КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
АКурачкін. За волю, за долю. 1982. «На родных прасторах» (1983), бюст Ю.АГагарына (1969). Літ.: АР.Курачкін / Аўтар тэксту Л.Н.Дробаў. Мн., 1987. Г.А.Фатыхаеа. 44 курачкін КУРАЧКІН Васіль Сцяпанавіч (9.8.1831, С.-Пецярбург — 27.8.1875), рускі паэт, перакладчык, журналіст. Брат М.С.Курачкіна. Да 1853 на ваен. службе. У 1859—73 рэдактар і выдавец сатыр. час. «Лскра» (да 1864 з М.А.Сця-панавым). У 1861—63 чл. цэнтр. к-та тайнай рэв. арг-цыі «Зямля і воля». Дру-каваўся з 1848. Пісаў вершы, вадэвілі («Паміж намі, панове!», паст. 1853; «Сюрпрыз», паст. 1854), фельетоны. Пачынальнік у рус. л-ры надзённай па-літ. паэзіі, дія якой характэрна пара-дыйнае выкарыстанне розных жанраў (санет, ода, стансы, элегія), увядзенне для камічнага эфекту ў якасці дзеючых асоб герояў вядомых літ. твораў (АГры-баедава, М.Гогаля, Дз.Фанвізіна). Пе-ракладаў зах.-еўрап. пісьменнікаў (Мальера, А.Мюсэ, А.Барб’е, В.Гюго і інш.). Найб. вядомы яго пераклады «Песень Беранжэ» (1858; усяго пера-клаў 89 песень), у якіх тэмы і вобразы франц. арыгінала суаднесены з рэаліямі рас. рэчаіснасці. Аўтар сатыр. камедыі «Прынц-Лутоня» (пераробка камедыі М.Манье «Кароль Бабален», 1880). Не-кат. вершы пакладзены на музыку А.Даргамыжскім і М.Мусаргскім. Тв.: Стнхотворення. Статьн. Фельетоны. М., 1957; Стнхотворення. М.; Л., 1962. Літ.: Ямпольскнй Й. Васнлмй Ку-рочклн // Ямпольскнй М. Середнна века. Л., 1974; Старнцына З.А. Беранже в рус-ской лнтературе. М., 1980. С. 76—88. КУРАЧКІН Мікалай Сцяпанавіч (14.6.1830, С.-Пецярбург — 14.2.1884), рускі паэт, перакладчык, журналіст. Брат В.С.Курачкіна. Скончыў Медыка-хірург. акадэмію (1854). 3 1860 супра-цоўнік час. «Лскра». У 1861 прыцягну-ты да тайнай рэв. арг-цыі «Зямля і во-ля». Друкаваўся з 1847 (пераклады). Рэ-дагаваў час. «йллюстрацня» (1861—62), «Кннжный вестннк» (1865—67), альма-нах «Неўскі зборнік» (1867), вёў біблі-ягр. аддзел «Отечественных запнсок» (1868—74) і інш., у якіх змяшчаў арты-кулы на грамадска-паліт. тэмы, кры-тычныя агляды, рэцэнзіі, фельетоны, гумарыстычныя вершы, драм. сцэны Аўтар аповесці «Непаразуменне» (1850). Пераклаў працу П.Прудона «Мастацтва, яго асновы і грамадскае значэнне» (1865, у сааўт.), вершы Т.Шаўчэнкі, В.Альф’еры, Дж.Джусці, Дж.Леапардзі, А.Барб’е, Ш.Баддера і інш., камедыю Р.Кастэльвекіо «Вясковая школа» (1868), драму Л.Камалеці «За манастыр-скай сцяной» (1874) і інш. Тв.: У кн.: Поэты «Нскры» 2 нзд. М., 1955. Т. 2; у кн.: Поэты 1860-х. Л., 1968. КЎРАЧКІН Павел Аляксеевіч (19.11.1900, в. Горнева Вяземскага р-на Смаленскай вобл., Расія — 27.4.1990), удзельнік баёў на Беларусі ў Вял. Айч. вайну. Герой Сав. Саюза (1945), ген. арміі (1959). Скончыў ваен. акадэміі імя Фрунзе (1932), Генпітаба (1940). 