КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
КУРАГА, плады абрыкоса, высушаныя на сонцы ў выглядзе палавшак без кос-гачак. Часам плады спачатку акурваюць сярністым ангідрыдам. Mae ў сабе віль-гаці да 22%, цукру 50—60%, арган. кіс-лот 1,4—3,4%, вітаміну С — каля 7 мг%, караціну — каля 6,3 мг%. Ко-лер — ад светла-жоўтага да цёмна-аранжавага. Выкарыстоўваецца непа-срэдна ў ежу, у кампотнай сумесі з су-шаных фруктаў і ў кандытарскіх выра-бах. КУРАЕЎ Аляксандр Аляксандравіч (н. 11.12.1937, г. Саратаў, Расія), бел. вучо-ны ў галіне фіз. электронікі і матэм. фі- зікі. Д-р фіз.-матэм. н. (1980), праф. (1982). Скончыў Сарагаўскі ун-т (1960). 3 1981 у Бел. ун-це інфарматыкі і ра-дыёэлекгронікі. Навук. працы па тэорыі і аптымізацыі нелінейных працэсаў уза-емадзеяння магутных электронных па-токаў з эл.-магн. палямі нерэгулярных элекградынамічных сістэм, метадах ра шэння задач аптымальнага кіравання. Тв:. Теорня н оптнммзацня электронных прнборов СВЧ. Мн., 1979; Моіцные прнборы СВЧ: Методы аналмза н оптнмнзацнн пара-метров. М., 1986. А.І.Болсун. КУРАЙ, кветкавая расліна, гл. ў арт. Салянка. КУРАК Віктар Віктаравіч (н. 6.3.1944, в Манастырышчава Чарнігаўскага р-на Прыморскага краю, Расія), бел. вучоны ў галіне анестэзіялогіі і рэаніматалогіі. Д-р мед. н. (1997), праф. (1998). Скон-чыў Каўнаскі мед. ін-т (1966). 3 1975 у Бел. ін-це ўдасканалення ўрачоў (з 1989 заг. кафедры). Гал. дзіцячы анестэзіё-лаг-рэаніматолаг Беларусі. Навук. пра-цы па патафізіялогіі штучнага кровазва-роту і па пытаннях інтэнсіўнай тэрапіі запаленча-гнойных захворванняў у дзя-цей. Тв.: Справочннк по педаатрнн. Мн., 1979 (у сааўт.); Справочннк семейного врача: Пе-даатрня. Мн., 1997 (у сааўг.). КУРАКА Міхаіл Канстанцінавіч (23.9.1872, в. Казелле Краснапольскага р-на Магілёўскай вобл. — 8.2.1920), ву-чоны-металург, заснавальнік школы рас. доменшчыкаў. 3 1890 працаваў на металургічных з-дах Пд Расіі. За ўдзел у рэв. падзеях 1905 сасланы. 3 1908 нач. доменнага цэха Юзаўскага металургіч-нага з-да (Данбас). Сканструяваў і па-будаваў першы ў Расіі мех. скіпаВы па-дымальнік для загрузкі шыхты, распра-цаваў арыгінальную канструкцыю гор-на, удасканаліў фурменны механізм падачы паветра. Распрацоўваў праект буйнога металургічнага з-да ў Кузбасе (з 1917), пры будаўніцтве якога ажыц-цёўлены многія яго вынаходкі. Літ.: Бек АА. Мон герон: Повестн. М., 1967. Я.Г.Міляшкевіч. КУРАКІ бел. кулінарны выраб. У вара-ную тоўчаную бульбу дадавалі трохі му-кі, ляпілі маленькія піражкі, качалі іх у тоўчаным семі лёну, пяклі на кагіусных лістах або на блясе. КУРАКІН Барыс Іванавіч (30.7.1676, Масква — 28.10.1727), расійскі ваен. дзеяч, дыпламат. гісторык, адзін з па-плечнікаў цара Пятра I. Ген.-маёр (1712) . 3 роду кн. Куракіных, нашчад-каў Гедзіміна. Удзельнік Азоўскіх пахо-даў 1695—96 і Палтаўскай бітвы 1709, потым на дыпламат. службе. Садзейні-чаў дыпламат. забеспячэнню пазіцый Расіі ў час Паўночнай вайны 1700—21, у т.л. па даручэнні Пятра I заключыў у 1710 дагавор «аб узаемнай дружбе і са-юзе» з курфюрстам Гановера Георгам. 3 1711 пасол у Нідэрландах, у 1724— 27 — у Францыі. Пакінуў багатую ру-капісную спадчыну (надрук. ў «Архіве князя Ф.А.Куракіна», т. 1—10, 1890— 1902) — дыпламат. матэрыялы, аўгабія-графію «Жыццё князя Барыса Карыбу-та-Куракіна з роду, які паходзіць з Польшчы і Літвы», «Гісторыю пра цара Пятра Аляксеевіча» і інш. Літ:. Молчанов Н.Н. Днпломатня Петра Велмкого. 