КНІГІ ОНЛАЙН
Беларуская энцыклапедыя Т. 1
Беларуская энцыклапедыя Т. 12
Беларуская энцыклапедыя Т. 13
Беларуская энцыклапедыя Т. 15
Беларуская энцыклапедыя Т. 16
Лужкоўскі Міхайлаўскі касцёл рыянаўскім) падараваў манахам фальва-рак Віснік, адвёў месца для пабудовы кляштара, Лужкоўскага Міхайлаўскага касцёла і калегіума. Жонка Жабы ахвя-равала на калегіум 1000 злотых. У кан-цы 1750-х г. навуч. сістэма калегіума рэарганізавана паводле рэформ С.Ка-нарскага. У апошняй чвэрці 18 ст. ў час дзейнасці Адукацыйнай камісіі калегіум уваходзіў з 1783 у Навагрудскую, з 1790 у Піярскую навуч. акругі, у 1782 былі 3 класы з тэрмінам навучання 6 гадоў, 4 выкладчыкі, 130 вучняў. У 1793 калегі-ум пераўтвораны ў павятовае 4-класнае вучылішча з 6-гадовым тэрмінам наву-чання (3-і і 4-ы класы мелі 2-гадовыя курсы). У 1807 тут вучылася 116 юна-коў. У вайну 1812 разрабаваны францу-замі. У 1817 былі 144 выхаванцы. У 1825 рэарганізаваны ў звычайнае 4-класнае павятовае вучылішча. За ўдзел выкладчыкаў у паўстаяні 1830— 31 вучылішча 1.5.1832 зачынена, маё-масць піяраў канфіскавана. А.ФСамусік ЛУЖбК вёска ў Кармянскім р-не Го-мельскай вобл., на р. Горна. Цэнтр сельсавета і калгаса. За 18 км на Пд ад г.п. Карма, 90 км ад Гомеля, 71 км ад чыг. ст. Рагачоў. 420 ж., 139 двароў (1999). Сярэдняя школа, Дом культуры, б-ка, амбулаторыя, аддз. сувязі. Брац- Бронзавы бранзалет лужыцкай культуры кая магіла сав. воінаў, помнік земля-кам, якія загінулі ў Вял. Айч. вайну. ЛЎЖЫЦА. Л а ў з і ц (сербалужыцкае Luzica, ням. Lausitz), гістарычная воб-ласць у паўд.-ўсх. ч. Германіі, на герм,-польск. памежжы паміж рэкамі Ныса-Лужыцка (Нейсе) і Шпрэе (вярхоўе). У 1-м тыс. н.э. заселена палабскімі славя-намі — пераважна лужычанамі (на Пн) і мільчанамі (на Пд; гал. цэнтрам апошніх быў г. Будзішын, цяпер Баў-цэн, Германія; адсюль паўд. частка Л. напачатку наз. Будзішынскай зямлёй). У 10 ст. заваявана, пазней каланізавана немцамі, паводле Будзішынскага міру 1018 адышла да Польшчы, з 1031 зноў у Германіі (у т.л. ў Брандэнбургу), з 14 ст. ў Чэхіі. 3 15 ст падзяляецца на Ніж-нюю (на Пн) і Верхнюю (на Пд) Л., з 1526 у складзе манархіі Габсбургаў, з 1623—35 уладанне курфюрстаў Саксо-ніі, у 1815 падзелена паміж Прусіяй (б.ч. з г. Гёрліц) і Саксоніяй (ч. Верх-няй Л. з Баўцэнам). Нягледзячы на працэс германізацыі (з 18 ст.), сярод слав. насельнштва пачала фарміравацца нац. самасвядомасць; развівалася лу-жыцкая л-ра, былі створаны нац. культ.