КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
КУГІРЫЯНЕНКА Васіль Аляксеевіч (н. 29.6.1950, Магілёў), бел. музыкант, кам-пазітар; збіральнік і выканаўца бел. муз. фальклору. Засл. арт. Беларусі (1987). Скончыў Бел. кансерваторыю (1975). 3 1974 канцэртмайстар, з 1978 муз. кіраў-нік фальклорна-харэаграфічнага ансам-бля «Харошкі». 3 1984 арганізатар і маст. кіраўнік Бел. дзярж. ансамбля нар. му-зыкі «Свята». Аўгар апрацовак нар. му-зыкі, у т.л. песень «Калі каліна не цві-ла», «Пасею гурочкі», «Песня-балада», арыгінальных песень на вершы Я.Чачо-та, Я.Купалы і інш. КУПРЭВІЧ Васіль Феафілавіч (24.1.1897, в. Кальнікі Смалявіцкага р-на Мінскай вобл. — 17.3.1969), бел. вучоны ў галіне батанікі, заснавальнік глебавай энзімалогіі; дзярж. дзеяч Бела-русі. Чл.-кар. AH СССР (1953). Акад. АН Беларусі (1952), д-р біял. н. (1942), праф. (1950). Герой Сац. Працы (1969). Засл. дз. нав. Беларусі (1967). Скончыў Ін-т павышэння кваліфікацыі кадраў нар. асветы (Масква, 1931). 3 1934 у Ін-це біял. навук. Беларусі. 3 1938 у Бат. ін-це AH СССР (з 1949 дырэкгар). 3 1952 прэзідэнт АН Беларусі, аднача-сова з 1953 у Ін-це біялогіі АН Белару-сі, з 1958 у Аддзеле фізіялогіі і сістэма-тыкі ніжэйшых раслін АН Беларусі. Навук. працы па фізіялогіі хворых рас-лін, сістэматыцы ірыбоў. Выявіў паза-клетачнае выдзяленне ферментаў у аб-лігатных паразітаў і кончыкамі каранёў вышэйшых раслін, даказаў магчымасць засвойвання раслінамі вуглекіслаты, якая трапляе ў каранёвую сістэму з ва- дою з глебы. Яго імем названы Ін-т эксперым. батанікі Нац. АН Беларусі. Тв.: Науч. труды. Т. 1—4. Мн., 1971—75; Академня наук Белорусской ССР. 3 нэд. Мн., 1968. Літ.: Л і п с к і У.С. Урокі Купрэвіча: Дак. аповесць. Мн., 1987; Академнк В.Ф.Купре-внч: Матерналы юбнлейной сесснн Нац. акад. наук Беларусн, посвяіц. 100-летню co дня рождення. Мн., 1997. КУІІРЭЕЎ Аляксандр Клаўдзіевіч (26.9.1900, г. Беласток, Польшча — 26.8.1975), генерал-лейтэнант (1944). Скончыў курсы пры Ваенна-марской акадэміі (1929) і курсы ўдасканалення начсаставу пры Ваен.-паветр. акадэміі (1931). У арміі з 1914, у Чырв. Арміі з 1918, удзельнік грамадз. вайны. У Вял. Айч. вайну нам. нач. ВПС ВМФ, нач. тылу ВПС ВМФ. Да 1956 на камандных пасадах у Сав. Арміі. КУПРЭЕЎ Мікола (Мікалай Сымона-віч; н. 25.5.1937, в. Ямнае Рагачоўскага р-на Гомельскай вобл.), бел. пісьмен-нік. Скончыў Брэсцкі пед. ін-т (1962). Настаўнічаў, працаваў у прэсе. Друку-ецца з 1957. Паэзія К. вызначаецца ме-тафарычнасцю, асацыятыўнасцю. сва-боднай формай верша (зб-кі «Непаз-бежнасць», 1967; «Правінцыйныя фан-тазіі», 1995). Распрацоўвае і гіст. тэматыку. Яго трылогія (аповесці «Дзі-цячыя гульні пасля вайны», 1995; «Ім-гненне светлае», 1996; «На вуліцы Кар-ла Маркса з Паэтам», 1997) — успамін пра трагедыю вайны, цяжкія пасляваен. гады, пошукі светлага, расчараванні ге-роя і грамадства ў 1960—70-я г. Пера-кладае з укр. мовы. І.УСаламевіч КУПРЭЙЧЫК Віктар Давыдавіч (н. 3.7.1949, Мінск), бел. спаргсмен (шах-маты). Міжнар. гросмайстар (1980). Скончыў БДУ (1972). 3 1992 спарг-смен-інструктар нац. каманды Беларусі. Чэмпіён свету сярод студэнтаў у каман-дным першынстве (1968, г. Ібс, Аў-стрыя; 1969, г. Дрэздэн, Германія; 1974, Тысайд, Вялікабрьгганія). Чэмпіён СССР сярод маладых майстроў (1974). Чэмпіён Беларусі (1972). КЎПЧАНКА Генадзь Уладзіміравіч (н. 16.6.1941, пас. Яленаўка Данецкай вобл., Украіна), бел. вучоны ў галіне металазнаўства. Д-р тэхн. н. (1992). Скончыў Марыупальскі металург. ін-т (1963). 