3 ліп. 1941 камандуючы 20-й арміяй у складзе Зах. фронту, якая вяла абарончыя баі на тэр. Беларусі; удзельнічаў у Смален- скай бітве 194], са жн. 1941 камандую-чы 43-й арміяй, прадстаўнік Стаўкі Вярх. Галоўнакамандавання, камандую-чы, нам. камандуючага Паўн.-Зах., 1-м Укр., 2-м Бел. франтамі. Да 1970 на ад-казных пасадах у Сав. Арміі. КУРАЧКІН Уладзімір Акімавіч (н. 7.5.1922, г. Астрахань, Расія), расійскі акцёр, рэжысёр аперэты, педагог. Нар. арт. СССР (1978). Скончыў Уральскі ун-т (1951), Вышэйшыя рэжысёрскія курсы пры Дзярж. ін-це тэатр. мастац-тва ў Маскве (1962). 3 1946 акцёр, з 1963 гал. рэж. Свярдлоўскага т-ра муз. камедыі, у 1986—88 — Маскоўскага т-ра аперэты, у 1990—97 маст. кіраўнік і гал. дырыжор Пермскага опернага т-ра. У 1964—74 выкладаў ва Уральскай кансерваторыі, з 1988 праф. Маскоўска-га ун-та культуры. Сярод пастановак: у Свярдлоўскім т-ры — опера «Арабела» Р.Штрауса, аперэты «Севастопальскі вальс» К.Лістова, «Белая ноч» Ц.Хрэн-нікава, «Дзяўчына з блакітнымі вачамі» В.Мурадэлі, «Гары, гары, мая зорка» С.Пажлакова, «Цудоўная Алена» ЖАфенбаха, «Хэло, Долі!» Дж.Германа, «Учора скончылася вайна» В.Ільіна (за-латы медаль імя А.Папова, 1986); у Пермскім т-ры — опера «Скупы ры-цар» С.Рахманінава (1998). КЎРАЧКІН Юрый Андрэевіч (н. 13.5.1950, г.п. Свіслач Гродзенскай вобл ), бел. фізік-тэарэтык. Д-р фізіка-матэм. н. (1998). Скончыў Гродзенскі пед. ін-т (1971). 3 1971 у Ін-це фізікі Нац. АН Беларусі. Навук. працы па фі-зіцы элементарных часціц. Прапанаваў новы метад рашэння задач рэлятывісц-кай кінематыкі, заснаваны на сувязі алг. кватэрніёнаў і бікватэрніёнаў з геа-метрыяй прастораў Лабачэўскага. Разам з інш. даў тлумачэнне прыроды выра-джэння спектраў энергій задач Кеплера ў прасторах пастаяннай крывізны. Тв:. Кватернноны в релятнвнстской фнзя-ке. Мн., 1989 (разам з АВ.Бярэзіным, ЯАТалкачовым). А.І.Болсун. КУРАЧЫЦКАЯ Гамара Мікалаеўна (н. 28.3.1949, г.п. Калінава Папаснянскага р-на Луганскай вобл., Украіна), бел. мастак дэкар.-прыкладнога мастацтва. Скончыла Бел. тэатр.-маст. ін-т (1975). 3 1975 на Барысаўскім камбінаце пры-кладнога мастацтва. У 1993—96 выкла-дала ў маст. школе-ліцэі ў Мінску. Пра-цуе ў галіне керамікі. Творы вызнача-юцца абагульненасцю і стылізаванасцю пластычных форм, спалучэннем нату-ральнай фактуры матэрыялу з ангобнай размалёўкай. Аформіла інтэр’еры праф.-тэхн. вучылішча мантажных і спец. работ № 31 у Мінску (1979—80), дзіцячых садкоў № 31 у Барысаве (1981) і № 401 у Мінску (1983), загс у г. п. Іўе Гродзенскай вобл. (1990—91) і інш. Сярод станковых твораў: дэкар. пластыка «Сны зімовага лесу» (1987), вазы «Нектар» (1980), «Палессе» (1987), дробная пластыка. КУРАШКЕВІЧ (Kuraszkiewicz) Уладзіс-лаў (н. 22.2.1905, г. Уладава, Польшча), польскі мовазнавец. Акад. Польскай АН у Кракаве (1948), Польскай АН (1967). Скончыў Львоўскі ун-т (1929). 