-асв. арг-цыі (Маці Сербская, Да-мавіна). У 1935—38 усе лужыцкія арг-цыі і т-вы скасаваны, выкарыстан-не лужыцкай мовы ў школах забароне-на. У 1949—90 у складзе Герм. Дэмакр. Рэспублікі. У 1950 атрымала культ. аў-таномію (мае ўласнае школьніцтва, друк, у 1945 адноўлена Дамавіна). ЛЎЖЫЦКАЯ КУЛЬТЎРА. археалагіч-ная культура плямён канца бронзавага і ранняга жал. вякоў (15—4 ст. да н.э.), якія насялялі зах. землі Польшчы, усх. вобласці Германіі, паўн. раёны Чэхіі і Славакіі. Назва ад Лужыцкай вобл. (Германія), дзе ўпершыню выяўлены характэрныя помнікі. Насельніцтва жы-ло на паселішчах у наземных жытлах слупавой канструкцыі і ў паўзямлянках з глінянымі печамі. Пахавальны аб-рад — трупаспаленне ў грунтавых мо-гільніках, трапляецца і трупапалажэнне ў курганных могільніках. Плямёны Л.к. займаліся земляробствам і жывёлага-доўляй. Выраблялі метал. прылады пра-цы, зброю, упрыгожанні, цюльпана- і яйцападобныя гаршкі, біканічныя і пу-катыя вазы, інш. посуд, арнаментаваны шышкападобнымі выступамі і гарыз. жалабкамі. Скіфскія набегі з 6 ст. да н.э. паскорылі заняпад Л.к. На Беларусі зафіксаваны асобныя знаходкі рэчаў Л.к. каля Навагрудка, вёсак Здзітава Бярозаўскага, Барысы Брэсцкага р-наў Брэсцкай вобл. і інш. В.І.ПІадыра. ЛУЗГІН Аляксей Андрэевіч (1.2.1920, в. Загараддзе Талачынскага р-на Віцеб-скай вобл. — 10.1.1977), Герой Сав. Са-юза (1946). Скончыў Тамбоўскую ваен. авіяц. школу пілотаў (1941). У Чырв. Арміі з 1939. У Вял. Айч. вайну з 1943 на Цэнтр., 1-м Укр. франтах. Камандзір звяна развед. авіяц. палка лейтэнант Л. ЛУЗІН зрабіў 106 баявых вылетаў, правёў 32 паветр. баі, зняў 160 фільмаў, з якіх зманціравана 275 фотасхем і 450 фота-планшэтаў; паводае звестак яго аэрафо-таразведкі на аэрадроме ў Палтаве і інш. палявых пляцоўках знішчана 320 самалётаў праціўніка. Да 1960 у Сав. Арміі. ЛЎЗІН Мікалай Мікалаевіч (9.12.1883, г. Томск, Расія — 28.2.1950), расійскі матэматык. Акад. AH СССР (1929, чл,-кар. 1927). Скончыў Маскоўскі ун-т (1908), дзе і працаваў. У 1929—36 і 1941—50 у Матэм. ін-це, з 1936 у Ін-це аўтаматыкі і тэлемеханікі AH СССР. Навук. працы па метрычнай і дэскрып-тыўнай тэорыі функцый сапраўднай пе-раменнай, матэм. аналізе, дыферэнцы-яльнай геаметрыі і інш. Тв.\ Собр. соч. Т. 1—3. М., 1953—59. Літ.: Н.Н.Лузнн. М.; Л., 1948; Памятн Н.Н.Лузнна // Успехм мат. наук. 1950. Т. 5, вып. 4. М.М.