КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Тв.: Самый короткнй день. Мн., 1987. КУРЫЛЙВІЧ ганна Мікалаеўна (н. 23.9.1938, в. Загор’е Светлагорскага р-на Гомельскай вобл.), бел. этнограф. Канд. гіст. н. (1979). Скончыла БДУ (1966). 3 1957 артыстка Дзярж. нар. хо-ру Беларусі. 3 1976 у Ін-це мастацтва-знаўства, этнаграфіі і фальклору Нац. АН Беларусі. Даследуе матэрыяльную і духоўную культуру беларусаў, промыс-лы і рамёствы. Аўгар кн. «Беларускае народнае ткацтва» (1981), сааўтар прац «Беларускае народнае адзенне» (1975), «Змены ў побыце і культуры сельскага насельніцтва Беларусі» (1976), «Помнікі народнай архітэктуры і побыту Белару-сі» (1979), «Грамадскі, сямейны побыт і духоўная культура насельнштва Палес-ся» (1987), «Палессе. Матэрыяльная культура» (1988), «Сям’я і сямейны быт беларусаў» (1990), «Беларусы. Т. 1. ІІра-мысловыя і рамесныя заняткі» (1995), «Беларусы» (М., 1998). Л.А.Суднік. КУРЫЛбВІЧ (Kuiyiowicz) Ежы (26.8.1895, г. Івана-Франкоўск, Украі-на — 28.1.1978), польскі мовазнавец. Акад. Польскай АН у Кракаве (1931), Польскай АН (1952), чл. шматлікіх за-межных акадэмій. Вучыўся ў Львове, Вене, Парыжы. 3 1929 праф. Львоўска-га, Вроцлаўскага, у 1948—65 — Яге-лонскага (Кракаў) ун-таў. Навук. працы ў галіне індаеўрапеістыкі, семіцкага і агульнага мовазнаўства: «Індаеўрапей-скія даследаванні» (1952), «Лінгвістыч-ныя эскізы» (1960), «Аб метадах унутра-най рэканструкцыі» (1965), «Праблемы індаеўрапейскай лінгвістыкі» (1977) і інш. Зрабіў вял. ўшіыў на развіццё структурнай лінгвістыкі. Распрацаваў паняцці іерархіі функцый моўных эле-ментаў, ізамарфізму. А.А.Кожынава. КУРЫЛЬСКАЕ ЦЯЧЭННЕ. Аясіо, халоднае паверхневае цячэнне на ПнЗ Ціхага ак., якое рухаецца з Пн на Пд уздоўж усх. берагоў Курыльскіх а-воў і в-ва Хакайда. Т-ра вады зімой 0—5 °C, летам 8—16 °C. Скорасць 0,5—0,9 км/гадз. Каля 40° паўн. ш. пры сустрэ-чы з цячэннем Курасіо адбываецца ін-тэнсіўнае перамешванне паверхневых вод і іх заглыбленне, што дае пачатак Паўночна-Ціхаакіянскаму цячэнню. КУРЫЛЬСКАЯ ДЭСАНТНАЯ АПЕ- РАЦЫЯ 1945, сумесныя баявыя дзеян-ні войск 2-га Далёкаўсх. фронту (ка-мандуючы ген. арміі М.А.Пуркаеў) і сіл Ціхаакіянскага флоту (адм. І.С.Юма-шаў) па авалоданні Курыльскімі астра-вамі 18 жн. — 1 вер. ў савецка-японскую вайну 1945. На Курыльскіх а-вах япон-цы мелі больш за 80 тыс. вайскоўцаў, да 600 самалётаў і іншую баявую тэхні-ку. 18 жн. пры падтрымцы авіяцыі, бе-рагавой і карабельнай артылерыі пача-лася высадка на в-аў Шумшу сав. дэ-санта (каля 9 тыс. чал., 205 гармат і мі-намётаў, 60 караблёў і суднаў), які пасля ўпартых баёў 23 жн. заняў вос-траў. Да канца жн. вызвалена паўн. частка Курыльскіх а-воў. 1 вер. сілы Ціхаакіянскага флоту авалодалі астатні-мі астравамі на Пд ад Урупа. У час апе-рацыі вызначыліся афіцэры — ура-джэнцы Беларусі В.