3 1936 праф. Люблінскага, з 1950 — Паз-нанскага ун-таў. Навук. працы ў галіне славістыкі, польск. і ўсх.-слав. дыялек-талогіі і гісторыі мовы. Даследаваў асаблівасці пераходных укр.-бел. і ўкр,-рус. гаворак: «3 даследаванняў паўноч-на-ўкраінскіх гаворак» (1931), «Да пы-тання канчатка 3-й асобы адзіночнага і множнага ліку цяперапіняга часу -ті ў беларускіх і паўночна-рускіх гаворках» (1935), «Найважнейшыя моўныя з’явы Т Курачыцкая. Ке-рамічнае пано «Юнацгва» ў пра-фесійна-тэхнічным вучылішчы манта-жных і спецыяль-ных работ № 31 у Мінску. 1979—80. КУРБЭ 45 ў гаворках паміж Бугам і Нарвай» (1939), «Усходнеславянскія мовы» (1954), «Нарыс усходнеславянскай дыя-леЬ'алогіі» (2-е выд. 1963), «Беларускія і ўкраінскія тэндэнцыі ў гаворках нава-колля Белавежскай пушчы» (1964), «Украінскія і беларускія дыфтонгі і іх рэдукцыя ў гаворках ад Сана да Нарвы» (1978), «Ненаціскныя галосныя о—е ў адносінах да дыфтонгаў і іх рэдукцыі ў беларускіх і ўкраінскіх дыялектах ад Нарвы да Сана» (1983). А.А.Кожынава. КУРБАННЕПЁСАЎ Керым (26.10.1929, аул 1-ы Геок-Тэпе Геок-Тэпінскага р-на, Туркменістан — 1.9.1988), тур-кменскі паэт. Нар. пісьменнік Туркме-ністана (1967). Скончыў Туркменскі ун-т (Ашхабад, 1961). Друкаваўся з 1946. Першы зб. вершаў — «Крыніца маёй сілы» (1951). У кнігах паэзіі «Спа-борнштва» (1972), «Жыццё» (1975), «Вясенні вецер» (1977), «Зямля» (1978), «На паўдарозе» (1979) роздум пра сэнс жыцця, месца мастака ў ім, пра грама-дзянскі ідэал. Аўтар зб. літ.-крытычных арт. «Літаратура і жыццё» (1981), эсэ «Летнія запісы» (1986) і інш. Шматлікія яго творы сталі нар. песнямі. Пераклаў на туркм. мову вершы Н.Гілевіча, П.Панчанкі, М.Танка. На бел. мову асобныя творы К. пераклалі М.Аўрам-чык, Р.Барадулін, В.Жуковіч, Х.Жычка, М.Маляўка, Ю.Свірка, М.Танк, Л.Філі-монава. Дзярж. прэмія Туркменістана імя Махтумкулі 1970. Тв.: Бел. пер. — у кн.: Мая Туркменія. Мн., 1992; Рус. пер. — йзбр. стнхн. М., 1979. А.М.Карлюкевіч. КУРБАНСАХАТАЎ Курбандурды (5.9.1919, в. Караяб Марыйскай вобл., Туркменістан — 25.2.1992), туркменскі пісьменнік. Нар. пісьменнік Туркменіс-тана (1990). Скончыў Туркменскі пед. ін-т (Ашхабад, 1941). У зб-ках аповес-цей і апавяданняў «Сурай» (1955), «Сэрца — не камень» (1958), «Сорак манет» (1961), «Родны чалавек» (1965), рамане «Тойлы Мерген» (19/0) жыццё і праблемы туркм. вёскі, вясковай інтэлі-генцыі. Аўтар зб-каў вершаў «Салдат вярнуўся дадому» (1947), «Сад садоў» (1962), п’ес «Ханг» (1966), «Непралітая кроў» (1968), кінасцэнарыяў. На бел. мову асобныя творы К. пераклаў М-Гіль. Тв.. Рус. пер. — Еслн любншь. М., 1972. КУРБАС Лесь (Аляксандр Сцяпанавіч; 25.2.1887, г. Самбар Львоўскай вобл., Украіна — 15.10.1942), украінскі рэжы-сёр, акцёр; адзін з заснавальнікаў укр. сав. т-ра. Нар. арт. Украіны (1925) Ву-чыўся ў Венскім і Львоўскім ун-тах. 3 1916 арганізатар і кіраўнік тэатр. труп. у т.