3 1970 у Фіз.-тэхн. ін-це Нац. АН Беларусі. Навук. працы па тэрміч- най апрацоўцы металаў, гарачатрыва-лых і каразійнаўстойлівых матэрыялах, металазнаўстве каляровых і высакарод-ных металаў і сплаваў. Тв:. Структура н свойства эвтектаческвх композвцмонных матерналов. Мн., 1986 (ра-зам з Л.М.Несцяровічам). КУПЧЫНАЎ Барыс Іванавіч (н. 19.6.1935, Мінск), бел. вучоны ў галіне матэрыялазнаўства ў машынабудаванні. Чл.-кар. Нац. АН Беларусі (1986), д-р тэхн. н. (1976), праф. (1989). Засл. вы-находнік Беларусі (1981). Сын І.І.А>-чынава. Скончыў Бел. ін-т інжынераў чыг. транспарту (1959). 3 1969 у Ін-це механікі металапалімерных сістэм Нац. АН Беларусі. Навук. працы па даследа-ванні трэння і зносу цвёрдых цел, фізі-цы і механіцы кампазіцыйных матэрыя-лаў на аснове палімераў, трыбалогіі вадкіх крышталёў. Распрацаваў канстр,-тэхнал. параметры працэсу вытв-сці драўнінна-палімерных матэрыялаў, ас-новы новага навук. кірунку па стварэн-ні высокаэфекгыўных вадкакрышт. зма-зачных матэрыялаў. Навук. адкрыццё ў галіне біятрыбалогіі (1984). Дзярж. прэ-мія БССР 1972. Тв.: Технологмя конструкцнонных мате-рналов н мзделкй на основе нзмельченных отходов древеснны. Мн., 1992 (разам з М.В.Немагаем, С.Ф.Мельнікавым); Бнотрн-болопія снновнальных суставов. Мн., 1997 (разам з Я.Дз.Белаенкам, С.Ф. Ермаковым). КУПЧЫНАЎ Іван Іосіфавіч (30.10.1909, г. Горкі Магілёўскай вобл. — 5.10.1988), бел. геадэзіст. Д-р тэхн. н. (1962), праф. (1963). Засл. дз. нав. і тэх-нікі Беларусі (1968). Скончыў БСГА (1931). У 1954—82 у Бел. ін-це інжыне-раў чыг. транспарту (Гомель). Навук. працы па інж. геадэзіі, ураўнаважванні геад. сетак, праграміраванні ўраўняль-ных вылічэнняў для ЭВМ. КУПЭ (франц. coupe ад сойрег адра-заць), 1) аддзяленне для 2—4 пасажы-раў у чыг. вагоне, якое закрываецца дзвярыма. 2) Кузаў легкавога аўтамабіля з адным або двума радамі сядзенняў і дзвюма дзверцамі. КУПЮРА (франц. coupure ад couper рэзаць, адразаць), 1) скарачэнне або пропуск асобных частак тэксту пры яго публікацыі. К. называецца таксама апу-шчаная частка тэксту (у тэксце пазна- 40 купяціцкі чаецца адпункгоўкай). К. робяць, як правіла, складальнікі ці рэдактары пуб-лікацыі з мэтай пазбегнуць паўтораў інш. дакументаў, змешчаных у выданні, або выключэння частак, якія не маюць адносін да тэмы, задач і мэт выдання ці немэтазгодныя з-за канцэптуальных і метадалагічных установак. 2) Абазна-чэнне вартасці (намінальнай вартасці) папяровых грошай, банкнотаў, каштоў-ных папер — акцый ці аблігацый, a таксама самі гэтыя грошы, банкноты, каштоўныя паперы або аблігацыі. Ю.У.Несцяровіч. КУІІЯЦІЦКІ УВЯДЗЕНСКІ МАНАС-ТЫР Існаваў у 1628—1817 у в. Купяці-чы (цяпер Пінскі р-н). Засн. Апалоніяй Войнай (з Валовічаў) як правасл. муж-чынскі манастыр пры старадаўняй цар-кве Уводзін Багародзіцы ў храм. Гал. яго святыняй быў абраз Маці Божай у выглядзе меднага крыжа-энкалпіёна, знойдзенага, паводле царк. легенды, у 1182 пры дзівосных абставінах. У сярэ-дзіне 17 ст. абраз перанесены ў Сафій-скі сабор у Кіеве. Першыя манахі прыйшлі ў Купяцічы ў 1629 з Віленскага Святадухаўскага манастыра. У 1630-я г. ў манастыры жыў бел. рэліг. дзеяч і пісьменнік Афанасій Брэсцкі, які ў сваіх творах усхваляў купяціцкі абраз як гал. правасл. святыню Рэчы Паспалітай. У 1743 манастыр стаў уніяцкім і неўзабаве далучаны да Пінскага Богаяўленскага манастыра. У 1817 зачынены. Будынкі былі драўляныя, не зберагліся. А.