А.Хот і ЦА.Пачта-роў- Літ.: Славннскнй Б.Н. Советская оккупацня Курнльскнх островов (август— сентябрь 1945 г.): Док. нсслед. М., 1993. КУРЫЛЬСКІ ЧАЙ (PentaphyUoides), род кветкавых раслін сям. ружавых. Ка-ля 10 відаў. Пашыраны ва ўмераным поясе Паўн. паўшар’я. На Беларусі ін-традукаваны К.ч.: драбналісты (Р. parvifolia), куставы (Р. fruticosa), маньч-журскі (Р. mandshurica), Фрыдрыхсена (Р. friedrichsenii). Лістападныя кусты выш. да 1,5 м. Лісце перыстае, жаўтавата-зялёнае. Кветкі адзіноч-ныя або ў суквецці, белыя, жоўтыя дыямет-рам да 3 см. Плод — апушаны шматарэшак. Лісце ўжываецца для прыгатавання чайнага напітку. Дэкар. расліны. КУРЬІЛЬСКІЯ АСТРАВЫ архіпелаг вулканічных астравоў паміж Ахоцкім м. і Ціхім ак., ад п-ва Камчатка (Расія) на Пн да в-ва Хакайда (Японія) на Пд. Уваходзяць у склад Сахалінскай вобл. Рас. Федэрацыі. Уключаюць больш за 30 значных і шмат дробных астраўкоў і Курыльскі чай курыльскія 55 скал. Пл. каля 15,6 тыс. км2. Складаюц-ца з Вялікай (даўж. 1200 км) і Малой (даўж. 120 км) Курыльскіх град. К.а. падзелены Курыльскімі пралівамі. Глы-бокія пралівы Крузенштэрна і Бусоль падзяляюць Вял. граду на 3 групы а-воў: паўн. (Шумшу, Парамушыр, Анекатан, Шыяшкатан і інш.), сярэд-нюю (Сімушыр, Кетой, Расшуа, Райко-ке і інш.), паўд. (Кунашыр, Ітуруп, Уруп і інш.). На У ад в-ва Кунашыр за Паўд.-Курыльскім пралівам Малая Ку-рыльская града (в-аў Шыкатан і інш.). Кожны востраў — вулкан, частка вул-кана або ланцуг вулканаў (больш за 160 вулканаў, з іх каля 40 дзеючых), якія зліліся падножжамі або злучаны нізін-нымі перашыйкамі. Астравы складзены пераважна з вулканагенных і вулкана-генна-асадкавых парод. 3 карысных вы-капняў ёсць сера і тэрмальныя воды. Бываюць землетрасенні і цунамі. Рэль-еф гарысты, пераважаюць выш. 500— 1000 м, макс. выш. 2339 м (г. Алаід на аднайменным в-ве). Клімат умерана ха-лодны, мусонны. Сярэдняя т-ра лют. каля -7 °C, жн. ад 10 °C на Пн да 17 °C на Пд. Ападкаў за год да 1000 мм на Пд, каля 600 мм на Пн. Халоднае Ку-рыльскае цячэнне ахалоджвае ціхаакіян-скія берагі астравоў. Зах. схілы паўд. ас-травоў абагрэты цёплым цячэннем Соя. Зімовы мусон і цыклоны палярнага фронту прыносяць частыя мяцеліцы і штормы. На значных астравах густая сетка рэк і ручаёў. Шмат азёр, у т.