Лузін. ААЛузгін. ЛУІ БАНАПАРТ, гл. Напалеон Ш. ЛУІ ФІЛІП (Louis Philippe; 6.10.1773, Парыж — 26.8.1850), французскі ка-роль [1830—48). Прадстаўнік малодшай (Арлеанскай) галіны Бурбонаў, герцаг Арлеанскі з 1793. У час Французскай рэ-валюцыі 1789—99 якабінец (з 1790), удзельнік вайны з антыфранц. кааліцы-яй. У 1793 перайшоў на бок аўстрый-цаў, да (814 у эміграцыі. У перыяд Рэс-таўрацыі (1814—30) быў звязаны з лібе-ральнай апазіцыяй. У час Ліпеньскай рэ-валюцыі 1830 абвешчаны каралём арлеа-ністамі. Правіў у інтарэсах найбагацей-шых вярхоў прадпрымальнікаў (пера-важна банкіраў). Жорстка падаўляў нар. хваляванні, фактычна ліквідаваў дэ-макр. свабоды, гарантаваныя «Хартыяй 1830» (сходаў, друку і інш.). У 1830—47 пры ім быў заваяваны Алжыр. Скінуты з прастола ў час Лютаўскай рэвалюцыі 1848, уцёк у Англію. ЛУІДОР (франц. louis d’or залаты луі; Louis Людовік), асноўная залатая мане-та Францыі, выпуск якой пачаўся ў .1640 пры Людовіку XIII (адсюль назва) і працягваўся да 1795. Напачатку Л. раўняўся 10 ліўрам. 3 павышэннем кошгу золата адпаведна павышаўся і коіігг Л. (у 1686 роўны 11 ліўрам 10 су). У 1693—1726 Л. выпускаўся неаднара-зова. Луідор 1743; золата, Францыя. ЛУІЗІЯНА (Louisiana), штат на Пд ЗША, на Прымексіканскай нізіне. На Пд абмываецца Мексіканскім залівам. Пл. 125,7 тыс. км2. Нас. 4350,6 тыс. чал. (1996), у т.л. 30,8% негры. Адм. ц. — Батан-Руж, найб. горад Новы Арлеан. Прыморская частка — забалочаная ні-зіна з азёрамі, на У — даліна і дэльта р. Місісіпі. На ПнЗ рэльеф узгорысты (выш. да 163 м). Клімат субтрапічны, вільготны. Сярэднія месячныя т-ры ад 12 °C у студз.—лютым да 27,5 °C у лі-пені. Аладкаў каля 1500 мм за год. Ін-дустр.-агр. штат. Здабыча нафты, пры-роднага газу, каменнай солі, серы. Буй-ная нафтаперапр. і хім. прам-сць (Ба-тан-Руж, Лейк-Чарльз, Новы Арлеан). Развіты алюмініевая, нафтахім. (вытв-сць сінт. каўчуку, пластмас), дрэваапр., па-пяровая, харч. (цукр., алейная, апра-цоўка трапічных прадуктаў), суднабуд. і суднарамонтная, аўтазборачная, метала-апр. прам-сць. У сельскай гаспадарцы пераважае земляробства (больш за 60% даходаў). Асн. культуры: рыс, бавоўнік, цукр. трыснёг, соя, кукуруза, батат. Га-дуюць буйн. par. жывёлу і свіней. Рач-ное і марское рыбалоўства. Транспарт аўтамабільны, чыгуначны, рачны, мар-скі. Тэр. Л., якую здаўна насялялі індзейцы, у 1539—42 адкрылі іспанцы, з 1682 даследавалі і з 1699 каланізавалі французы (у 1718 засн. г. Новы Арлеан). У канцы 17 — пач. 19 сг. Л. наз. вялізная тэр. басейна р. Місісіпі. У выні-ку Сямігадовай вайны 1756—63 Францыя пе-радала зах. частку Л. пад уладу Іспаніі, усход-нюю — Англіі. Пасля ўтварэння ЗША усх. частка Л. ўвайшла ў іх склад (1783), а заход-няя зноў адьппла (1800) да Францыі, якая ў 1803 прадала сваю частку Л. ЗША за 15 млн. дол. 3 1804 паўд. частка Л. — тэрыторвія (адм. адзінка), з 30.4.1812 штат ЗША (астат-нія часткі Л. ўвайшлі ў інш. штаты ЗША), які ў грамадз. вайну 1861—65 удзельнічаў