КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Р.М.Бакіевіч. ЛбГІНАЎ Уладзімір Фёдаравіч (н. 8.3.1940, в. Зялёнаўка Гарадоцкага р-на Віцебскай вобл.), бел. вучоны ў галіне геаграфіі і геафізікі. Чл.-кар. Нац. АН Беларусі (1994), д-р геагр. н. (1982), праф. (1989). Скончыў Ленінградскае вышэйшае інж. марское вучылішча (1963). 3 1969 у Сібірскім ін-це зямнога магнетызму, іонасферы і распаўсю-джвання радыёхваль Сібірскага аддзя-лення AH СССР. 3 1973 заг. лабарато-рыі Усесаюзнага ін-та гідраметінфарма-цыі Сусв. цэнтра даных (Обнінск), з 1977 у Гал. геафіз. абсерваторыі (Ленін-град) — заг. лабараторыі, нам. дырэкга-ра. 3 1990 у Ін-це праблем выкарыс-тання прыродных рэсурсаў і экалогіі Нац. АН Беларусі (нам. дырэктара, з 1997 дырэктар, заг. лабараторыі), адна-часова заг. кафедры БДУ. Навук. працы па праблемах дыягназу і прагнозу клі-мату. Тв:. Вулканнческне нзверження н клнмат. Л , 1984; Прнчнны н следствня клнматнчес-кнх нзмененнй. Мн., 1992; Клнмат Беларусн. Мн., 1996 (у сааўт.). ЛбгіНАЎ Яўген Фёдаравіч (23.10.1907, Хельсінкі — 7.10.1970), удзельнік баёў на Беларусі ў Вял. Айч. вайну. Маршал авіяцыі (1967). У Чырв. Арміі з 1926. Скончыў ваен.-тэарэтычную школу ВПС (1926), ваен. школу лётчыкаў (1928), Ваен. акадэмію Генштаба (1949). 3 1928 лётчык, камандзір звяна, атрада, 336 ...лопя эскадрыллі, на інш. камандных пасадах у ВПС. У Вял. Айч. вайну камандаваў авіяц. дывізіяй і авіяц. корпусам далё-кага дзеяння. Удзельнік Сталінград-скай, Курскай бітваў, Берлінскай апе-рацыі. У час Беларускай аперацыі 1944 удзельнічаў у вызваленні Бабруйска, Барысава, Мінска. Пасля вайны ва Узбр. Сілах СССР, нач. ф-та і нам. нач. Ваен-паветр. акадэміі, на адказных па-садах у ВПС. 3 1959 нач. Гал. ўпраўлен-ня Грамадз. паветр. флоту, у 1964—70 мімістр Грамадз. авіяцыі СССР. Дэп. Вярх. Савета СССР у 1966—70. Чл. ЦК КПСС з 1967. ...лбгія (ад грэч. logos слова, паняцце, вучэнне), частка складаных слоў, якая абазначае: вучэнне, веды, навука, напр., біялогія, геалогія. ЛбДАСІ, Лодаскае возера, во-зера ў Пастаўскім р-не Віцебскай вобл., у бас. р. Страча, за 22 км на ПдЗ ад г. Паставы, каля в. Лодасі. Пл. больш за 1 км2, даўж. 1,83 км, найб. шыр. 0,9 км, найб. глыб. 7,5 м, даўж. берагавой лініі 5,6 км. ІІл. вадазбору 17,5 км2. Схілы катлавіны выш. 2—4 м, разараныя, на Пд да 10 м, пад хмызняком. Берагі мес-цамі абразійныя, зліваюцца са схіламі, на 3 сплавінныя. У паўн.