3 нзд. М., 1990. КУРАНЕЦ вёска ў Вілейскім р-не Мінскай вобл., на аўтадарозе Вілей-ка — Докшыцы. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 8 км на Пн ад г. Вілейка, 111 км ад Мінска, 1 км ад чыг. раз’езда Куранец. 1115 ж., 473 двары (1998). У пісьмовых крьшіцах з 1519 упамінаецца як мястэчка ВКЛ, у 1665 горад. У 1539 пабу-давана царква, у 1665 — касцёл. У 19 ст. за-можнае гандл. мястэчка. У 1887 — 1765 ж. У пач. 20 ст. цэнтр воласці ў Віленскай губ., ва-ласная ўправа, 2 царквы, царк.-прыходская школа, 2368 ж. 3 1921 у складзе Полыпчы, мястэчка Навагрудскага, з 1925 Віленскага ваяводстваў. 3 вер. 1939 у БССР. 3 15.1.1940 цэнтр Куранецкага раёна. 3 12.10.1940 гар. па-сёлак, цэнтр сельсавета. 3 25.6.1941 да 2.7.1944 акупіраваны ням.-фаш. захопнікамі, якія часткова спалілі К., стварылі тут лагер сав. ваеннапалонных, знішчылі каля 1,3 тыс. чал. Дзейнічала Вілейска-Куранецкае патрыя-тычнае падполле. У ноч на 1.10.1943 партыза-ны брыгады «Народныя мсціўцы» імя В.Т.Ва-ранянскага разграмілі ў К. варожы гарнізон. 3 1946 у Вілейскім р-не, з 1954 вёска. У 1972 — 1427 ж., 446 двароў. Лесацэх Вілейскага дрэваапр. камбі-ната, кандытарскі цэх. Сярэдняя шко-ла, Дом культуры, б-ка, бальніца, амбу-латорыя, аптэка, камбінат быт. абслу-гоўвання, аддз. сувязі. Магіла ўдзельні-каў паўстання 1863—64. Брацкая магіла сав. воінаў і партызан. Магіла ахвяр фа-шызму. Помнік падпольшчыкам. Пом-нік архітэкгуры — царква Раства Бага-родзіцы (2-я пал. 19 ст.). КУРАНЁЦКІ РАЁН, адміністрацыйна-тэр. адзінка ў БССР у 1940—46. Утво-раны 15.1.1940 у Вілейскай вобл., цэнтр — г.п. Куранец. 12.10.1940 падзе-лены на 13 сельсаветаў. 3 вер. 1944 у Маладзечанскай вобл. У ліп. 1946 у су-вязі з перанясеннем цэнтра раёна ў г. Вілейка перайменаваны ў Вілейскі раён. КУРАНЁЎ Вячаслаў Аляксандравіч (н. 5.9.1947, г. Савецкая Гавань Хабараў-скага краю, Расія), бел. вучоны ў галіне радыётэхнікі. Д-р тэхн. н. (1998), праф. (1999). Скончыў Мінскае вышэйшае інж. зенітна-ракетнае вучылішча (1969). 3 1987 у Ваен. акадэміі Рэспублікі Бела-русь. Навук. працы па прасторава раз-меркаваных інфарм. сістэмах са струк-турнай і параметрычнай адаптацыяй. Распрацаваў шэраг шматпазіцыйных КУРАНТЫ 41 вымяральнікаў каардынат, адаптыўных да выпадковых змен паветраных умоў. М.П. Савік. КУРАНЁЎ Рыгор Самойлавіч (1.2.1921, г. Нікапаль Днепрапятроўскай вобл., Украіна — 12.8.1985), расійскі паэт, пе-ракладчык. Скончыў Літ. ін-т імя М.Горкага (1950). Друкаваўся з 1950. Аўтар зб. вершаў «Разведка боем» (1957), паэм «Самалёты выходзяць у поле» (1951), «На беразе Палаты» (1964), асн. тэма якіх патрыятызм, жыццё сучаснікаў. На рус. мову пера-клаў вершы М.Танка (зб. «Каб дайсці да казкі...», 1966), А.Вярцінскага (зб. «Вяртанне», 1969), Г.Бураўкіна (зб. «Жаваранак над праспекгам», 1972), С.Грахоўскага (зб. «Зазімак», 1978), па-эму Р.Барадуліна «Балада Брэсцкай крэпасці» (1975), асобныя творы Я.Ку-палы, Я.Коласа, Цёткі, П.Глебкі, П.Панчанкі, Е.Лось і інш. На бел. мову яго вершы пераклалі У.Паўлаў, А.Пы-сін, С.Шушкевіч. КЎРАНТ (Courant) Рыхард (8.1.1888, г. Люблінец, Польшча — 27.1.1972), аме-рыканскі матэматык. Замежны чл. АН СССР (1966). Скончыў Гётынгенскі ун-т (1910), дзе і працаваў у 1920—33. 3 1934 праф. Нью-Йоркскага ун-та. На-вук. працы па тэорыі канформных ад-люстраванняў, краявых задачах матэм. фізікі, варыяцыйным злічэнні. Аўтар многіх манаграфій і падручнікаў. Тв.: Рус. пер. — Курс дафференцнального я ннтегрального нсчнслення. Т. 1. 4 нзд. М., 1967; Т. 2. 