л. кратэрных. Глебы пераважна дзярно-выя, лугавыя і алювіяльныя, пад ле-сам — слабападзолістыя са значнымі дамешкамі вулканічнага матэрыялу. На паўн. астравах альхова-рабінавае крыва-лессе, кедравы сланік, нізкія кусцікі шыкшы (варанікі). На Пд трапляецца крывалессе з каменнай бярозы, ку-рыльскі бамбук, ялова-піхтавыя і шыра-калістыя лясы з ліянамі і бамбукам, месцамі рэдкалессе з курыльскай ліс-тоўніцы. Для наземнай фауны харак-тэрны мядзведзь, гарнастай, чорна-бу-ры і чырвоны лісы, бурундук. Шмат птушак, асабліва марскіх, на скалах птушыныя базары. Мора багатае рыбай, асабліва ласасёвымі, крабамі, марскім зверам (нерпа, сівуч, марскі коцік, ка-лан). Рыбалоўства, на Пд лясная гаспа-дарка. Развіта рыбаперапрацоўчая і кансервавая прам-сць. Гарады Ку-рыльск (на в-ве Ітуруп), Севера-Ку-рыльск (на в-ве Парамушыр). Пра гас-падарку К.а. гл. ў арт. Сахалінская воб-ласць. Гісторыя Да пач. 20 ст. К.а. насялялі айны. Першым з еўрапейцаў астравы наведаў нідэрл. мараплавец М.Г. дэ Фрыз у 1644. У Расіі першыя звесткі пра К.а. атрыманы ад землепраходца У.В.Атласава ў 1697. У 1711 астравы даследаваў, падрабязна апісаў і склаў іх чарцёж рас. служылы бел. паходжання І.П.Казырэўскі. У 1721 І.М.Яўрэінаў (таксама паходзіў з Беларусі) разам з Ф.Ф.Лужыным па заданні Пятра /пра- 56 КУРЫЛЬСКІЯ вёў геад. вывучэнне К.а. і ўпершыню пазначыў іх на карце Расіі. У 1745 б. ч. астравоў нанесена на «Генеральную карту Расійскай імперыі» ў Акад. атла-се. 3 канца 18 ст. пачалася рас.-яп. ка-ланізацыя К.а. Паводле рас.-яп. дагаво-ра 1855 в-аў Ітуруп і інш. астравы на Пд ад яго адыходзілі да Японіі, астатнія К.а. прызнаваліся ўладаннем Расіі. У 1875 у абмен на прызнанне Японіяй рас. суверэнітэту над в-вам Сахалін Ра-сія перадала ёй сваю частку К.а., якія да 1945 знаходзіліся пад яп. кіраваннем. У час 2-й сусв. вайны ў адпаведнасці з рашэннем Крымскай канферэнцыі 1945 (апубл. ў лют. 1946) К.а. перададзены СССР і заняты сав. войскамі ў час Ку-рыльскай дэсантнай аперацыі 1945; яп. насельніцтва з іх было эвакуіравана і заменена рас. перасяленцамі. 3 1947 ас-травы ў складзе Сахалінскай вобл. Расіі. Японія не пагадзілася з перадачай Сав. Саюзу паўд. К.а. (Ітуруп, Кунашыр, Шыкатан, града Хабамаі) і да гэтага ча-су выказвае свае правы на іх, што стала прычынай нязгоды Японіі падпісаць Дагавор аб міры з СССР, а з 1991 з Ра-сіяй як яго правапераемніцай. Літ.: Бондаренко О.Я. Нензвестные Курнлы: Серьезные размышлення о статусе Куряльскях островов. М., 1992; В ы с о к о в М.С. Мсторня Сахалнна н Курнл в самом кратком нзложеннн. Южно-Сахалннск, 1994. І.Я.Афнагель (прырода, гаспадарка); М.Г.Нікіцін (гісторыя). КУРЫЛЬСКІЯ ПРАЛІВЫ, 26 праліваў паміж асобнымі КурыльСкімі астравамі. З’яўляюцца затопленымі седлавінамі паміж вулканічнымі конусамі, злучаюць Ахоцкае м. з Ціхім акіянам. Шыр. ад 1,8 км (Другі Курыльскі праліў) да 55 км (праліў Крузенштэрна). Пераважа-юць глыб. да 500 м (у пралівах Крузен-штэрна і Бусоль дасягаюць 1764 м і 1468 м адпаведна). У К.