-зах. частцы возера востраў пл. 0,8 га. Ложа выслана ілам, уздоўж берагоў пяском. Шыр. па-ласы прыбярэжнай расліннасці 10—30 м да глыб. 2,5 м. На ПнЗ злучана пра-токай з воз. Саранчаны. лбджыя (італьян. loggia ад стараж-верхненям. laubja альтанка), памяшкан-не, адкрьпае з аднаго ці некалькіх ба-коў, дзе сцяну замяняюць каланада, ар-када, парапет і інпі. Можа быць асоб-ным збудаваннем (Л. дэі Ланцы ў Фларэнцыі, Італія, каля 1376—80, арх. Бенчы ды Чоне, С.Таленці) або часткай будынка. Служыць крытым балконам ці ўваходам і пластычна ўзбагачае фасад будынка. Л. вядомы са старажытнасці (у архітэкгуры Стараж. Грэцыі і Рыма). У эпоху Адраджэння пашыраны ў вы-глядзе адкрытага з аднаго ці некалькіх бакоў будынка тыпу галерэі (Л. дэль Кансільё ў г. Верона, Італія, 1475—92, арх. Фра Джакондэ). Шырока выкарыс-тоўваецца ў сучаснай архггэктуры (у жылых будынках і будынках санаторна-курортных устаноў, інтэрнатах, гасціні-цах і інш.). Бываюць радавыя (з адным адкрытым бокам), вуглавыя, часткова вынесеныя. ЛбДЗІНСКАЕ ВАЯВбДСТВА (Woje-wddztwo Lodzkie), адм.-тэр. адзінка ў цэнтр. ч. Польшчы. У сучасных межах угворана 1.1.1999. Пл. 17,9 тыс. км2. Нас. 2,7 млн. чал. (1999), гарадскога 65%. Адм. цэнтр — г. Лодзь. Найб. га-рады: Пётркаў-Трыбунальскі, Паб’яні-цы, Тамашаў-Мазавецкі, Згеж, Бялха-таў. Паўн. ч. ваяводства размешчана ў межах Сярэдняпольскай нізіны, у цэн-тры і на Пд — Лодзінскае ўзв. Карыс-ныя выкапні: буры вугаль, жал. руда, Лоджыя дэль Кансільё ў г. Верона (Італія). 1475—92. Арх. Фра Джаконуэ. буд. матэрыялы. Клімат умераны. Ся-рэдняя т-ра студз. -3°С, ліп. 18°С, апад-каў 450—550 мм за год. Глебы пераваж-на падзолістыя, ёсць бурыя, чарназём-ныя (на Пн). Пад лесам каля 20% тэ-рыторыі (хвоя, дуб, бук). Гаспадарка прамысл.-агр. тыпу. Лодзінская пра-мысл. акруга — адна з найб. развітых у Польшчы. Вылучаюцца тэкст. (баваўня-ная, шарсцяная, шаўковая), швейная, трыкат., абутковая галіны. Развіты маш.-буд. (электратэхн., вытв-сць аб-сталявання ддя тэкст. прам-сці), хім. (выів-сць лакаў, фарбаў, гумава-тэхн. вырабаў), фармацэўтычная, харч., дрэ-ваапр. (мэблевая, папяровая) прам-сць. Вытв-сць буд. матэрыялаў (цэмент, шкло і інш.). Здабыча бурага вугалю і жал. руды. Найб. у краіне ЦЭС (каля г. Бялхатаў). Пад. с.-г. ўгоддзямі каля 70% тэрыторыі, у т. л. пад ворнымі землямі каля 60%. Вырошчваюць жыта, пшані-цу (на Пн), бульбу, цукр. буракі, алей-ныя расліны, агародніну. Садоўніцтва. Гадуюць авечак, птушку. Л.В.Лоўчая. ЛбДЗІНСКАЕ ПАЎСТАННЕ 1905, паўстанне рабочых Лодзі 22—24.6.1905 у рэв. 1905—07. 18 чэрв. царскія войскі абстралялі рабочых, якія вярталіся з не-легальнага сходу (забілі 10, паранілі 40 чал.). Пахаванне вылілася ў паліт. дэ-манстрацыю (больш за 50 тыс. чал.). 