2 нзд. М., 1970; Методы математн-ческой фнзнкн. Т. 2. Уравнення с частнымн пронзводнымн. М., 1964. КУРАНТА (франц. courante літар. бягу-чая), прыдворны танец італьян. пахо-джання. Найб. пашыраны на мяжы 16—17 ст. Муз. памер 2/4, рытм пунк-цірны. Пазней узніклі 2 віды К. — франц. (тэмп умераны, памер 3/2 або 6/4, частая змена рытму, урачысты ха-рактар) і італьянская (тэмп хугкі, паста-янны муз. памер 3/4 або 3/8). У прафес. музыцы існавала да 1-й пал. 18 ст. як 2-я частка інстр. сюіты (І.С.Бах, Г.Ф.Гендэль). Вядомы рукапісны зб. «Куранты», у якім змешчаны шэраг кантаў і псальмаў з акрэсленымі бел. рысамі. КУРАНТЫ (ад франц. codrant цякучы, бягучы), старадаўняя назва вежавых або вял. пакаёвых гадзіннікаў з музычным механізмам, якія б’юць з пэўнай мела-дычнай паслядоўнасцю ці выконваюць невял. музычныя п’есы. 3 найб. вядо-мых — К. Маскоўскага Крамля. «КУРАНТЫ», першыя рас. рукапісныя газеты ў 1600—1701. Складаліся ў не-вял. колькасці ў Пасольскім прыказе для інфармавання цара і Баярскай думы пра падзеі ў замежных краінах (дыпла-мат. зносіны, ваен. і ўнутрыдзярж. па-дзеі, копіі мірных дагавораў, прамовы каралёў, звесткі пра рэдкія прыродныя з’явы і інш.). Крыніцамі для іх складан- 42 куранты ня былі замежныя друкаваныя матэры-ялы, паведамленні рас. і замежных агентаў. Папярэднік рас. друкаванай газ. «Ведомостй». «КУРАНТЫ». рукапісны зборнік (аль-бом) кантаў і псальмаў, датаваны 1733. Уключае 31 тэкст з нотамі на 1, 2, 3 га-ласы. Акрэслена бел. або бел.-ўкр. ры-сы маюць канты «А гды ж тая голубен-ка сама полетела», «Гой, гой, сядем в коло», «А ў полм речка, через речку кладка», «В неделенку рано», «Ганну-сенька коханная, вечер была румяная», «Межу горамн разшумела речка», «Тяж-кая моя бедонка» і інш., вядомыя па інш. рукапісных зборніках. Таму можна меркаваць, што «К.» складаліся шляхам перапісвання з больш ранніх крыніц. Паводле запісу на форзацы можна мер-каваць, што зборнік створаны ў г. Ярас-лаўль і належаў мясц. купчысе Прата-попавай. Зберагаецца ў рукапісным ад-дзеле Ін-та рус. л-ры (Пушкінскі дом). На матэрыялах «К.» В.Капыцько пабу-даваў аднайм. араторыю з элементамі дзейства для голасу, хору і інстр. ансам-бля (1990). Публ.: McMillin AB., Drage C.L. Curanty: an unpublished Russian Song-Book of 1733 // Oxford Slavonic Papers. 1970. Vol. 3. Літ:. Мальдзіс AI. Ha скрыжаванні славянскіх традьшый. Мн., 1980. С. 95—96. Л.П.Касцюкавец, А.В.Мальдзіс. КУРАПАДбБНЫЯ (Galliformes), атрад птушак. Вядомы з ніжняга эацэну. 2 падатр.: гаацыны і ўласна К., 7 сям. (6 сучасных: веліканогія куры, фазанавыя, індычыя, краксавыя, або гока, цецеру-ковыя, цацаркавыя), 108 выкапнёвых і 283 сучасныя віды. Наземныя або на-земна-дрэвавыя птушкі. На Беларусі 7 відаў: глушэц, курапаткі белая і шэрая, перапёлка, рабчык, цецярук, фазан. У Чырв. кнізе МСАП — 26 відаў, 11 пад-відаў. У Чырв. кнізе Беларусі — кура-патка белая. Даўж. ад 12 см (карлікавая перапёлка) да 235 см (чубаты аргус), маса ад 45 г (карліка-вая перапёлка) да 10 кг (дзікі індык). Самцы буйнейшыя за самак. Палавы дымарфізм добра выражаны. Дзюба кароткая, моцная. Крылы шырокія. Ногі моцныя. Добра хо-дзяць, бегаюць, палёт непрацяглы. Кормяцца пладамі, насеннем, травой, лісцем, насяко-мымі, малюскамі, чарвямі. Пераважна паліга-мы, такуюць. Гнёзды на зямлі (акрамя гаацы-на і гока). Нясуць да 25 яец. Вывадкавыя птушкі. Банкіўскія куры (гл. Банкіўскі пе-вень), індычыя і цацаркавыя — продкі свой-скіх парод. Аб’ект промыслу і развядзення.