А.Ярашэвіч. КУРА, рака ў Турцыі, Грузіі і Азербай-джане. Даўж. 1364 км, пл. басейна 188 тыс. км2. Пачынаецца на Армянскім нагор’і ў Турцыі, да г. Тбілісі цячэ пе-раважна ў цяснінах, месцамі — у між-горных катлавінах, ніжэй рэчышча па-дзяляецца на рукавы, даліна пашыраец-ца. Вышэй г. Мінгечаур у вузкай цясні-не перасякае скалістую граду Баздаг, ніжняе цячэнне па Кура-Араксінскай нізіне, моцна меандрыруе, берагі нізкія, абвалаваныя. Упадае ў Каспійскае м., угварае дэльту (пл. 100 км2). Гал. пры-ток — Аракс. Сярэдні гадавы расход вады каля в. Хулур 270 м3/с. Сцёк на-носаў да 21 млн. т за год. Выкарыстоў-ваецца для арашэння. Частка вады па канале перадаецца для абваднення р. Аракс. У дэльце рыбалоўства (сяўруга, бялуга, асетр, судак і інш.). Суднаход-ная ў ніжнім цячэнні. Зема-Аўчальская, Мінгечаурская і інш. ГЭС. Ha К. — га-рады Горы, Тбілісі, Руставі (Грузія), Мінгечаур, Сабірабад (Азербайджан). КУРА-АРАКСІНСКАЯ НІЗІНА У За-каўказзі, у Азербайджане, у ніжнім ця-чэнні рэк Кура і Аракс. На У абмыва-ецца Каспійскім м. Даўж. 250 км, шыр. 150 км. Выш. каля 200 м, у сярэдняй і ўсх. частках ніжэй узр. акіяна. Алюві-яльна-акумулятыўная раўніна. У асно-ве — Ніжнекурынскі сінклінорый. Ра-довішчы нафты. Рэльеф ускладнены конусамі вынасу рэк, грывамі, паніжэн-нямі («чалы»), узгоркамі з гразевымі вулканамі. Клімат сухі субтрапічны. Ся-рэдняя т-ра студз. 1,3—3,6 °C, ліп. 25— 28 °C. Гадавая колькасць ападкаў 200— 400 мм. Глебы шэразёмныя і бурыя, шмат саланчакоў і саланцоў. Палыно-выя і салянкавыя паўпустыні, выкарыс-тоўваюцца як зімовыя пашы. На ара-шальных землях вінаграднікі, сады, вы-рошчваюць бавоўнік. Асобныя часткі К.-А. н.: Карабахская, Муганская, Шырванская, Мільская раўніны. КЎРА-АРАКСКАЯ КУЛЬТЎРА, культу-ра плямён Закаўказзя эпохі ранняй бронзы (3-е тыс. да н.э.). Назва ад пом-нікаў, адкрьггых у бас. р. Кура і Аракс. Арэал К.-А.к. ўключае таксама ўсх. Анатолію, Дагестан, Чэчню, Інгушэцію, частку паўн. Асеціі. Характарызуецна аселасцю насельніцтва, паселішчамі са своеасаблівай архітэктурай (круглыя і прамавугольныя дамы), глянцаванай керамікай з рэльефным спіральна-кан-цэнтрычным і разным арнаментам, глі-нянымі перасоўнымі агнішчамі. Асн. заняткам насельнііггва былі земляроб-ства і жывёлагадоўля, развівалася мета-лургія бронзы і металаапрацоўка. Існа-валі сувязі з плямёнамі майкопскай культуры Паўн. Каўказа. КУРАВАЙ, астрагал (Astragalus), род кветкавых раслін сям. бабовых. Ка-ля 2000 відаў. Пашыраны ва ўмераным і субтрапічным паясах Паўн. паўшар’я, пераважна ў засушлівых абласцях. На Беларусі 4 віды К.: дацкі (A. danicus), нутавы (А. сісег), пясчаны (А. arenarius), саладкалісты (A. glycyphyllos, нар. назвы паўзун лесавы, пельзач ляс-ны, гарох воўчы, слічны ясь) і 7 інтра-дукаваных. Трапляецца ў хваёвых лясах, на пясчанай глебе, у поймах рэк. Шматгадовыя, радзей аднагадовыя, травы, паўкусты, невял. кусты. Лісце няпарна- ді парнаперыстае, часам з калючкай на канцы чаранка. Кветкі няправільныя, у пазушных гронках або галоўках. Плод — струк. Карма-выя, лек. і дэкар. расліны Куравай. КЎРАВІЧЫ. возера ў Полацкім р-не Віцебскай вобл., у бас. р. Нежлеўка, за 20 км на ПдЗ ад г. Полацк, на паўд.-ўсх. ускраіне г.п. Ветрына. Пл. 0,26 км2, даўж 850 м, найб. шыр. 470 м, даўж. бе-рагавой лініі 2,7 км. Пл. вадазбору 3 км2. Схілы катлавіны выш. да 6 м (на 3 да 3 м), пераважна пад хмызняком.