21 чэрв. расстраляна дэманстрацыя пра-тэсту (удзельнічала 70 тыс. чал., забіты 21, паранена больш за 100 чал.). Ло-дзінскі к-т Сацыял-дэмакратыі Кара-леўства Польскага і Літвы заклікаў пра-цоўных да ўсеаг. забастоўкі, якая 22 чэрв. перарасла ва ўзбр. паўстанне. Ра-бочыя ўзвялі каля 50 барыкад. Да 24 чэрв. паўстанне задушана. Забастоўкі салідарнасці з рабочымі Лодзі, дэман-страцыі пратэсту адбыліся па ўсёй Рас. імперыі, у т.л. ў Беларусі (Гродне, Ваў-кавыску, Слоніме, Оршы, Копысі). ЛОДЗЬ (Lodz), горад у цэнтр. ч. Поль-шчы, адм. ц. Лодзінскага ваяв., на во-дападзеле рэк Вісла і Одра. Вузел чыгу-нак і аўтадарог. 1 млн. 41 тыс. ж. з пры- Лодзь. Стары горад. ЛОЕЎСКАЯ 337 гарадамі (1993). Буйны цэнтр тэкст. прам-сці; электратэхн., маш.-буд., мета-лаапр., хім. (штучнае валакно, гумавая), швейная, харч., мэблевая, папяровая, паліграф., абугковая прам-сць. Буйней-шы кінематаграфічны цэнтр Польшчы. 8 ВНУ, у тл. ун-т, мед. акадэмія, Вы-шэйшая школа кінематаграфіі, тэлеба-чання і тэатра, Вышэйшая духоўная се-мінарыя; аддзяленне АН. Філармонія, тэатры. Музеі: маст., археал. і этнагр., гісторыі тэкст. вытв-сці. Арх. помнікі 18—19 ст. Першапачаткова вёска Лодзя, уласнасць біскупаў куяўскіх; упершьшю згадваецца ў 1332. У 1387 атрымала ням. гар. права, у 1423 кароль Польшчы Ягайла надаў Л. магдэбур-гскае права. Месцазнаходжанне Л. сярод пу-шчаў, далёка ад гандл. шляхоў не спрыяла развіццю горада, і да пачатку 19 ст. ён захоў-ваў агр. характар. У 1820-я г. створаны пер-шыя мануфактуры, у 2-й пал. 19 ст. Л. — цэнтр буйнога тэкст. раёна, пачалося яго хуг-кае дэмаграфічнае развіццё. 3 1870-х г. Л. — важны цэнтр рабочага руху. Тут адбылося першае ў Рас. імперыі рабочае паўстанне (гл. Лодзінскае паўстанне 1905). У 1-ю сусв. вайну ў ліст. 1914 пад Л. адбылася бітва, у выніку якой герм. войскі спынілі наступленне рас. войск. У 2-ю сусв. вайну акупіравана ням. фашыстамі (1939—45; наз. Ліцманштат). Вызвалена войскамі 1-га Бел. фронту. У 1971 адзін з цэнтраў забастовачнага руху ў Поль-шчы. Н.К.Мазоўка (гісторыя). ЛОДКА, 1) малое судна (вёславае, вет-разевае або маторнае). Вядомая з неалі-ту. На Беларусі здаўна бытавалі Л., вы-дзеўбаныя са ствала дрэва (камяга, чо-вен, дуб), з 2-й пал. 19 ст. дашчаныя з прамымі і разагнутымі бартамі. Спара-ныя Л. з дашчаным насцілам служылі паромам. Многія народы вырабляюць Л. з кары дрэў («веткі», «амарочкі» на-родаў Сібіры, «пірогі» лясных індзейцаў Паўн. Амерыкі і інш.), са скур марскіх жывёл («байдаркі» алеутаў, «каякі» эскі-мосаў). У наш час Л. пашыраны ў вяс-лярным спорце і турызме. Іх вырабля-юць з лёгкіх метал. сплаваў, пластмас, гумы. 2) Судны спец. прызначэння (падводная Л., кананерская Л.). І.М.