л. «Беразіль» (1922, з 1934 Укр. т-р імя Т.Р.Шаўчэнкі ў Харкаве). Лепшыя ак-цёрскія работы: Гнат («Абяздоленая» І.Карпенкі-Карага), Астраў («Дзядзька Ваня» А.Чэхава), Хлестакоў («Рэвізор» М.Гогаля), Макбет («Макбет» У.Шэк-спіра). Паставіў спекгаклі «У ііушчы» Лесі Украінкі, «Цар Эдып» Сафокла (абодва 1918), «Гайдамакі», «Іван Гус» паводле Т.Шаўчэнкі, «Нявольнік» М.Крапіўніцкага (усе 1920), «Джымі Хі- гінс» паводле Э.Сінклера (1923), «Дык-татура» І.Мікітэнкі (1930), «Маклена Граса» М.Куліша (1933) і інш. Рэжы-сёр-пастаноўпічык фільмаў «Вендэта», «Макдональд» (абодва 1924), «Арсе-нальцы» (1925). КЎРБАТ Мікалай Міхайлавіч (н. 9.5.1942, г.п. Свіслач Гродзенскай вобл), бел. вучоны ў галіне фармакало-гіі. Канд. мед. н. (1968), праф. (1992). Скончыў Гродзенскі мед. ін-т (1964), працуе ў ім (з 1987 заг. кафедры). На-вук. працы па вывучэнні сродкаў для барацьбы з гіпаксіяй, фармакалогіі амі-накіслот. Тв.: Рецеітгурный справочннк врача. Мн., 1996 (разам з П.Б.Станкевічам). КУРБАТАЎ Ігар Міхайлавіч (13.3.1905, Масква — 19.10.1969), бел. вучоны ў галіне фізіялогіі раслін. Д-р біял. н. (1949). Засл. дз. нав. Беларусі (1965). Скончыў Маскоўскі ун-т (1930). 3 1954 у БСГА. Навук. працы па біяхіміі глебы і торфу; вывучаў фізіял. дзеянне глеб на працэсы росту, фотасінтэзу раслін. Те:. К вопросу о прнроде гумуса почв н торфов (разам з Е.І.Двойнішнікавай, В.Ф.Курбатавай) // Тр. Белорусской с.-х. академнн. 1959. Т. 32, вып. 1; Современные представлення о прнроде гумуса н его ролн в жнзнн почв н растеннй // Вопросы бнологн-ческой актнвностн почвы. Горкм, 1968. КУРБЁКА Іван Сцяпанавіч (н. 10.11.1934, в. Серабрышча Баранавіцка-га р-на Брэсцкай вобл ), бел. паэт і літ.-знавец. Скончыў БДУ (1958). 3 1958 у Літ. музеі Я.Купалы, з 1964 у Літ.-мема-рыяльным музеі Я.Коласа. Друкуецца з 1958. Выдаў зб. гумарыстычных вершаў «Абы здароўе» (1979), кн. лінгвістычных загадак (шарады, метаграмы, лагагры-фы, анаграмы) «Хітрыя літары» (1991), зб. «Руска-беларускія крыжасловы: Зай-мальны дапаможнік для ўдасканалення мовы» (1993), альбомы «Янка Купала» (1965, 2-е выд. 1983), «Якуб Колас» (1967, 2-е выд. 1980, у сааўт.), «Якуб Колас: Жыццё і творчасць» (1974, у са-аўт.). Складальнік зб. «Успаміны пра Якуба Коласа» (1982). Творы К. зме-шчаны таксама ў калект. зб-ках «Асцю-