п. назіраюцца моцныя прыліўныя цячэнні са скорас-цю 2—12 км/гадз. КУРЫНА, вёска ў Віцебскім р-не, на правым беразе р. Зах. Дзвіна. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 35 км на ПнУ ад Віцебска. 317 ж., 117 двароў (1998). Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, бальніца, аддз. сувязі. Магіла М.Ф.Сіль-ніцкага, які загінуў у Курынскім баі 1942. КУРЫНАЕ ІІРОСА, гл ў арт Брыца КУРЫНАЯ СЛЕПАТА, н а ч н а я с л е п а т а, парушэнне зроку ў чалаве-ка пры слабым асвяіленні (змярканне. ноч, штучнае зацямненне). Бывае ад арганічных або функцыянальных змен у зрокавым пурпуры, пры парушэннях утварэння і распаду зрокавага пігменту радапсіну ў палачках сятчаткі врка. Адрозніваюць сімптаматычную К.с. (пры арган. хваробах вока і хваробах зрокавага нерва, пры глаукоме), функцыянальную (пры нястачы вітамінаў A, В2, РР) і прыроджаную (пры пігментнай дэгенерацыі сятчаткі). Ля-чэнне: прэпараты вітамінаў A, Вр В2, С. РР. харчаванне, багатае на гэтыя вітаміны, кара-цін. А.М.Петрыкаў КЎРЫНСКІ БОЙ 1942, бой партызан атрада Д.Ф.Райцава і А.П.Дзіка супраць ням.-фаш. захопнікаў у раёне вёсак Ку-рына, Платы і р.п. Ноўка Суражскага р-на Віцебскай вобл. 28 сак. ў Вял. Айч. вайну. Пасля разгрому 27 сак. партыза-намі М.Ф.Сільніцкім і М.І.Купчанкам групы гітлераўцаў, якія рабавалі насель-ніцтва ў в. Вусава, атрад карнікаў (каля 350 чал.) на наступны дзень з гарматамі і мінамётамі накіраваўся супраць пар-тызан. У час бою партызаны прычынілі ворагу значныя страты, але да фашыс-таў падаспела падмацаванне (200 чал ), і партызаны былі вымушаны адысці. У в. Курына на магілах загінуўшых парты-зан І.СЛапікава і Сільніцкага помнікі. КУРЫТЫБА (Curitiba), горад на ПдУ Бразіліі. Адм. ц. штата Парана. Засн. ў 1654. Каля 900 тыс. ж., у агламерацыі больш за 1,3 млн. ж. (1995). Вузел чыгу-нак і аўтадарог. Міжнар. аэрапорт. Прам-сць: цэлюлозна-папяровая, дрэ-ваапр., мэблевая, маш.-буд. (машыны для перапрацоўкі драўніны), харчасма-кавая (у т.л. перапрацоўка парагвайска-га чаю — йерба-матэ), тэкст., гарбарна-абутковая, хімічная. Ун-ты. Філалагіч-ная акадэмія. Музей штата. КЎРЫЦЫН Фёдар Васілевіч, рускі па-літ. і грамадскі дзеяч, дыпламат канца 15 ст. Думны пасольскі дзяк. Удзельні-чаў у фарміраванні знешняй палітыкі Маскоўскай дзяржавы пры вял. кн. Іва-не Ilf. У 1485 стварыў у Маскве гурток прыхільнікаў «Жыдоўствуючых» ерасі. Выступаў за скасаванне манастыроў і манаства, свабоду волі чалавека тлума-чыў шырэй, чым артадаксальнае бага-слоўе. Весткі пра К губляюцца пасля 1500. Яго паслядоўнікі асуджаны на царк. саборы 1504.