Браім. ЛОДКАНОІІЯ. малюскі, гл. Лапатано-гія. ЛОДКАПАДбБНЫХ СЯКЁР КУЛЬ ТУРА, археалагічная культура эпохі позняга неаліту (каля 2500—2000 да н. э.) на тэр. Швецыі, Фінляндыі, Нарве-гіі, в-ве Борнхальм і ўсх. дацкіх астра-вах, адна з адзінкавых пахаванняў куль-тур. Назва ад харакгэрнага тыпу зброі — каменных сякер у форме пера-вернутай лодкі. Вядома ў асн. па паха-ваннях. Нябожчыкаў хавалі ў скурча-ным становішчы разам з керамічным посудам, арнаментаваным шнуравым і грабеньчатым шта.мпам, свідраванымі каменнымі сякерамі і інш. прыладамі. А.В.Іоў. л6ева гара, назва г.п. Лоеў у пісьмо-вых крыніцах 16 ст. лоеў, гарадскі пасёлак, цэнтр Лоеў-скага р-на Гомельскай вобл. Прыстань на Дняпры ў вусці р. Сож. За 92 км на Пд ад Гомеля, 60 км ад чыг. ст. Рэчыца Дашчаныя лодкі. на лініі Гомель—-Калінкавічы. Аўтада-рогамі злучаны з Брагінам і Рэчыцай. 7,8 тыс. ж. (1999). 3 14 ст. ў складзе Кіеўскага княства ВКЛ. У 14—18 ст. існаваў Лоеўскі замак, вакол якога размяшчалася паселішча. У пісьмовых крыніцах гэтае паселішча ўтіершьшю ўпамі-наецца ў 1505 як Лоева Гара. 3 кавда 16 ст. мястэчка і замак — цэнтр Лоеўскага старос-тва. У 1646 далучаны да Старадубскага пав. Смаленскага ваяв. ВКЛ. У час народна-выз-валенчай вайны 1648—54 каля Л. адбылася Лоеўская бітеа 1649 і Лоеўская бітеа 1651. У час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67 Л. спустошаны. Паводле Андросаўскага пера-мір’я 1667 застаўся ў ВКЛ, у Рэчыцкім пав. Мінскага ваяв. 3 1676 ва ўладанні войта рэ-чыцкага М.С.Юдзіцкага і яго нашчадкаў, у сярэдзіне 19 ст. перайшоў да Лашчаў і Нару-шэвічаў. 3 1793 у Рас. імперыі, цэнтр воласці Рэчыцкага пав. Мінскай губ. У 1858 у Л. ад-быліся хваляванні сялян, выкліканыя новымі павіннасцямі на карысць памешчыка. У 1897 у Л. — 4667 ж., 251 двор, школа, 2 царквы, касцёл і сінагога, 9 млыноў, 24 крамы, гандл. канторы, паштовая станцыя; у пач 20 ст. дзейнічала суднабуд. верф. 3 1919 у Рэчыцкім пав. Мінскай губ. БССР, потым у Гомель-скай губ. РСФСР. У маі—чэрвені 1920 акупі-раваны польск. войскам. У час контрнаступ-лення войск Паўд.-Зах. фронту адбыўся Ло-еўскі прарыў 1920 кананерак Дняпроўскай ва-ен. флатыліі. 3 снеж. 1926 у БССР, цэнтр раёна. 3 27.9.1938 rap. пасёлак. У Вял. Айч. вайну з 26.8.1941 да 17.10.1943 акупіраваны ням. фашыстамі, якія ў Л. і раёне загубілі 1635 чал. У ліст. 1942 у час рэйду злучэнняў С.АКаўпака і АМ.Сабурава ўкр. і бел. пар-тызаны разграмілі мясц. гарнізон і на кароткі час авалодалі Л. Вызвалены 17.10.1943 вой-скамі Цэнтр. фронту пры дапамозе бел. пар-тызан у ходэе бітвы за Дняпро 1943. У 1962— 66 у Рэчыцкім р-не. У 1972 — 5 тыс. жыха-роў.