на ба-ку паўд. (канфедэратыўных, рабаўладальніц-кіх) штатаў. У Л. працяглы час адбываліся сац. і расавыя хваляванні, асабліва ў канцы 1920 — пач. 1930-х г. ЛЎІС (Louis) Джозеф Бэраў (13.5.1914, г. Лафеет, штат Алабама, ЗША — 12.4.1981), амерыканскі спартсмен (бокс). Чэмпіён свету сярод прафесія-налаў (1937—49) у цяжкай вазе. ЛЎІСВІЛ (Louisville), горад на У ЗША, у штаце Кентукі. Засн. ў 1778, гар. пра-вы з 1828. Названы ў гонар франц. ка-раля Людовіка XVI. 270,3 тыс. ж., з прыгарадамі каля 1 млн. ж. (1997, час-тка прыгарадаў у штаце Індыяна). Вузел чыгунак і аўтадарог. Порт на р. Агайо. Важны гандл.-прамысл. цэнтр, гал. ры-нак тытуню ў ЗША. Прам-сць: хім. (у т.л. вытв-сць сінт. каўчуку, пластмас), харчасмакавая (буйны цэнтр вытв-сці віскі і тытуню), паліграф., металаапр. і маш.-буд. (вытв-сць электрабыт. пры-лад, рачных суднаў, рухавікоў унутр. згарання, с.-г. машын), ваенная. Ун-т. ЛУК, 1) ручная зброя далёкага бою для кідання стрэл. Вядомы з часоў позняга палеаліту. Выкарыстоўваўся ўсімі наро-дамі і плямёнамі (акрамя карэнных аў-стралійцаў і мікранезійцаў) на вайне і паляванні да 18 ст. (у некаторых наро-даў Афрыкі і ў 20 ст.). 3 сярэдневякоўя ў Еўропе вядомы Л. прос-ты і складаны. Просты Л. — сагнутая ў дуту пругкая драўляная палка, канцы якой сцягнугы цецівой; быў пашыраны ў стараж. рымлян, германцаў, нарманаў, кельтаў, ан-гла-саксаў. Складаны Л. меў драўляную аснову лукавішча, узмоцненага звонку жыла-мі, з унугр. боку — касцянымі пласцінкамі; канцы і дзяржанне мелі таксама касцяныя пласцінкі, асобныя часткі змацоўваліся клеем і жыламі. Цеціву скручвалі з сухажылляў жы-вёл, вузкіх палос скуры, валасоў, раслінных валокнаў. Меў памеры 1,2—1,6 м і кідаў стрэлы да 900 м. Складаны Л. пераўзыходзіў просты ў трываласці, далёкасці кідання стрэл і сіле паражэння цэлі. Стрэлы рабілі з пра-мастойнага дрэва ці трыснягу; наканечнікі — з крэменю, рогу або косці, з 1-га тыс. да н.э. — з металу. На тэр. Беларусі крамянёвыя наканеч-нікі стрэл знаходзяць пры раскопках мезалітычных і неалітычных помнікаў Верхняга Падняпроўя, Панямоння, Прыпяці, а металічныя — пры раскоп-ках помнікаў бронзавага і жал. вякоў і ранняга сярэдневякоўя. Спачатку туг карысталіся простым, а з 16 ст. склада-ным Л., якім была ўзброена лёгкая кон-ніца (гл. ў арт. Лучнік.1). У эпоху сярэд-невякоўя Л. доўгі час спаборнічаў па баявых якасцях з агнястрэльнай зброяй. Вопытны лучнік з добрага Л. трапна страляў на 300 м і рабіў 4—5 стрэлаў за мінуту. 2) Спарт. прылада (зброя), якая выкарыстоўваецца з 19 ст. Гл. Стральба з лука. Іл. гл. таксама да арт. Зброя.