў канчаткова разбіты ваяводам А.Ваейка-вым на р. Бердзь, уцёк у Нагайскую Арду, дзе і загінуў. КУЧЫНСКІ Валерый Аляксандравіч (н. 23.2.1947, г. Мікалаеў, Украіна), бел. спявак (лірычны барытон). Засл. арт. Беларусі (1974). Скончыў Бел. кансер-ваторыю (1970). 3 1967 саліст Ансамбля песні і танца БВА, у 1970—73 і 1976— 79 — Дзярж. т-ра оперы і балета Бела-русі, у 1973—76 у Бел. філармоніі, у 1979—82 у Ансамблі песні і танца Паўн. групы войск (Польшча), з 1983 саліст Белтэлерадыёкампаніі. Сярод оперных партый: Максім («Зорка Вене-ра» Ю.Семянякі), Ад аўтара («Джардана Бруна» С.Картэса), Анегін, Ялецкі («Яўген Анегін», «Пікавая дама» П.Чай-коўскага), Мматэста («Дон Паскуале» Г.Даніцэці), Жэрмон («Травіята» Дж. Вердзі). У канцэртным рэпертуары ка-мерная лірыка, песні бел. кампазітараў. Лаўрэат IV Усесаюзнага конкурсу вака-лістаў імя М.Глінкі (1968), IV Міжнар. конкурсу імя Чайкоўскага (1970), Усе-саюзнага конкурсу сав. песні (Мінск, 1972), IV Міжнар. конкурсу артыстаў эстрады (1974). Прэмія Ленінскага кам-самола Беларусі 1972. Г.М.Загародні. КУЧЫНСКІ генадзь Міхайлавіч (н. 1.11.1945, Мінск), бел. псіхолаг. Д-р псіхал. н. (1991), праф. (1993). Скончыў Ленінградскі ун-т (1974). 3 1974 у БДУ (з 1992 заг. кафедры). 3 1993 прэзідэнт Бел. рэсп. т-ва псіхолагаў. Навук. пра-цы па псіхал. праблемах свядомасці асобы, мыслення, мовы як сродку зно-сін паміж людзьмі. Тв:. Дналог м мышленне. Мн., 1983; Псн-хологня внутреннего дналога. Мн., 1988; Псі- халогія ў Рэспубліцы Беларусь: стан і пер-спектывы // Адукацыя і выхаванне. 1993. № 10. КУЧЫНСКІ Міхаіл Іванавіч (н. 23.12.1911, в. Прысна Магілёўскага р-на), Герой Сав. Саюза (1945). Скон-чыў лётную школу (1934). У Чырв. Ар-міі з 1932. У Вял. Айч. вайну з 1943 на Варонежскім, Бранскім, Цэнтр., Бел., 1-м Бел. франтах. Удзельнік вызвален-ня Гомеля, Жлобіна, Бабруйска, Слуц-ка. За гады вайны зрабіў 210 баявых вылетаў, да жн. 1944 збіў 7 самалётаў, знішчыў 2 танкі, 6 гармат, 11 зенітных пунктаў, 52 аўтамашыны, 2 склады з боепрыпасамі ворага. КУЧЫНСКІ БОЙ 1942, бой партызан атрада 61-й партыз. брыгады супраць карнай экспедыцыі ням.-фаш. войск у Кучынскім лесе на мяжы Быхаўскага і Магілёўскага р-наў 9 жн. ў Вял. Айч. вайну. Група партызан (20 чал.) пад ка-мандаваннем Я.Ф.Каўшыркі 26 ліп. разграміла валасную ўправу ў в. Кучын. Блакада карнікамі клічаўскіх і бялыніц-кіх лясоў вымусіла партызан спыніцца ў лесе за 3 км на ПнУ ад вёскі. Раніцай 9 жн. гітлераўцы (каля 3 тыс. карнікаў з артылерыяй, танкеткамі і бронемашы-намі) занялі навакольныя вёскі і акру-жылі партызан. У выніку 3-гадзіннага бою партызаны нанеслі вял. страты во-рагу ў жывой сіле, збілі самалёт, але са-мі амаль усе загінулі. На месцы бою пастаўлена стэла. КУЧ^К-ХАН, Мірза Кучэк-хан (1880/81, г. Рэшт, Іран — ліст. 1921), іранскі паліт. дзеяч. Меў рэліг. адукацыю. Удзельнік Іранскай рэвалю-цыі 1905—11. У 1-ю сусв. вайну кіраў-нік руху партызан-джэнгелійцаў суп-раць брыт. і рас. войск. Вясной 1918 заключыў пагадненне з брыт. каманда-ваннем і згадзіўся прапусціць брыт. войскі ў Баку. У 1920 уступіў у саюз з іранскімі камуністамі, узначальваў урад (май—ліп. 1920) і Рэв. к-т (з мая 1921) Гілянскай рэспублікі. 29.9.1921 здзей-сніў пераварот, зніпічыў б.ч. кіраўніцтва Гілянскага абкома Іранскай кампартыі. Атрады К.-х. разгромлены шахскімі войскамі, а сам ён загінуў.